Kiedy można otrzymać rentę rodzinną

Przepisy tzw. ustawy emerytalnej wymieniają kilka grup członków rodziny zmarłego, którzy mogą ubiegać się o rentę rodzinną. Należą do nich:

● dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

● wnuki przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej,

● małżonek (wdowa i wdowiec),

● rodzice.

Jednym z uprawnionych do renty rodzinnej członków rodziny zmarłego jest jego współmałżonek. Sam fakt śmierci małżonka nie jest jednak jeszcze wystarczający do uzyskania po nim renty rodzinnej. Przede wszystkim muszą zostać spełnione warunki dotyczące osoby zmarłej. Renta rodzinna ma bowiem tzw. charakter pochodny po tej osobie i jest ustalana na podstawie świadczenia, które otrzymywała ona za życia lub które mogłaby ewentualnie otrzymać, gdyż spełniała wymagane warunki. Ponadto żyjący współmałżonek musi spełnić określone wymogi przewidziane w przepisach ustawy emerytalnej.

Zasadą jest, że renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Jeśli takich uprawnień nie miała, współmałżonek może nabyć prawo do renty rodzinnej, jeśli w dniu śmierci spełniała ona warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Marek D. (ur. 1 marca 1943 r.) w dacie śmierci (5 kwietnia 2009 r.) nie miał ustalonego prawa ani do emerytury ani do renty z tytułu niezdolności do pracy. Miał już jednak wtedy ukończone 65 lat, a ponadto posiadał 26-letni okres składkowy i nieskładkowy. ZUS stwierdził, że zmarły spełniał warunki wymagane do uzyskania emerytury. Z uwagi, że wdowa po nim także spełniła warunki określone w ustawie emerytalnej, ZUS przyznał jej świadczenia.

W tej drugiej sytuacji, po złożeniu wniosku o rentę rodzinną, ZUS bada, czy zmarły współmałżonek spełniał warunki do uzyskania emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Oceniając prawo do tego pierwszego świadczenia, ZUS sprawdza, czy do dnia zgonu ukończył powszechny wiek emerytalny (60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn), a także, czy miał wymagany staż ubezpieczeniowy (odpowiednio 20 i 25 lat składkowych i nieskładkowych). W przypadku gdy zmarły był osobą urodzoną po 31 grudnia 1948 r. ZUS nie sprawdza warunku posiadania stażu, a jedynie to, czy ukończył do dnia śmierci wspomniany wiek emerytalny. Jeśli osoba zmarła do dnia śmierci nie ukończyła powszechnego wieku emerytalnego, ZUS bada, czy spełniała warunki wymagane do uzyskania wcześniejszej emerytury (np. wcześniejszej emerytury pracowniczej, emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach, emerytury nauczycielskiej itd.).

Z kolei oceniając, czy zmarły małżonek spełniał w dniu śmierci warunki wymagane do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy, ZUS bada, czy:

● spełniony został warunek wymaganego stażu ubezpieczeniowego (od 1 do 5 lat w zależności od daty powstania niezdolności do pracy) lub czy zaszły okoliczności zwalniające go ze spełnienia tego warunku,

● pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy wymagany od osób, których niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 lat przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem zgonu lub przed dniem powstania niezdolności do pracy,

● niezdolność do pracy powstała w jednym z wymienionych w ustawie emerytalnej okresów składkowych lub nieskładkowych, ale nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów) i ewentualnie, czy zachodziły przesłanki do zwolnienia zmarłego ze spełnienia tego warunku.

Dokonując oceny, czy zmarły spełniał warunki wymagane do przyznania renty, ZUS nie ustala natomiast, czy zmarły miał za życia orzeczoną niezdolność do pracy, a przyjmuje ustawowe domniemanie, że był on całkowicie niezdolny do pracy.

Uzyskanie renty rodzinnej uzależnione jest również od spełnienia przez pozostałego przy życiu małżonka jednego z warunków dotyczących wieku, stwierdzenia niezdolności do pracy, wychowywania małoletnich lub uczących się dzieci albo braku niezbędnych źródeł utrzymania.

Zasadą jest, że wdowa lub wdowiec mogą uzyskać rentę rodzinną po zmarłym małżonku, jeśli w chwili jego śmierci osiągnęli wiek 50 lat lub byli wtedy niezdolni do pracy.

W przypadku gdy małżonek nie miał ukończonych 50 lat w dacie śmierci żony lub męża i nie był wtedy niezdolny do pracy, może on uzyskać rentę rodzinną, jeśli przynajmniej jeden z tych warunków spełnił w okresie nie dłuższym niż pięć lat od daty śmierci współmałżonka lub od zaprzestania wychowywania dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej.

Hanna K. (ur. 15 sierpnia 1964 r.) od stycznia 2005 r. jest uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy. W lipcu 2009 r. zmarł jej mąż, który miał ustalone prawo do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej. W dacie śmierci męża nie ukończyła ona 50 lat. Ponieważ jednak była wtedy niezdolna do pracy, ZUS przyznał jej rentę rodzinną po zmarłym małżonku.

W określonej sytuacji wdowa lub wdowiec mogą uzyskać prawo do renty rodzinnej niezależnie od ukończenia wieku 50 lat lub stwierdzenia niezdolności do pracy w dacie śmierci współmałżonka. Dzieje się tak wówczas, gdy pozostały przy życiu współmałżonek:

● wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa, uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 roku życia, lub

● sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Anna G. w dacie swojej śmierci spełniała warunki wymagane do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy. Niedługo po jej zgonie z wnioskiem o rentę rodzinną wystąpił jej 40-letni mąż, którego stan zdrowia nie uzasadniał stwierdzenia niezdolności do pracy. Małżonkowie mieli 15-letnią córkę oraz 24-letniego syna. Po śmierci żony, mąż spełniał warunek wychowywania dziecka w wieku do 16 lat wymagany do uzyskania tego świadczenia od osoby, która nie ukończyła odpowiedniego wieku i jest zdolna do pracy. Małżonek będzie miał prawo do renty do czasu ukończenia przez córkę wieku 16 lat, a jeśli będzie kształcić się w szkole - do ukończenia przez nią 18 roku życia.

Jeśli małżonek nie spełnił wymienionych warunków wymaganych do przyznania renty rodzinnej, może nabyć prawo do okresowej renty rodzinnej. Możliwość ta przysługuje mu wtedy, gdy po śmierci współmałżonka znalazł się w ciężkiej sytuacji materialnej (tzn. nie ma niezbędnych źródeł utrzymania).

W każdym z opisanych przypadków małżonek może uzyskać prawo do renty rodzinnej, jeśli w chwili śmierci żony lub męża pozostawał z nim we wspólności małżeńskiej. Jeśli jednak małżonek rozwiedziony, wdowa lub wdowiec nie pozostawał ze zmarłym współmałżonkiem do dnia jego śmierci we wspólności małżeńskiej, może uzyskać rentę rodzinną, jeśli udowodni, że miał wówczas prawo do alimentów z jego strony, ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Ciężar dowodu niepozostawania we wspólności małżeńskiej spoczywa na organie rentowym.

Uzyskanie renty rodzinnej uzależnione jest od złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia na druku ZUS Rp-2 . Do wniosku trzeba dołączyć dokumenty stwierdzające:

● datę urodzenia wnioskodawcy,

● datę urodzenia i datę zgonu ubezpieczonego,

● zawarcie związku małżeńskiego ze zmarłym ubezpieczonym.

Jeśli przyznanie renty uzależnione jest od ustalenia niezdolności do pracy, konieczne jest dołączenie zaświadczenia o stanie zdrowia małżonka ubiegającego się o to świadczenie, wystawionego przez lekarza leczącego.

W przypadku gdy osoba zmarła nie była uprawniona do emerytury lub renty, do wniosku należy również dołączyć kwestionariusz przebytych okresów składkowych i nieskładkowych na druku ZUS Rp-6. Jeśli była ubezpieczona za granicą w państwach, z którymi Polskę łączą umowy międzynarodowe albo w państwach członkowskich UE/EOG lub Szwajcarii, trzeba dostarczyć formularz unijny E 207 PL. Należy wówczas dołączyć również dokumenty potwierdzające przebieg ubezpieczenia zmarłego (np. świadectwa pracy, zaświadczenia, legitymacje ubezpieczeniowe) oraz dokumenty potwierdzające uzyskiwane przez niego zarobki (np. zaświadczenie na druku ZUS Rp-7).

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).