Emerytury pomostowe dla zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które wykonywały pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, mogą wciąż otrzymać wcześniejszą emeryturę na zasadach określonych w ustawie emerytalnej (art. 46). Jest to jednak możliwe, jeśli do 31 grudnia 2008 r. spełniły warunki dotyczące wieku i stażu emerytalnego oraz zatrudnienia w warunkach specjalnych. Wniosek o emeryturę może być złożony po 2008 roku, ale przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego, wynoszącego 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn.

Prawo do wcześniejszej emerytury mogą również nabyć osoby urodzone po 1948 roku, które obniżony wiek emerytalny ukończą w 2009 roku albo później. Warunkiem otrzymania takiej emerytury (na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej) jest jednak udowodnienie na dzień 1 stycznia 1999 r. okresu składkowego i nieskładkowego, wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym odpowiedniego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zasady przechodzenia na emeryturę na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej omówiliśmy w poradniku nowe prawo 2009 GP nr 6/2009.

Wiele osób spośród wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie spełnia warunków wymaganych do przyznania wcześniejszej emerytury przewidzianej w ustawie emerytalnej. Osoby te mogą od 1 stycznia 2009 r. starać się o emeryturę pomostową. Warto jednak wiedzieć, że nowa ustawa o emeryturach pomostowych znacznie ograniczyła liczbę prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, których wykonywanie uprawniało dotychczas do wcześniejszego przejścia na emeryturę. W wykazach opracowanych na podstawie raportu Komisji Ekspertów Medycyny Pracy, które stanowią załączniki do tej ustawy, nie wymieniono m.in. zatrudnienia w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych, w leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym (poza jednym wyjątkiem wymienionym w wykazie 1, poz. 34), przemyśle lekkim, rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym oraz przemyśle poligraficznym. W nowych wykazach pozostawiono jedynie najcięższe i ryzykowne prace, wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz sprawności psychofizycznej (patrz strony C7-C8).

Ustawa o emeryturach pomostowych (w art. 3 ust. 1) zawiera nową, bardzo szczegółową definicję pojęcia prac w szczególnych warunkach. Stanowi ona, iż są to prace związane z czynnikami ryzyka, które spełniają łącznie następujące warunki:

z dużym prawdopodobieństwem mogą spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia (wraz z upływem wieku pracownika),

wykonywane są w szczególnych warunkach środowiska pracy,

determinowane są siłami natury lub procesami technologicznymi,

pomimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej lub medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku.

Zgodnie z nową ustawą pracami w szczególnych warunkach są m.in. prace pod ziemią, na wodzie i pod wodą, w powietrzu, w warunkach gorącego i zimnego mikroklimatu, bardzo ciężkie prace fizyczne czy też prace w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego. Za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach ustawa uznaje także tancerzy zawodowych, wykonujących prace związane z bardzo ciężkim wysiłkiem fizycznym, ubezpieczonych z tytułu działalności twórczej lub artystycznej.

W ustawie o emeryturach pomostowych (w art. 3 ust. 3) znajduje się także nowa definicja prac w szczególnym charakterze. Są to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia tej sprawności.

Nowe wykazy prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze stanowią załączniki do ustawy o emeryturach pomostowych (patrz strony C7-C8).

Należy podkreślić, iż obok pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze możliwość uzyskania emerytury pomostowej mają również funkcjonariusze tzw. służb mundurowych (t.j. żołnierze zawodowi, funkcjonariusze Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej). ZUS może przyznać im to świadczenie, jeśli nie spełniają warunków do uzyskania emerytury określonej w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób lub też utracili prawo do tej emerytury.

Dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przewidziano dwie możliwości uzyskania emerytury pomostowej. Pierwsza obwarowana jest nieco mniej rygorystycznymi warunkami i wynika z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych. Na podstawie tego przepisu prawo do emerytury pomostowej może uzyskać pracownik, który spełnia łącznie następujące warunki:

urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

udowodnił okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat,

udowodnił okres składkowy i nieskładkowy (ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy emerytalnej), wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,

przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych) wymienione w nowych wykazach obowiązujących od 1 stycznia 2009 r. lub w wykazach obowiązujących przed 1 stycznia 2009 r. (por. art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS),

po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienioną w nowych wykazach (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych) lub na dzień 1 stycznia 2009 r. udowodnił wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienionej w nowych wykazach,

nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy.

Druga możliwość przejścia na emeryturę pomostową dotyczy niektórych grup pracowników (patrz ramka niżej).

Warunkiem uzyskania emerytury pomostowej jest udowodnienie okresu składkowego i nieskładkowego wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Przy ustalaniu, czy został spełniony ten warunek, ZUS uwzględnia okresy składkowe (wymienione w art. 6 ustawy emerytalnej) np. okresy zatrudnienia, prowadzenia działalności gospodarczej oraz okresy nieskładkowe (wymienione w art. 7 ustawy emerytalnej) np. okresy pobierania świadczeń chorobowych, studiów wyższych. Obowiązuje ogólna zasada, że okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione jedynie w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Otrzymanie emerytury pomostowej uzależnione jest też od udowodnienia okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszącego co najmniej 15 lat. Przy ustalaniu, czy został spełniony ten warunek, uwzględnia się zarówno okresy, w których były wykonywane prace wymienione w dotychczasowych wykazach, przypadające przed 1 stycznia 2009 r., jak też okresy, w których wykonywane były prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymienione w nowych wykazach prac, przebyte zarówno po 31 grudnia 2008 r., jak i przed 1 stycznia 2009 r. Okresy te podlegają sumowaniu.

Pracami w szczególnych warunkach na podstawie przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 2009 r. (w rozumieniu art. 32 ustawy emerytalnej) są prace wymienione w wykazach A lub B - załącznikach do rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Przypomnieć trzeba, że do prac zaliczanych do wykazu A wlicza się także zatrudnienie na kolei w rozumieniu ustawy emerytalnej oraz pracę górniczą w rozumieniu tej ustawy, a także okresy służby m.in. w Policji czy Służbie Więziennej.

Należy podkreślić, że ustawa o emeryturach pomostowych pozwala na zaliczenie pracy wykonywanej w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jedynie w ramach stosunku pracy i tylko w pełnym wymiarze czasu pracy. Tak jak dotychczas, ZUS nie uwzględnia przy ustalaniu takiego zatrudnienia okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Nie są również zaliczane okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego oraz służby wojskowej. Do okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wliczane są natomiast okresy urlopu wypoczynkowego.

Obok konieczności posiadania odpowiednio długiego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze ustawa o emeryturach pomostowych wymaga, aby praca ta była wykonywana w określonym czasie. Po pierwsze ustawodawca wprowadził wymóg wykonywania takiego zatrudnienia przed 1 stycznia 1999 r. Może to być przy tym zarówno praca wymieniona w nowych wykazach prac (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych), jak i w wykazach obowiązujących przed 1 stycznia 2009 roku (por. art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej).

Przepisy wymagają również, aby osoba ubiegająca się o emeryturę pomostową wykonywała pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze po 31 grudnia 2008 r. W tym przypadku musi to być praca wymieniona w nowych wykazach prac (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych). Warunek ten nie jest więc spełniony wówczas, gdy osoba ubezpieczona wykonuje po 31 grudnia 2008 r. pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienioną w wykazie A lub B rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego, która nie jest wymieniona w wykazach ustawy o emeryturach pomostowych.

Od powyższej zasady jest jeden wyjątek. Osoba, która 1 stycznia 2009 r. miała wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienionej w nowych wykazach prac, może bowiem nabyć prawo do emerytury pomostowej, mimo że po 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała już takiej pracy.

Należy podkreślić, że przepisy ustawy o emeryturach pomostowych nie określają, jak długo osoba ubiegająca się o świadczenie musi być zatrudniona w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed 1 stycznia 1999 r. oraz po 31 grudnia 2008 r. Oznacza to, że okres ten może wynosić nawet jeden dzień. Ważne jest jedynie, aby wraz z pozostałym okresem takiego zatrudnienia łącznie wynosił 15 lat.

Ustawa o emeryturach pomostowych przewiduje również drugą możliwość uzyskania emerytury pomostowej. Dotyczy ona jednak tylko niektórych grup pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (wymienionych w art. 5 - 11 ustawy o emeryturach pomostowych i w tabeli). Pracownicy ci muszą spełnić wymienione wyżej warunki dotyczące posiadania okresu składkowego i nieskładkowego, wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed 1 stycznia 1999 r. i po 31 grudnia 2008 r. oraz rozwiązania stosunku pracy. W przypadku spełnienia tych warunków mogą przejść na emeryturę na ogół w jeszcze niższym wieku emerytalnym niż 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, a niekiedy również przy niższym niż 15 lat stażu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Należy jednak podkreślić, że w przypadku tych osób, przy ustalaniu stażu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze możliwe jest uwzględnienie jedynie okresów wykonywania takiej pracy, która została wymieniona w odpowiedniej pozycji wykazu nr 1 lub 2 stanowiących załączniki do ustawy o emeryturach pomostowych. Nie mogą więc zostać zaliczone okresy pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienione w innej pozycji wspomnianych wykazów, a tym bardziej zamieszczonych jedynie w wykazie A lub B.

W odniesieniu do niektórych grup pracowników przepisy przewidują również dodatkowy warunek polegający na uzyskaniu orzeczenia o niezdolności do wykonywania pracy w danym zawodzie (patrz tabela).

Wyjaśnić trzeba, że pracownicy, dla których w odrębny sposób określono warunki przejścia na emeryturę pomostową (wymienieni w tabeli i w art. 5-11 ustawy o emeryturach pomostowych), mogą, jeśli nie spełnią jednego z nich (np. nie uzyskają orzeczenia stwierdzającego niezdolność do wykonywania określonej pracy), otrzymać emeryturę na ogólnych zasadach omówionych na wstępie (określonych w art. 4 tej ustawy o emeryturach pomostowych).

Emerytura pomostowa obliczana jest na nowych, na ogół mnie korzystnych zasadach w stosunku do tych, które dotychczas były stosowane do liczenia wcześniejszych emerytur. Świadczenie to ustalane jest poprzez podzielenie podstawy obliczenia emerytury (tj. zgromadzonych na koncie w ZUS składek z uwzględnieniem ich waloryzacji oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego) przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat.

Należy podkreślić, że w odróżnieniu od zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, którzy przejdą na emeryturę na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej, dla pracowników przechodzących na emeryturę pomostową, którzy wcześniejszy wiek emerytalny ukończą w latach 2009-2013, nie został przewidziany mieszany sposób ustalenia wysokości świadczenia (tj. częściowo na starych, a częściowo na nowych zasadach).

W przypadku pracownika przechodzącego na emeryturę pomostową, który jest członkiem OFE, przy ustalaniu podstawy obliczenia emerytury, składki na ubezpieczenie emerytalne, zaewidencjonowane na jego koncie w ZUS, zwiększane są przez pomnożenie wskaźnikiem korygującym 19,52/12,22. W ten sposób zostaje niejako odtworzona pełna wysokość składki na ubezpieczenie emerytalne, która byłaby ewidencjonowana na koncie w ZUS, gdyby ubezpieczony nie przystąpił do OFE.

Istotne jest, że obliczona w powyższy sposób kwota emerytury pomostowej nie może być niższa niż gwarantowana w ustawie emerytalnej kwota najniższej emerytury (obecnie 636,29 zł).