Jakie uprawnienia emerytalne przysługują nauczycielom

Prawo do emerytury na podstawie Karty Nauczyciela przysługuje niezależnie od wieku nauczyciela, ale po udowodnieniu w określonym wymiarze tzw. stażu ogólnego i pracy nauczycielskiej.

Nauczyciele mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek, jeśli udowodnią co najmniej:

30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej albo

25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym (w przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich).

Emerytura z Karty Nauczyciela przysługuje pod warunkiem wykonywania pracy nauczycielskiej ostatnio przed przejściem na emeryturę oraz po rozwiązaniu stosunku pracy.

Prawo do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek mogą nabyć nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w placówkach określonych w Karcie Nauczyciela. Chodzi o osoby wymienione w art. 1 tej ustawy, tj. m.in. o: nauczycieli zatrudnionych w publicznych przedszkolach, szkołach i innych placówkach wymienionych w ustawie o systemie oświaty, w szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych, w zakładach poprawczych, w schroniskach dla nieletnich czy też nauczycieli zatrudnionych w urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty.

Do wymaganego 20-letniego okresu pracy w szczególnym charakterze zalicza się okresy pracy nauczycielskiej wykonywanej w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru zajęć. Nie musi być to więc praca na pełny etat, ale ZUS nie uwzględni zatrudnienia np. w 1/3 czy 1/4 obowiązującego wymiaru zajęć.

Powyższy wymiar czasu pracy dotyczy:

nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach, zakładach kształcenia i placówkach doskonalenia nauczycieli oraz w zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych,

nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach publicznych, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne i osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego oraz w szkołach niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych.

Natomiast w przypadku nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych zatrudnionych w urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty, w Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i okręgowych komisjach egzaminacyjnych, w specjalistycznej jednostce nadzoru oraz w organach sprawujących nadzór pedagogiczny nad zakładami poprawczymi, schroniskami dla nieletnich, rodzinnymi ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi oraz szkołami przy zakładach karnych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych - przy ustalaniu 20-letniego okresu pracy nauczycielskiej uwzględnia się jedynie te okresy, w których praca była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy.

Ustalając 20-letni staż pracy w szczególnym charakterze, przyjmuje się również okres skierowania do pracy pedagogicznej za granicą. Nie uwzględnia się natomiast okresów pracy nauczyciela akademickiego wykonywanej w szkolnictwie wyższym i instytucjach naukowych.

Ustalając okres zatrudnienia w szczególnym charakterze, nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenie z powodu choroby lub macierzyństwa, a więc okresów:

niezdolności do pracy,

usprawiedliwionej nieobecności w pracy, za które w okresie od 15 listopada 1991 do 24 lipca 1992 r. wypłacono nauczycielowi wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu choroby, a w odniesieniu do wynagrodzenia wypłaconego w czasie urlopu macierzyńskiego za okres od 15 listopada 1991 do 31 lipca 1992 r.,

urlopu dla poratowania zdrowia,

urlopu szkoleniowego,

przebywania nauczycieli na urlopie na dalsze kształcenie się,

pozostawania nauczycieli w stanie nieczynnym,

za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. zasiłki: chorobowy, macierzyński, opiekuńczy lub świadczenie rehabilitacyjne.

Nie przyjmuje się także do okresów pracy w szczególnym charakterze okresów urlopu wychowawczego, bezpłatnego czy też okresów służby wojskowej, niezależnie od tego, w jakim okresie zostały przebyte. Natomiast okres urlopu wypoczynkowego przy ustalaniu prawa do emerytury traktuje się na równi z okresami wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Jednym z warunków wymaganych do przyznania emerytury na podstawie Karty Nauczyciela jest, jak wyżej wspomniano, rozwiązanie przez nauczyciela dotychczasowego stosunku pracy. Nie może ono nastąpić w jakiejkolwiek formie, ale co do zasady na wniosek nauczyciela. ZUS uznaje, że warunek rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej spełniony jest zarówno wtedy, gdy został on rozwiązany na podstawie wypowiedzenia złożonego przez nauczyciela, jak i wówczas, gdy ustał on wprawdzie na podstawie porozumienia stron, ale wniosek o rozwiązanie stosunku pracy złożył nauczyciel. Nie otrzyma natomiast emerytury nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy na czas określony, gdy wygasła ona po upływie tego okresu. Nauczyciel, który zawarł taką umowę i chciałby wystąpić o przyznanie emerytury z Karty Nauczyciela, musi więc, jeszcze przed upływem okresu jej obowiązywania, złożyć wniosek o jej rozwiązanie.

Nauczyciele spełniający powyższe warunki dotyczące stażu ogólnego i stażu szczególnego mogą przejść na emeryturę również w przypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia stosunku pracy w następujących okolicznościach:

w razie całkowitej likwidacji szkoły,

w przypadku częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,

z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym lub w razie wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy przed upływem stanu nieczynnego,

odmowy podjęcia zatrudnienia przez nauczyciela w stanie nieczynnym.

Należy podkreślić, że nauczyciel musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy nauczycielskiej, w jakich pozostaje (bez względu na wymiar czasu pracy). Może natomiast kontynuować stosunek pracy o innym charakterze. W takim przypadku przyznana emerytura nauczycielska będzie mogła być wypłacana, gdyż od 8 stycznia 2009 r. nie obowiązuje już przepis art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej, który przewidywał, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury.

Ustalając wymagany do przyznania emerytury przewidzianej w Karcie Nauczyciela okres składowy i nieskładkowy - tzw. staż ogólny (30 lat albo w przypadku pracy w szkolnictwie specjalnym - 25 lat), ZUS uwzględnia oprócz okresów pracy nauczycielskiej również okresy wykonywania pracy w innych zawodach, a także pozostałe okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w ustawie emerytalnej.

Okresy składkowe to najkrócej mówiąc okresy, w których dana osoba pracowała i opłacane były za nią składki na ZUS, a także niektóre okresy, za które składka nie została opłacona, gdyż nie było takiego obowiązku (np. okresy wykonywania umowy zlecenia przed 1 stycznia 1976 r.). Natomiast okresy nieskładkowe to generalnie okresy braku aktywności zawodowej, za które nie zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne, w tym m.in. okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy czy też zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego. Okresy nieskładkowe podlegają uwzględnieniu w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Jeśli nauczyciel nie udowodnił wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, ZUS może uwzględnić przy ustalaniu prawa do emerytury tzw. okresy rolne. Są to:

okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki,

przypadające przed 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku życia,

przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia.

Okresy rolne mogą być wliczone do stażu emerytalnego ogólnego, jeżeli nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Należy podkreślić, że okresy rolne uwzględniane są tylko w zakresie niezbędnym do przyznania emerytury. Nie ma natomiast ograniczenia w stosunku do okresów składkowych, tj. podlegają zaliczeniu w pełnym wymiarze, choćby nawet przekraczały 1/3 okresów składkowych. Dzięki takiej regulacji prawo do emerytury nauczycielskiej może uzyskać nauczyciel, który udowodnił wymagany okres pracy nauczycielskiej, ale nie miał innych okresów składkowych i nieskładkowych, gdyż prowadził gospodarstwo rolne lub pracował w tym gospodarstwie. Przy ustalaniu 30- albo 25-letniego okresu składkowego i nieskładkowego nie można uwzględnić okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. Okresy te mogą być bowiem zaliczone przy ustalaniu prawa do emerytury tylko wtedy, gdy wnioskodawca osiągnął wiek emerytalny wynoszący co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn.

Dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. nie wprowadzono żadnych ograniczeń czasowych na spełnienie warunków do przyznania emerytury bez względu na wiek. Mogą więc nadal zgłaszać wnioski o to świadczenie, nawet jeśli warunki (np. wymagany staż pracy nauczycielskiej) spełnili po 31 grudnia 2008 r. Z uwagi jednak, że wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela należy złożyć przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego (wynoszącego w przypadku kobiet 60, a w przypadku mężczyzn 65 lat), w praktyce możliwość przejścia na emeryturę z Karty Nauczyciela dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. dotyczy jedynie mężczyzn urodzonych przed tą datą. Kobiety, które urodziły się najpóźniej w 1948 roku, ukończyły już bowiem 60 lat i mogą ubiegać się o emeryturę z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego.

Emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela mogą otrzymać również osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., ale po spełnieniu dodatkowych warunków. Po pierwsze do 31 grudnia 2008 r. musieli osiągnąć wymagany 30- albo 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Warunek rozwiązania stosunku pracy może być spełniony po 2008 roku. Nauczyciele urodzeni w latach 1949-1968 ubiegający się o wcześniejszą emeryturę nauczycielską, nie mogą również być członkami otwartego funduszu emerytalnego. Jeśli jednak przystąpili do OFE, nie przekreśla to możliwości uzyskania tego świadczenia. W takim przypadku, we wniosku o emeryturę, muszą zadeklarować chęć przekazania środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa. Osoby urodzone w latach 1949-1968 muszą pamiętać o tym, że wprawdzie wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela mogą zgłosić również po 31 grudnia 2008 r., ale nie później niż w dniu poprzedzającym dzień osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Złożenie wniosku po ukończeniu tego wieku spowoduje, że ZUS przyzna emeryturę z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego i do jej obliczenia przynajmniej w części zastosuje zasady ustalania wysokości świadczenia przewidziane dla tzw. nowych emerytur.

Osoby, które wykonują albo wykonywały pracę nauczycielską wymienioną w Karcie Nauczyciela, ale nie spełniają warunków wymaganych do otrzymania emerytury bez względu na wiek, mogą ubiegać się o emeryturę z tytułu wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Przysługuje ona na podstawie ustawy emerytalnej oraz rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W myśl tych przepisów nauczyciel urodzony przed 1 stycznia 1949 r. może przejść na emeryturę, jeśli:

osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

udowodnił wymagany okres składkowy i nieskładkowy (20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn), w tym co najmniej 15 lat pracy nauczycielskiej wymienionej w art. 1 Karty Nauczyciela.

Z uwagi, że kobiety urodzone przed 1949 rokiem osiągnęły już powszechny wiek emerytalny, z prawa do emerytury z tytułu wykonywania pracy nauczycielskiej - pracy w szczególnym charakterze mogą skorzystać tylko mężczyźni z tej grupy wiekowej, którzy nie ukończyli 65 lat.

Emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze, analogicznie jak w przypadku emerytury przysługującej z Karty Nauczyciela, mogą skorzystać nauczyciele, wychowawcy lub inni pracownicy pedagogiczni wykonujący pracę nauczycielską określoną w art. 1 ustawy - Karta Nauczyciela. Należy jednak podkreślić, że nie jest w tym przypadku wymagane wykonywanie pracy nauczycielskiej ostatnio przed przejściem na emeryturę, jak również rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Emerytura z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze przysługuje jednak tylko wtedy, gdy praca nauczycielska wykonywana była stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Inaczej więc niż w przypadku emerytury z Karty Nauczyciela ZUS nie uwzględni do okresów pracy w szczególnym charakterze zatrudnienia na pół etatu.

Przy ustalaniu okresu pracy nauczycielskiej wymaganego do przyznania omawianej emerytury ZUS wyłącza okresy niewykonywania tej pracy, na analogicznych zasadach jak przy emeryturze z Karty Nauczyciela (patrz strona E1). Wymagany okres składkowy i nieskładkowy ustalany jest na takich samych zasadach, jak przy emeryturze z Karty Nauczyciela.

Wcześniejszą emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze mogą uzyskać również nauczyciele urodzeni po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., którzy warunki przewidziane dla urodzonych przed 1949 r. spełnili do 31 grudnia 2008 r. oraz nie przystąpili do OFE lub złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa. Wniosek o emeryturę, analogicznie jak w przypadku emerytury z Karty Nauczyciela, może być złożony również po 31 grudnia 2008 r., ale zawsze przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego. Z uwagi, że mężczyzna urodzony po 1948 roku do końca 2008 roku nie mógł ukończyć 60, lat nie może skorzystać z emerytury z tytułu pracy w szczególnym charakterze (na podstawie art. 46 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Emeryturę tę mogą otrzymać kobiety urodzone w latach 1949-1953, jeśli wniosek o nią złożą przed ukończeniem 60 lat.

Nauczycie urodzeni przed 1949 rokiem, bez względu na to, kiedy zgłoszą wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela albo o emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze, otrzymają świadczenie obliczone na dotychczasowych - starych zasadach. Dotyczy to także osób urodzonych w latach 1949-1968, które z wnioskiem o wcześniejszą emeryturę wystąpią najpóźniej w dniu poprzedzającym ukończenie powszechnego wieku emerytalnego.

Wysokość starej emerytury uzależniona jest od podstawy jego wymiaru (wypadkowej zarobków oraz przeciętnych wynagrodzeń obowiązujących w latach wskazanych do jej ustalenia), liczby udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych oraz aktualnie obowiązującej kwoty bazowej. Emerytura stanowi sumę trzech składników:

tzw. części socjalnej (24 proc. kwoty bazowej),

części należnej za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych - z uwzględnieniem pełnych miesięcy),

części należnej za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. postawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów nieskładkowych - z uwzględnieniem pełnych miesięcy).

Jeśli po zsumowaniu tych trzech składników emerytura jest niższa od kwoty najniższego świadczenia (obecnie 675,10 zł), ZUS podwyższa ją do tej gwarantowanej kwoty.

Zasadą jest, że nauczyciele urodzeni po 1948 roku, którzy zamierzają przejść na wcześniejszą emeryturę, musieli spełnić wymagane przepisami warunki do 31 grudnia 2008 r. Wyjątek od tej zasady został przewidziany w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Na podstawie tego przepisu prawo do emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze mogą nabyć również nauczyciele, którzy wymagany wiek emerytalny (55 lat dla kobiet lub 60 lat dla mężczyzn) ukończą po 2008 roku. Osoby te, po ukończeniu tego wieku, mogą uzyskać wcześniejszą emeryturę, jeśli:

na dzień 1 stycznia 1999 r. udowodniły okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy nauczycielskiej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy,

nie przystąpiły do otwartego funduszu emerytalnego lub złożyły wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa,

rozwiążą stosunek pracy (w przypadku pracowników).

Wymagany do przyznania tej emerytury okres składkowy i nieskładkowy, a także staż pracy nauczycielskiej ZUS ustala na analogicznych zasadach jak w przypadku emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze. Należy jednak podkreślić, że w przypadku ustalania uprawnień do emerytury przyznawanej na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej okresy składkowe i nieskładkowe, w tym również okresy pracy nauczycielskiej podlegają zaliczeniu tylko wtedy, gdy zostały przebyte przed 1 stycznia 1999 r.

Emerytura na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej obliczana jest przynajmniej w części według nowych zasad. Osobom, które nie pobrały (nawet za jeden miesiąc) wcześniejszej emerytury, a obniżony wiek emerytalny ukończą w latach 2009-2013, ZUS oblicza omawiane świadczenie częściowo według starych, a częściowo według nowych zasad (a więc w części jako wynik podzielenia zgromadzonych na koncie w ZUS składek i kapitału początkowego, z uwzględnieniem ich waloryzacji, przez tzw. średnie dalsze trwanie życia). Dla osób, które ukończą wiek uprawniający do emerytury z art. 184 w 2009 roku, świadczenie stanowi sumę 80 proc. emerytury wyliczonej według starych zasad oraz 20 proc. emerytury obliczonej ze składek i kapitału początkowego. W przypadku ukończenia wieku emerytalnego w kolejnych latach proporcje emerytury obliczanej na starych i nowych zasadach są następujące:

w 2010 roku - 70 proc. starej i 30 proc. nowej emerytury,

w 2011 roku - 55 proc. starej i 45 proc. nowej emerytury,

w 2012 roku - 35 proc. starej i 65 proc. nowej emerytury,

w 2013 roku - 20 proc. starej i 80 proc. nowej emerytury.

Od 1 stycznia można wystąpić o emeryturę pomostową z tytułu wykonywania prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Jednakże w myśl nowego wykazu prac o szczególnym charakterze (stanowiącego załącznik nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych) za takie uznaje się tylko prace nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach szkolno-wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, zgodnie z przepisami ustawy z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Nauczyciel pracownik zatrudniony w tzw. szkolnictwie specjalnym (por. załącznik nr 2 poz. 21) może nabyć prawo do emerytury pomostowej, jeśli łącznie spełnia następujące warunki:

urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

udowodnił okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat,

udowodnił okres składkowy i nieskładkowy (ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a więc bez okresów rolnych), wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,

przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał (przynajmniej przez jeden dzień) prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych lub w myśl art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), m.in. pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela lub pracę w szkolnictwie specjalnym wymienioną w nowym wykazie (załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych),

po 31 grudnia 2008 r. wykonywał (przynajmniej przez jeden dzień) prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych), m.in. pracę w szkolnictwie specjalnym wymienioną w nowym wykazie albo na dzień 1 stycznia 2009 r. udowodnił wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu tej ustawy,

nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy.

Z powyższego katalogu warunków wynika, że uzyskanie emerytury pomostowej uzależnione jest m.in. od udowodnienia okresu pracy o szczególnym charakterze wynoszącego co najmniej 15 lat. Ustalając ten staż, ZUS zaliczy zarówno pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela, jak i okresy pracy o szczególnym charakterze, wymienione w ustawie o emeryturach pomostowych (a więc m.in. prace w szkolnictwie specjalnym wymienione w załączniku nr 2 pod poz. 21). W przypadku okresów wymienionych w nowym wykazie zaliczone zostaną zarówno przebyte po 31 grudnia 2008 r., jak i przed 1 stycznia 2009 r. Zasada sumowania wspomnianych okresów oznacza, że nauczycielowi wykonującemu prace wymienione w pkt 21 załącznika nr 2 do ustawy, który musi udowodnić przynajmniej 15 lat pracy o szczególnym charakterze, ZUS zaliczy zarówno okresy takiej pracy, jak i okresy innej pracy nauczycielskiej w rozumieniu art. 1 Karty Nauczyciela, wykonywanej przed 1 stycznia 2009 r.

Należy podkreślić, że emerytura pomostowa nie ma charakteru dożywotniego. Prawo do tego świadczenia ustaje bowiem z dniem poprzedzającym dzień nabycia prawa do emerytury m.in. w powszechnym wieku emerytalnym wynoszącym 60 lat w przypadku kobiet oraz 65 lat w przypadku mężczyzn. Jeśli jednak w dacie ukończenia tego wieku osoba uprawniona nie nabyła jeszcze prawa do tego świadczenia, gdyż na przykład nie złożyła wniosku o nie, prawo do emerytury pomostowej ustaje z dniem osiągnięcia przez uprawnionego powszechnego wieku emerytalnego. Oznacza to, że osoba uprawniona do emerytury pomostowej, która nie chce mieć przerwy w pobieraniu świadczenia, najpóźniej w miesiącu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego powinna zgłosić wniosek o emeryturę we właściwej jednostce ZUS.

Emerytura pomostowa obliczana jest całkowicie na nowych zasadach, tj. poprzez podzielenie podstawy obliczenia emerytury (zgromadzonych na koncie w ZUS składek z uwzględnieniem ich waloryzacji oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego) przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat. W przypadku pracownika przechodzącego na emeryturę pomostową, który jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego, przy ustalaniu podstawy obliczenia emerytury, składki na ubezpieczenie emerytalne, zaewidencjonowane na jego koncie w ZUS, zwiększane są przez pomnożenie wskaźnikiem korygującym 19,52/12,22. Obliczona w powyższy sposób wysokość emerytury pomostowej nie może być niższa niż gwarantowana w ustawie emerytalnej kwota najniższej emerytury (od 1 marca 675,10 zł).

Z emerytury pomostowej mogą skorzystać tylko nauczyciele zatrudnieni w tzw. szkolnictwie specjalnym. Osoby wykonujące inną pracę nauczycielską nie mogą jej otrzymać, ale mogą starać się o rekompensatę.

Rekompensata przysługuje osobie urodzonej po 31 grudnia 1948 r., która ma okres pracy w szczególnym charakterze (m.in.wykonywała pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela) wynoszący co najmniej 15 lat przed 1 stycznia 2009 r.

Ustalając 15-letni okres pracy w szczególnym charakterze, uwzględnia się tylko taką pracę, która była wykonywana stale w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie uwzględnia się natomiast okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie za czas choroby lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Rekompensata powiększa podstawę obliczenia nowej emerytury. Przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, obliczonego na dzień 1 stycznia 1999 r. Podlega waloryzacjom przewidzianym dla kapitału początkowego. Jest ona obliczana według wzoru określonego w ustawie o emeryturach pomostowych (patrz ramka). Pamiętać trzeba, że obliczając współczynnik do ustalenia wysokości rekompensaty, trzeba stosować odrębne wzory dla kobiet i mężczyzn.

Rekompensata będzie ustalana po złożeniu wniosku o nową emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przysługującą osobie, która ukończyła 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn. Wniosek o emeryturę z rekompensatą można złożyć, wypełniając jeden formularz ZUS Rp-1E.

Osoba występująca o emeryturę z rekompensatą powinna do wniosku dołączyć dokumenty potwierdzające wykonywanie do 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Jeżeli takie dokumenty ZUS już posiada, gdyż zostały złożone z wnioskiem o ustalenie kapitału początkowego, nie ma potrzeby ponownego ich składania. W takiej sytuacji dołączyć trzeba tylko nowe dokumenty mające wpływ na ustalenie prawa do rekompensaty, które nie były składane do ZUS. Wyjaśnić trzeba, że osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej nie muszą składać dokumentów potwierdzających wykonywanie tej pracy, gdyż ZUS je posiada.

Rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone prawo do emerytury pomostowej, nauczycielskiej przyznanej na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, czy też do emerytury przysługującej na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj: z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 46, 184). Nie ma natomiast przeszkód do przyznania rekompensaty osobie, która:

spełniała warunki do otrzymania wcześniejszej emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnych charakterze czy emerytury nauczycielskiej, ale o taką emeryturę nie wystąpiła,

spełniała warunki do przyznania emerytury pomostowej, ale nie złożyła wniosku o jej przyznanie.

Dla nauczycieli, którzy mimo długiego stażu pracy w tym zawodzie nie mogą otrzymać wcześniejszej emerytury, poselski projekt ustawy przewiduje świadczenia kompensacyjne (pierwsze czytanie odbyło się 6 stycznia 2009 r.).

W myśl projektu nauczycielskie świadczenie kompensacyjne ma być przyznawane nauczycielom, którzy osiągnęli 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat pracy nauczycielskiej (wykonywanej w jednostkach wymienionych w projekcie ustawy) oraz osiągnęli obniżony wiek emerytalny. Posłowie zgodzili się na popieraną przez Związek Nauczycielstwa Polskiego poprawkę, że ze świadczenia może także skorzystać nauczyciel, który wykonywał prace w wymiarze co najmniej połowy wymiaru zajęć.

Obniżony wiek emerytalny, w którym będzie można ubiegać się o świadczenie kompensacyjne, w 2009 roku ma być jednakowy dla kobiet i dla mężczyzn, tj. ma wynosić 55 lat. W kolejnych latach przewiduje się stopniowe różnicowanie tego wieku dla obu płci oraz systematyczne jego podwyższanie. Wiele wskazuje na to, że prawo do świadczeń kompensacyjnych będzie można nabyć o cztery lata dłużej niż planowano (czyli nie do 2028 ale do 2032 roku).

Prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego będzie miało charakter okresowy. Ustanie w przypadku nabycia prawa do emerytury albo osiągnięcia przez uprawnionego powszechnego wieku emerytalnego. Istotne jest, że w przypadku skorzystania z nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie przysługuje prawo do rekompensaty, przewidzianej w ustawie o emeryturach pomostowych.

Świadczenie kompensacyjne ma stanowić równowartość 80 proc. kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat, ustalone według tablic średniego trwania życia obowiązujących w dniu zgłoszenia wniosku o przyznanie świadczenia. Dla osób, które przystąpiły do otwartego funduszu emerytalnego projekt ustawy przewiduje, analogicznie jak w przypadku emerytur pomostowych, zwiększenie składek na ubezpieczenie emerytalne, zaewidencjonowanych na koncie w ZUS wskaźnikiem korygującym 19,52/12,22. Obliczona w ten sposób kwota nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie będzie mogła być niższa niż kwota najniższej emerytury.