9 sposobów na podwyższenie emerytury wypłacanej przez ZUS

Obecnie obowiązujące przepisy przewidują różne sposoby obliczenia wysokości emerytury.

Osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., a także tym spośród urodzonych w latach 1949 - 1968, którzy do 31 grudnia 2008r. spełnili warunki wymagane do przyznania wcześniejszej emerytury, świadczenie obliczane jest według starych zasad. Wysokość emerytury dla tych osób uzależniona jest od tzw. podstawy wymiaru, liczby przebytych lat składkowych i nieskładkowych oraz aktualnie obowiązującej kwoty bazowej.

Z kolei osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które nie spełniły do końca 2008 r. warunków do uzyskania wcześniejszych uprawnień emerytalnych nabywają prawo do tzw. nowej emerytury. Świadczenie to wyliczane jest - co do zasady - na podstawie stanu indywidualnego konta ubezpieczonego w ZUS (na który składają się zgromadzone tam i zwaloryzowane składki oraz zwaloryzowany kapitał początkowy).

Osoby, które wiek uprawniający do emerytury osiągną w latach 2009 - 2013, nie przystąpiły do OFE lub zgłosiły wniosek o przekazanie zgromadzonych tam środków do budżetu państwa, mogą mieć obliczone świadczenie w mieszanej wysokości (częściowo po staremu, a częściowo według nowych zasad). Taki wariant może być zastosowany wówczas, gdy jest korzystniejszy od obliczenia emerytury całkowicie po nowemu.

Sposób obliczenia przez ZUS emerytury jest bardzo istotny dla możliwości późniejszego jej przeliczenia. Najwięcej możliwych wariantów podwyższenia świadczenia mają osoby, których emerytura została ustalona w całości według dotychczasowych zasad.

W celu przeliczenia emerytury trzeba zawsze samemu zgłosić wniosek do ZUS wypłacającego świadczenie. ZUS wydaje decyzję, od której można się odwołać do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia

Wysokość emerytury obliczanej według dotychczasowych zasad uzależniona jest m.in. od liczby przebytych okresów składkowych i nieskładkowych. Pierwszym ze sposobów na podwyższenie tego świadczenia jest więc doliczenie tego typu okresów nieuwzględnionych dotychczas w wymiarze emerytury. Mogą to być zarówno okresy przebyte po poprzednim ustaleniu wysokości świadczenia, jak i okresy wcześniejsze - nieuwzględnione np. z powodu braku dokumentów. Okresy nieskładkowe mogą być doliczone pod warunkiem, że ich suma nie przekracza 1/3 uwzględnionych okresów składkowych.

Wniosek o doliczenie okresów składkowych lub nieskładkowych, które zostały przebyte przed przyznaniem świadczenia, można zgłosić w każdym czasie po ustaleniu uprawnień emerytalnych.

Jeśli natomiast osoba uprawniona chciałaby doliczyć okresy przypadające po przyznaniu emerytury, wniosek w tej sprawie może zgłosić po zakończeniu kwartału kalendarzowego, a więc nie wcześniej niż w styczniu, kwietniu, lipcu i październiku danego roku. Jedynie w przypadku, gdy ubezpieczenie już ustało (czyli ktoś skończył np. pracować) wniosek o doliczenie okresów może być zgłoszony w każdym czasie po ustaniu ubezpieczenia.

Doliczenie okresów składkowych lub nieskładkowych polega na dodaniu do dotychczasowej kwoty świadczenia:

po 1,3 proc. podstawy wymiaru ustalonej w wyniku waloryzacji - za każdy rok okresów składkowych,

po 0,7 proc. podstawy wymiaru ustalonej w wyniku waloryzacji - za każdy rok okresów nieskładkowych.

Może się zdarzyć, że obliczając świadczenie, ZUS musiał ograniczyć okresy nieskładkowe do 1/3 składkowych. Jeśli osoba uprawniona wnioskuje o doliczenie nowych okresów składkowych, wówczas automatycznie zwiększa się wymiar okresów nieskładkowych, które mogą być przyjęte. ZUS z urzędu dokonuje wówczas doliczenia nieuwzględnionego wcześniej okresu nieskładkowego.

Marek G. od 1 kwietnia 2010 r. nabył prawo do emerytury. Udowodnił 21 lat składkowych oraz 8 lat nieskładkowych. Przy ustalaniu wysokości świadczenia ZUS uwzględnił mu, oprócz okresów składkowych, 7 lat nieskładkowych (1/3 z 21). Świadczeniobiorca nadal pracuje po przyznaniu emerytury. W lipcu 2010 r. wystąpił z wnioskiem o doliczenie 3 miesięcy zatrudnienia przypadającego w okresie kwiecień - czerwiec 2010 r. ZUS przychylił się do tego wniosku. Jednocześnie doliczył z urzędu 1 miesiąc nieskładkowy (1/3 z 3), który wcześniej nie mógł być uwzględniony.

Podstawa wymiaru świadczenia ma bardzo istotny wpływ na wysokość emerytury przyznawnej według starych zasad.

Jest to wypadkowa wynagrodzeń świadczeniobiorcy w latach wskazanych do jej ustalenia w stosunku do przeciętnych płac obowiązujących w tych latach. ZUS bada więc, ile ubezpieczony zarabiał w poszczególnych latach i porównuje te zarobki do średnich płac obowiązujących w tym okresie. Później ustala procentowy stosunek.

Zestawienie poszczególnych składników wynagrodzenia wypłaconych ubezpieczonemu zawarte jest na ogół w zaświadczeniu o zatrudnieniu i wynagrodzeniu wystawianym przez płatnika składek na formularzu ZUS Rp-7.

Zaświadczenie to wnioskodawca musi przedłożyć w ZUS jako załącznik do wniosku o emeryturę. Może się jednak zdarzyć, że już po przyznaniu tego świadczenia okaże się, że dokument błędnie nie uwzględniał jakiegoś składnika wynagrodzenia lub też taki składnik został wypłacony już po jego wystawieniu. Może tak się zdarzyć na przykład, gdy ubezpieczony otrzyma jakąś premię czy nagrodę.

Jeśli dotyczył on roku, który został uwzględniony w podstawie wymiaru emerytury, świadczeniobiorca może zgłosić wniosek o doliczenie tego składnika i przeliczenie wysokości świadczenia.

Musi w tym celu przedłożyć nowe zaświadczenie ZUS Rp-7 wystawione przez pracodawcę. W tym przypadku emerytura ustalana jest ponownie z uwzględnieniem tej samej kwoty bazowej, która została przyjęta do poprzedniego obliczenia świadczenia.

Andrzej K. od 1 marca 2010 r. jest uprawniony do emerytury obliczonej z zastosowaniem kwoty bazowej wynoszącej 2716,71 zł. Podstawa wymiaru świadczenia została mu ustalona z lat 2000 - 2009. W czerwcu 2010 r. pracodawca wypłacił mu zaległą nagrodę za drugie półrocze 2009 r. Nagroda ta z oczywistych względów nie mogła być uwzględniona w zaświadczeniu przedłożonym w ZUS w momencie ubiegania się o emeryturę. Ubezpieczony jeszcze w czerwcu 2010 r. zgłosił wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury poprzez doliczenie nieuwzględnionego wcześniej składnika wynagrodzenia, przedstawiając zaświadczenie pracodawcy potwierdzające wypłatę nagrody. ZUS przychylił się do wniosku i podwyższył emeryturę za okres od 1 czerwca 2010 r. Zastosował przy tym taką samą kwotę bazową jak przy poprzednim obliczeniu świadczenia, tj. 2716,71 zł.

Zasadą jest, że podstawa wymiaru emerytury może być obliczona przy uwzględnieniu wynagrodzeń z 10 kolejnych lat przypadających w ostatnim 20-leciu przed rokiem złożenia wniosku o to świadczenie albo z 20 lat wybranych z całego okresu ubezpieczenia. Może się jednak zdarzyć, że po przyznaniu emerytury świadczeniobiorca nadal pracuje i uzyskuje wysokie pensje. Wtedy powinien pomyśleć o przeliczeniu podstawy wymiaru w myśl art. 110 ustawy emerytalnej, przy uwzględnieniu zarobków uzyskanych po przyznaniu świadczenia. Przeliczenie to odbywa się przy zastosowaniu nowej kwoty bazowej obowiązującej w dniu zgłoszenia wniosku i pod warunkiem, że świadczeniobiorca:

● wskazuje do ponownego ustalenia podstawy zarobki przypadające w całości lub w części po przyznaniu świadczenia,

● wnioskuje o obliczenie podstawy wymiaru z 10 kolejnych lat wybranych z ostatniego 20-lecia przypadającego przed rokiem złożenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości lub też z 20 dowolnych lat z całego okresu ubezpieczenia sprzed roku złożenia tego wniosku,

● legitymuje się wyższym wskaźnikiem wysokości podstawy wymiaru z nowo wskazanego okresu w stosunku do wskaźnika obliczonego poprzednio (wskaźnik ten to stosunek zarobków do przeciętnych płac podzielony przez liczbę lat uwzględnionych w podstawie wymiaru).

Czasami warunek posiadania wyższego wskaźnika nie jest wymagany. Głównie gdy emeryt od dnia ustalenia prawa do świadczenia do dnia zgłoszenia wniosku o przeliczenie nie pobrał emerytury (nawet za jeden miesiąc) wskutek zawieszenia do niej prawa. Ponadto ZUS nie wymaga wyższego wskaźnika, jeśli świadczeniobiorca wskaże do ponownego ustalenia podstawy wymiaru zarobki osiągnięte w całości po przyznaniu emerytury, a nowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru świadczenia wynosi co najmniej 130 proc.

Hanna D. od 1 czerwca 1999 r. ma ustalone prawo do emerytury. Obliczony wówczas wskaźnik wysokości podstawy świadczenia z lat 1989 - 1998 wyniósł 133 proc. Ubezpieczona od 1 stycznia 2000r. podjęła ponownie zatrudnienie. W marcu 2010 r. zgłosiła wniosek o przeliczenie podstawy wymiaru emerytury z uwzględnieniem całkowicie nowych wynagrodzeń, tj. z lat 2000 - 2009. Zarobki, które uzyskiwała w tych latach, były nieco niższe od poprzednio uzyskiwanych wynagrodzeń. W związku z tym nowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru świadczenia wyniósł 131,50 proc. Ponieważ jednak nie był on niższy od 130 proc., a ubezpieczona wskazała zarobki w całości przypadające po przyznaniu emerytury, ZUS dokonał przeliczenia podstawy jej wymiaru z zastosowaniem nowej kwoty bazowej wynoszącej 2716,71 zł.

Dość często zdarza się, że osoba uprawniona nie podlegała ubezpieczeniom po przyznaniu emerytury i tym samym nie uzyskiwała nowych zarobków. Może jednak np. dotrzeć do dokumentacji płacowej z dawnych lat, której nie mogła przedstawić z wnioskiem o emeryturę. Wtedy ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o ponowne ustalenie podstawy wymiaru świadczenia (na podstawie art. 111 ustawy). Tyle że ZUS zastosuje wówczas starą kwotę bazową przyjętą poprzednio. Takie przeliczenie może nastąpić według trzech wariantów, tj. z uwzględnieniem wynagrodzeń:

● z tej samej liczby kolejnych lat kalendarzowych i z tego samego okresu, jakie były wskazane poprzednio,

● z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym osoba uprawniona zgłosiła wniosek o przyznanie emerytury albo o ponowne ustalenie podstawy jej wymiaru,

● z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie podstawy wymiaru.

Warunkiem przeliczenia podstawy wymiaru w każdym z tych wariantów jest, aby nowy wskaźnik wysokości podstawy był wyższy od poprzedniego.

Janina K. ma ustalone prawo do emerytury od listopada 1995 r. Podstawa wymiaru świadczenia została ustalona zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami w oparciu o wynagrodzenia z 6 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z ostatniego 15-lecia, poprzedzającego rok złożenia wniosku o emeryturę, tj. z lat 1988 - 1993. Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru świadczenia wyniósł 115,65 proc. Ubezpieczona uzyskiwała korzystniejsze zarobki w latach 1982 - 1987, ale nie mogła ich potwierdzić przy ubieganiu się o emeryturę. Dokumentację potwierdzającą te wynagrodzenia uzyskała dopiero w 2010 r. Zgłosiła więc wniosek o przeliczenie podstawy wymiaru świadczenia przy uwzględnieniu tych zarobków, dołączając kopię dokumentacji potwierdzoną przez archiwum. Wskazane wynagrodzenia dotyczyły tej samej liczby lat co poprzednio i mieściły się w ramach tego samego 15-lecia przypadającego przed przyznaniem emerytury. Wyliczony na ich podstawie wskaźnik wysokości podstawy wymiaru świadczenia wyniósł 124,50 proc. W związku z tym ZUS przychylił się do wniosku uprawnionej i dokonał przeliczenia emerytury.

Emeryt może sobie podwyższyć otrzymywane świadczenie, nabywając prawo do innej emerytury niż ta, którą dotychczas pobierał. Przykładowo osoba uprawniona do wcześniejszej emerytury może ubiegać się o emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), a osoba uprawniona do wcześniejszej emerytury może wnioskować o wcześniejszą emeryturę na podstawie innego przepisu. ZUS wypłaca w takiej sytuacji tylko jedno świadczenie - korzystniejsze lub wybrane przez osobę uprawnioną.

Jeśli osoba wnioskująca o drugą emeryturę pierwsze świadczenie miała obliczone według dotychczasowych zasad, nowo przyznawana emerytura obliczana jest w oparciu o zwaloryzowaną podstawę wymiaru poprzedniego świadczenia. Pewien przywilej ma jednak wówczas, gdy po przyznaniu poprzedniej emerytury podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym co najmniej przez 30 miesięcy. W takim przypadku tzw. część socjalna nowo przyznawanej emerytury (24 proc. kwoty bazowej) ustalana jest od nowej kwoty bazowej, obowiązującej w dniu przyznania drugiego świadczenia.

Należy podkreślić, że przy ustalaniu 30-miesięcznego okresu podlegania ubezpieczeniu ZUS uwzględnia także okresy pobierania świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa.

Grzegorz K. od 2005 r. jest uprawniony do wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Po przyznaniu świadczenia pracował przez dwa i pół roku, z czego przez ponad 5 miesięcy przebywał na zwolnieniach lekarskich. W czerwcu 2010 r. ukończył 65 lat. W związku z tym złożył wniosek o przyznanie emerytury w powszechnym wieku emerytalnym. ZUS przychylił się do wniosku świadczeniobiorcy. Wysokość świadczenia została obliczona w oparciu o zwaloryzowaną podstawę wymiaru poprzedniej emerytury. Natomiast część socjalną świadczenia ZUS ustalił od nowej kwoty bazowej, obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o drugą emeryturę. W tym przypadku uprawniony spełnił warunek pozostawania w ubezpieczeniu po przyznaniu poprzedniego świadczenia przez co najmniej 30 miesięcy. Do tego okresu został bowiem wliczony również okres pobierania świadczeń chorobowych w czasie przebywania na zwolnieniach lekarskich.

Osoby, które pozostawały w stosunku pracy w latach wskazanych do obliczenia podstawy wymiaru emerytury, ale nie zdołały udowodnić wysokości uzyskiwanych wtedy zarobków, tracą na wysokości świadczenia. Jeszcze nie tak dawno ZUS przyjmował za takie lata przychód w wysokości 0 zł. Zmiana nastąpiła od 1 stycznia 2009 r. Wszedł wtedy w życie art. 15 ust. 2a ustawy emerytalnej, zgodnie z którym, jeżeli nie można ustalić podstawy wymiaru składek w okresie pozostawania w stosunku pracy wskazanym do ustalenia podstawy wymiaru, za podstawę wymiaru składek przyjmuje się kwotę obowiązującego w tym okresie minimalnego wynagrodzenia. Należy podkreślić, że ZUS przyjmuje kwotę minimalnej płacy również za okresy, w których pracownik pobierał wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy, zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy lub świadczenie rehabilitacyjne.

Możliwość uwzględnienia minimalnej pensji dotyczy tylko tych osób, które w okresie, za który nie udało im się udowodnić żadnych wynagrodzeń, pozostawały w stosunku pracy. Możliwość skorzystania z tych rozwiązań mają nie tylko osoby, które dopiero wnioskują o emeryturę, ale też ci, którym ZUS ustalił już do niej prawo. Z nowych rozwiązań mogą też skorzystać ci, dla których podstawa wymiaru została obliczona bez uwzględnienia zerowych wynagrodzeń. Mogą wnioskować o przeliczenie według wariantu innych lat niż dotychczas (np. z innego 10-lecia). Może się czasami okazać, że taki wariant jest dla nich korzystniejszy. Wtedy przeliczenie następuje na ogólnych warunkach z art. 110 lub 111 ustawy emerytalnej.

Marek K. od 2007 r. jest uprawniony do emerytury. Do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia wskazał m.in. rok 1988. W okresie od 1 stycznia do 15 listopada tego roku pracował na 1/2 etatu u pracodawcy, który został zlikwidowany. Nie udało mu się odnaleźć dokumentacji osobowo-płacowej zatrudnionych tam pracowników, w związku z czym ZUS przyjął za ten rok przychód w wysokości 0 zł. W sierpniu 2010 r. zgłosił wniosek o przeliczenie emerytury z uwzględnieniem minimalnego wynagrodzenia za 1988 rok. ZUS przychylił się do tego wniosku, uwzględniając minimalne wynagrodzenia obowiązujące w miesiącach styczeń - październik 1988 roku (9000 zł x 10 = 90 000) oraz za 15 dni listopada 1988 r. (9000 zł/30 x 15 = 4500 zł). W związku z tym minimalne wynagrodzenie przyjęte do ustalenia podstawy wymiaru emerytury za 1988 rok wyniosło 94 500 zł (90 000 zł + 4500 zł). W oparciu o przeliczoną podstawę wymiaru ZUS ustalił nową wysokość świadczenia, począwszy od 1 sierpnia 2010 r.

Zupełnie inne zasady przeliczenia świadczenia przewidziane zostały dla osób, które nabyły uprawnienia do tzw. nowej emerytury i po dniu jej przyznania podlegały ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Zgodnie z art. 108 ustawy emerytalnej emeryturę powiększa się dla takich osób o kwotę ustaloną w wyniku podzielenia nowych składek na ubezpieczenie emerytalne przez średnie dalsze trwanie życia obowiązujące dla wieku wnioskodawcy w dniu złożenia wniosku o przeliczenie wysokości świadczenia.

Dla celów podwyższenia nowej emerytury ZUS uwzględnia składki zewidencjonowane na koncie ubezpieczonego od miesiąca, od którego została podjęta wypłata emerytury, do miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne jej ustalenie.

Przeliczenie nowej emerytury w opisany sposób może nastąpić na wniosek osoby uprawnionej złożony nie wcześniej niż po upływie roku kalendarzowego, w którym przyznano świadczenie.

Każdy zaś następny wniosek o przeliczenie może być zgłoszony po zakończeniu roku kalendarzowego, w którym nastąpiło poprzednie ustalenie wysokości emerytury.

Od tych zasad przewidziany jest wyjątek. Dotyczy on osoby, która nie podlega już ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Wniosek o ponowne ustalenie emerytury może ona zgłosić w każdym czasie po ustaniu tych ubezpieczeń.

Emerytura ustalona w mieszanej wysokości (dzieje się tak, gdy jest ona częściowo wyliczona na starych, a częściowo na nowych zasadach) może być przeliczona na tych samych zasadach, co emerytura obliczona całkowicie po nowemu, a więc w myśl art. 108 ustawy emerytalnej. Dodatkowo osoba uprawniona może wnioskować o przeliczenie części świadczenia ustalonej na dotychczasowych zasadach.

Wniosek może jednak dotyczyć tylko takiego stażu oraz zarobków, które dotyczą okresu przypadającego przed dniem, od którego przyznana została emerytura. Osoba uprawniona może więc na przykład wnioskować o doliczenie nieuwzględnionych wcześniej okresów składkowych i nieskładkowych przebytych przed ustaleniem uprawnień emerytalnych. Istnieje też możliwość doliczenia składnika wynagrodzenia z okresu przypadającego przed przyznaniem świadczenia lub zmiana lat z których została ustalona podstawa wymiaru starej części emerytury. Nie jest natomiast możliwe przeliczenie podstawy wymiaru emerytury z uwzględnieniem zarobków przypadających po przyznaniu świadczenia (na podstawie art. 110 ustawy emerytalnej).

Kapitał początkowy jest integralną częścią nowej emerytury dla osoby, która pracowała przed 1 stycznia 1999 r. Przy jego ustalaniu ZUS uwzględnia okresy składkowe i nieskładkowe przebyte do 31 grudnia 1998 r., jak również zarobki z wybranych lat przypadających w tym okresie. Te osoby, które nie wyliczą tego kapitału, a większość ich aktywności zawodowej przypada na okres sprzed 1999 roku, mogą na tym ogromnie stracić. Powinny więc wystąpić do ZUS z wnioskiem o wyliczanie kapitału.

Z kolei te osoby, które mają już ustalony kapitał i są na przykład uprawnione do emerytury obliczonej z uwzględnieniem kapitału początkowego, mogą w każdym czasie ubiegać się o jego przeliczenie. Przeliczenie to może nastąpić m.in. przez:

● doliczenie nieuwzględnionych wcześniej okresów składkowych i nieskładkowych przebytych do 31 grudnia 1998 r.,

● przeliczenie podstawy wymiaru kapitału początkowego (np. z 10 kolejnych lat zamiast ze wskazanych wcześniej 20 lat dowolnie wybranych lat z całego okresu ubezpieczenia),

● uwzględnienie minimalnego wynagrodzenia za okresy pozostawania w stosunku pracy, za które przyjęte były dotychczas zarobki w wysokości 0 zł.

Marek Opolski

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Komunikat prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z 30 marca 2010 r. w sprawie zmienionej tablicy średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn (M.P. nr 19, poz. 195).

Komunikat prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z 25 marca 2010 r. w sprawie tablicy średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn (M.P. nr 19, poz. 194).