Jak doliczyć okresy składkowe i nieskładkowe do emerytury

Wysokość opłacanych składek ma bezpośredni wpływ na kwotę otrzymywanego świadczenia emerytalnego. Z tego też powodu osoby ubezpieczone powinny dostarczyć do ZUS wszystkie dokumenty potwierdzające zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub też prowadzenie działalności gospodarczej. Trzeba jednak pamiętać, że do okresów składkowych jest również zaliczany okres czynnej służby wojskowej lub okresy jej równorzędne albo okresy zastępczych form tej służby.

Do okresów składkowych zaliczana jest także praca na placówkach dyplomatycznych, a także czas pobierania zasiłku macierzyńskiego. Warto wiedzieć, że osoby, które nie nabędą prawa do emerytury na tzw. starych zasadach z uwzględnieniem kwoty bazowej, nie tracą już zapłaconych składek. Posiadające okresy ubezpieczenia sprzed 1 stycznia 1999 r. mają prawo do ustalenia wysokości kapitału początkowego. I to właśnie jego wysokość może wydatnie wpłynąć na kwotę otrzymywanej w przyszłości emerytury. [Przykład 1]

Z tego też powodu osoby mające okresy ubezpieczenia poniżej sześciu miesięcy powinny skorzystać z możliwości ustalenia wysokości kapitału początkowego obliczanego w dniach. Od 23 września tego roku ZUS w ten sposób może uwzględnić w kapitale początkowym również te okresy przebyte do końca 1998 r., które są krótsze niż 6 miesięcy i 1 dzień ponad pełne lata składkowe i nieskładkowe. Z tego też powodu ZUS inaczej ustala staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy.

W pierwszej kolejności liczy bowiem jego łączny okres składkowy i nieskładkowy. Jeśli suma tych okresów ponad pełne lata wynosi 6 miesięcy i 1 dzień, zaokrągla taki staż w górę do pełnego roku. Jeśli jest to niemożliwe, bo ubezpieczony pracował krócej niż 6 miesięcy, to ZUS oblicza ten staż w dniach. Dokonując tej zamiany, zakład przyjmuje, że rok kalendarzowy wynosi 360 dni, a miesiąc kalendarzowy - 30 dni.

Warto przy tym pamiętać, że ubezpieczonym, którym ZUS nie uwzględnił w obliczonym kapitale początkowym przebytego stażu ponad pełne lata, powinni teraz ubiegać się o ponowne ustalenie kapitału z uwzględnieniem.

Na wysokość przyszłej emerytury mają także wpływ okresy traktowane jako składkowe, za której jednak nie były odprowadzane składki. Ich specjalny status wynika z tego, że obejmują okresy wyjątkowo ważne, np. dotyczące działalności kombatanckiej lub równorzędnej z nią, a także okresy zaliczane do tej działalności oraz czas podlegania represjom wojennym i po 1945 roku. Także jako okresy składkowe traktowane są lata służby w Policji (a wcześniej w Milicji Obywatelskiej), w Urzędzie Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (w organach bezpieczeństwa publicznego), w Straży Granicznej, w Służbie Więziennej, w Państwowej Straży Pożarnej, w Służbie Celnej oraz w Biurze Ochrony Rządu. [Przykład 2]

Osoba ubiegająca się o emeryturę powinna dostarczyć do ZUS dokumenty potwierdzające zarówno okresy składkowe, jak i nieskładkowe. Z tego też powodu należy się zwrócić do pracodawcy o wystawienie Rp-7 lub o dokumenty płacowe. Jeśli potwierdzenie wysokości zarobków wystawia prywatne archiwum, to jest ono zobowiązane do wystawienia kopii dokumentacji płacowej, którą ma w posiadaniu. Kopie dokumentacji, które udostępnia taki przechowawca, muszą być opatrzone pieczęcią nagłówkową firmy przechowawczej i pieczątką imienną kierownika archiwum lub pracownika upoważnionego.

Od każdej decyzji ZUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, który jest władny do uznania bądź nie dokumentacji złożonej przy wniosku o ustalenie kapitału początkowego. Sąd ma też prawo do zażądania wydania przez przechowawcę odpowiedniej dokumentacji w sprawie. Inaczej jest w przypadku dokumentowania uprawnień przez kombatantów lub osoby represjonowane. W takim bowiem przypadku konieczne jest przedstawienie dokumentów potwierdzających fakt internowania lub przebywania w więzieniu. [Przykład 3]

W szczególnych sytuacjach może się tak zdarzyć, że osoba posiadająca długi okres składkowy lub nieskładkowy ma poważne problemy z przedstawieniem dokumentów potwierdzających wysokość zarobków. Dzieje się tak wówczas, kiedy kartoteki płacowe uległy zniszczeniu, a pracodawca w innych dokumentach nie pisał wysokości osiąganych zarobków. W takiej sytuacji ZUS przyjmuje, że w okresie kiedy ubezpieczony nie może przedstawić osiąganych zarobków, jako podstawa jest przyjmowana kwota minimalnego wynagrodzenia. Dotyczy to jednak tylko tych lat, za które pracownik nie może udowodnić zarobków proporcjonalnie do okresu podlegania w tym czasie ubezpieczeniu z tytułu stosunku pracy oraz wymiaru czasu pracy. Aby skorzystać z takiego rozwiązania, konieczne jest jednak przedstawienie świadectwa pracy, z którego w sposób niebudzący wątpliwości powinno wynikać, że w taki okresie ubezpieczony był zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Pracodawca, wystawiając świadectwo pracy, powinien wpisać nie tylko rodzaj (stanowisko), ale także czas pracy oraz datę rozpoczęcia i zakończenia zatrudnienia.

Dokument taki powinien zawierać m.in. imię i nazwisko osoby, której dotyczy, datę podjęcia i ustania zatrudnienia, pieczątkę i nazwę pracodawcy oraz podpis i pieczątkę imienną osoby wystawiającej zaświadczenie. Wpis w świadectwie pracy lub w zaświadczeniu musi być dokonany na podstawie dokumentacji osobowej pracownika. Jeśli więc w takiej dokumentacji znajdują się informacje o pobieraniu wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wypłaconego na podstawie przepisów kodeksu pracy czy zasiłków z ubezpieczenia społecznego: chorobowego lub opiekuńczego, to muszą być one uwzględnione. Jednak takie okresy są traktowane jako okresy nieskładkowe. W świadectwie pracy są także umieszczane informacje o innych okresach nieskładkowych, np. o udzieleniu pracownicy urlopu wychowawczego lub urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem.

W szczególnych sytuacjach, kiedy osoba ubiegająca się o emeryturę osiągnęła już powszechny wiek emerytalny, a nie ma wymaganego stażu ubezpieczeniowego, możliwe jest doliczenie do niego pracy w gospodarstwie rolnym.

Udowodnienie okresów pracy w gospodarstwie rolnym przypadających przed dniem objęcia rolników obowiązkiem ubezpieczenia społecznego (tj. przed 1 lipca 1977 r. w przypadku osób prowadzących gospodarstwo rolne oraz przed 1 stycznia 1983 r. w przypadku domowników pracujących w gospodarstwie rolnym) wymaga złożenia pisemnego oświadczenia o wykonywaniu takiej pracy oraz zeznań co najmniej dwóch świadków. Świadkowie składają zeznania w formie pisemnej lub ustnie do protokołu.

Okresy przypadające po objęciu rolników ubezpieczeniem społecznym, czyli po 30 czerwca 1977 r., w przypadku osób prowadzących gospodarstwo rolne lub po 31 grudnia 1982 r. w przypadku domowników pracujących w gospodarstwie rolnym, potwierdzane są zaświadczeniem wydanym przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub przez gminę. W przypadku pracy w gospodarstwie rolnym w charakterze domownika konieczne jest też przedstawienie dowodu zameldowania we wskazanym okresie. ZUS nie wymaga natomiast dowodu zameldowania od prowadzących gospodarstwo właścicieli lub posiadaczy. Osoby te nie muszą zamieszkiwać na terenie gospodarstwa rolnego ani też w jego pobliżu.

Okresy pracy obywateli polskich za granicą, w polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, są zaliczane jako okresy składkowe mające wpływ na wysokość emerytury liczonej według tzw. starych zasad lub kapitału początkowego. Tak samo na wysokość świadczenia ma wpływ praca w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach lub misjach specjalnych, a także w innych polskich placówkach, instytucjach lub przedsiębiorstwach, do których zostali delegowani lub skierowani. Prawo do doliczenia do okresu stażowego mają jednak nie tylko osoby zatrudnione w takich placówkach dyplomatycznych, ale także członkowie rodziny delegowanego lub skierowanego tam pracownika. Na identycznych zasadach są doliczane do stażu okresy pracy w organizacjach międzynarodowych.

Osoby represjonowane mają prawo do doliczenia okresu stosowania wobec nich represji do stażu emerytalnego. Zgodnie bowiem z ustawą emerytalną przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych za okresy składkowe uznawane są okresy osadzenia w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na podstawie wyroku lub bez niego. Okres ten dotyczy represji po 31 grudnia 1956 r. stosowanych za działalność polityczną. Na takich samych zasadach doliczane do stażu emerytalnego są okresy internowania na podstawie art. 42 dekretu z 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. Jednocześnie ZUS jako okresy składkowe uznaje także lata pracy rzecz organizacji politycznych i związków zawodowych, nielegalnych od 1957 roku do kwietnia 1989 r.

Ubezpieczeni mający prawo do doliczenia do stażu pracy okresów podlegania represjom, którzy przebywali w więzieniach po 31 grudnia 1956 r. za działalność polityczną na podstawie wyroku, muszą przedstawić potwierdzenie takiego faktu wydane przez prezesa sądu okręgowego, a w przypadku osadzenia bez wyroku - przez Instytut Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Okresy świadczenia pracy po 1956 r. na rzecz organizacji politycznych i związków zawodowych, nielegalnych w rozumieniu przepisów obowiązujących do kwietnia 1989 r., mogą być udowodnione dokumentami lub zeznaniami świadków. Na podstawie art. 117 ust. 4 ustawy o emeryturach takiej oceny dokonuje szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Jednocześnie osoby więzione przez władze komunistyczne po 1956 roku mogą korzystać z uprawnień przewidzianych w ustawie z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. nr 34, poz. 149 ze zm.). W praktyce więc z takiego prawa korzystają osoby, wobec których wydane zostały wyroki w latach 1956 - 1989.

Przy ustalaniu wysokości emerytury każdy rok składkowy liczony jest po 1,3 proc. podstawy wymiaru, a po 0,7 rok nieskładkowy

Kobieta uzyskuje prawo do emerytury po ukończeniu 60 lat, mężczyzna 65 lat

Bożena Wiktorowska

bozena.wiktorowska@infor.pl

Art. 6 i 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).