Jakie są zasady opłacania składek za pracujących w kilku państwach UE

Osoba zatrudniona tylko w swoim kraju podlega jego prawu. Wątpliwości pojawiają się, gdy trzeba ustalić, gdzie należy opłacać składki na ubezpieczenia społeczne, gdy pracuje ona jednocześnie w kilku państwach Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Norwegia, Islandia, Lichtenstein) lub Szwajcarii. Podstawę prawną w tej sytuacji stanowi rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE L 166/1) oraz także rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Zasada jest prosta - ta sama osoba podlega ubezpieczeniu społecznemu i zdrowotnemu tylko jednego państwa. Decyduje miejsce wykonywania pracy. Pracownik najemny zatrudniony na terytorium danego kraju podlega jego ustawodawstwu, nawet jeżeli zamieszkuje gdzie indziej. Ta reguła działa także wtedy, gdy przedsiębiorstwo lub pracodawca, który go zatrudnia, ma zarejestrowaną siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego państwa członkowskiego. Ważne przy tym jest, że pojęcie "pracownik" należy - zgodnie z prawem wspólnotowym - interpretować szerzej, niż ma to miejsce np. w polskim prawie. Jest nim każdy, kto wykonuje przez pewien czas pracę na rzecz i pod kierownictwem innej osoby w zamian za wynagrodzenie. Zatem jest nim zatrudniony zarówno na podstawie stosunku pracy, jak i umowy-zlecenia. [przykład 1]

Podwładni, którzy jednocześnie wykonują pracę w więcej niż jednym państwie, mogą w drodze wyjątku podlegać przepisom tego kraju, w którym mają miejsce zamieszkania, albo gdzie mieści się siedziba przedsiębiorstwa lub pracodawcy, z którym zawarli umowę.

W przypadku gdy osoba zatrudniona jest w kilku państwach członkowskich w różnych firmach lub wykonuje pracę na rzecz tego samego pracodawcy, ale dla kilku jego zakładów położonych w różnych krajach, a jednym z państw zatrudnienia jest to, w którym mieszka - wówczas objęta jest przepisami ubezpieczeniowymi właśnie tego kraju (jeśli wykonuje tam część swojej pracy). Jeśli zatem pracownik mieszka np. w Polsce i tu jest zatrudniony, a jednocześnie pracuje w Estonii, to podlega polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych.

Jeśli podwładny jest zatrudniony jednocześnie w kilku państwach członkowskich, a miejsce jego zamieszkania nie znajduje się ani w tym, w którym ma siedzibę pracodawca, ani w państwie lub państwach, w których wykonuje swoje zadania - stosuje się przepisy tego kraju, na którego obszarze znajduje się siedziba zatrudniającego. [przykład 2]

Prawo wspólnotowe przewiduje szczególne przepisy dla pracowników delegowanych będące wyjątkiem od zasady, że zatrudniony podlega ubezpieczeniu społecznemu państwa, w którym wykonuje swoje obowiązki. Delegowani to takie osoby, które zostały odesłane do pracy na pewien czas do innego państwa, np. przez polską firmę. Podlegają oni ubezpieczeniom w Polsce, jeśli przewidywany okres wykonywania tam pracy nie przekracza 24 miesięcy i nie zostali skierowani w miejsce innej osoby. [przykład 3]

Firma będzie płaciła składki do ZUS, o ile ten wyda jej formularz A1. Zrobi to, gdy prowadzi znaczącą działalność w Polsce. Za tak uznaje się, gdy w Polsce przedsiębiorca generuje około 25 proc. całości obrotów, tu ma pracowników (poza personelem administracyjnym), realizuje umowy i kontrakty (zarówno w Polsce, jak i za granicą).

Wskazane kryteria nie są wyczerpujące. Powinny być one dostosowane do każdego konkretnego przypadku i uwzględniać charakter działalności prowadzonej przez przedsiębiorstwo w państwie, w którym ma ono siedzibę. Przesłanki te należy rozpatrywać łącznie. Jedynie całościowa ocena pozwala na możliwie obiektywne ustalenie, czy przedsiębiorstwo wysyłające pracowników spełnia warunek prowadzenia w macierzystym kraju znacznej części działalności. Przy czym to ZUS decyduje, czy firma spełniła te warunki. Jeśli nie wyda jej formularza, ta może odwołać się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. [przykład 4]

Okres delegowania nie może być dłuższy niż 24 miesiące. Jednakże art. 16 rozporządzenia nr 883/2004 pozwala władzom dwóch lub kilku państw członkowskich na zawarcie porozumienia przewidującego wyjątki od tej zasady. Na przykład jeżeli wiadomo, że przewidywany okres delegowania pracownika przekroczy 24 miesiące, kraj delegujący i państwo (państwa) zatrudnienia muszą zawrzeć porozumienie, jeśli dany pracownik ma nadal podlegać ustawodawstwu kraju go wysyłającego. W takiej sytuacji pracodawca lub zainteresowany niezwłocznie składa wniosek do organu rentowego kraju, którego ustawodawstwu chce podlegać. Jeżeli jest to możliwe, wniosek taki należy wysłać z wyprzedzeniem. Jeśli nie został on złożony, ustawodawstwo kraju członkowskiego, w którym dana osoba aktualnie pracuje, będzie miało zastosowanie, gdy tylko zakończy się okres delegowania.

Osoba, która wykonuje jednocześnie pracę najemną i pracę na własny rachunek na terytoriach różnych państw członkowskich, podlega, co do zasady, ustawodawstwu tego kraju, w którym pracuje. Zatem obywatel Niemiec podlega tamtejszym przepisom, jeśli u siebie wykonuje pracę najemną i jednocześnie prowadzi w Polsce działalność gospodarczą. Nie ma w tym przypadku znaczenia, czy mieszka w Polsce, czy w Niemczech.

Członkowie personelu transportu lądowego, wodnego lub powietrznego - kierowcy ciężarówek i autokarów, pracownicy żeglugi śródlądowej, kolejarze, lotnicy zatrudnieni w międzynarodowych przedsiębiorstwach pracują na terytorium różnych państw. Wynika to bowiem ze specyfiki ich pracy. W przepisach o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie znalazły się szczególne zasady dla pracowników transportu międzynarodowego zawarte w poprzednim rozporządzeniu. W związku z tym zasady ustalania ustawodawstwa właściwego dla osób pracujących w dwóch lub więcej państwach członkowskich stosuje się również do pracowników transportu międzynarodowego.

Z kolei marynarze są objęci ustawodawstwem tego państwa członkowskiego, pod którego banderą pływa statek. Od tej zasady jest jednak wyjątek. Jeśli marynarz wykonuje pracę najemną na statku pływającym pod banderą jednego państwa, lecz wynagrodzenie za pracę otrzymuje od przedsiębiorstwa lub osoby, które mają siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności w innym państwie, podlega ustawodawstwu tego ostatniego, o ile tam mieszka.

Jeśli podwładny jest zatrudniony jednocześnie w kilku państwach UE, a nie mieszka, ani w kraju, gdzie pracodawca ma siedzibę, ani w państwach, w których wykonuje swoje zadania, stosuje się przepisy z zakresu ubezpieczeń tego kraju, w którym firma ma swoją siedzibę

W opisanej sytuacji, ponieważ osoba ta wykonuje swoje zatrudnienie wyłącznie na obszarze Hiszpanii, obowiązują go hiszpańskie przepisy prawne o zabezpieczeniu społecznym. Miejsce zamieszkania ani obywatelstwo nie mają w tym przypadku znaczenia. Zatem składki ubezpieczeniowe z tytułu pracy wykonywanej w Hiszpanii trafią do tamtejszego organu rentowego.

W takiej sytuacji pracownik ten będzie podlegał przepisom o ubezpieczeniu społecznym państwa, w którym ma siedzibę pracodawca (w tym przypadku przepisom niemieckim). Będzie tak dlatego, że pracuje w krajach, w których nie znajduje się siedziba firmy go zatrudniającej.

Rzeczywiście stanowisko prezentowane przez ZUS jest słuszne. W tej sytuacji ubezpieczony (pracownik tymczasowy) został zatrudniony przez agencję wyłącznie w celu wykonywania pracy na terenie Francji, żaden z delegowanych pracowników tymczasowych tej agencji (poza administracją) nie wykonywał pracy w Polsce. Ponadto zarząd tej spółki jest poza Polską, u nas agencja nie miała żadnych obrotów. Polska agencja była właściwie jedynie skrzynką kontaktową, która znajdowała dla francuskich przedsiębiorców polskich pracowników tańszych od rodzimych.

Ponieważ w czasie urlopu bezpłatnego bezpośredni związek między macierzystym pracodawcą a podwładnym zostaje zerwany, nie może on być uznany za pracownika delegowanego i będzie podlegać niemieckiemu ustawodawstwu podczas wykonywania pracy w Niemczech. Zatem przedsiębiorca nie może opłacać składek do ZUS w okresie, kiedy jego pracownik jest na urlopie bezpłatnym, mimo że uzyskał z ZUS dokument, który mu na to zezwala. W Polsce będzie mógł płacić daniny, gdy zatrudniony wróci do pracy na budowę w Niemczech.

Paweł Jakubczak

 pawel.jakubczak@infor.pl

Art. 11 - 13 oraz 16 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE L 166/1).

Art. 6 i 11 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE L 09.284.1).