Emerytura z tytułu pracy w warunkach szczególnych przysługuje tylko pracownikom

Posiadanie statusu pracownika umożliwia nabycie prawa do wcześniejszej emerytury w związku z pracą w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze. W myśl bowiem art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ustawa) ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2 - 3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 ustawy.

Z uprawnienia do wcześniejszej emerytury określonej w art. 32 wspomnianej ustawy mogą skorzystać tylko ubezpieczeni będący pracownikami. Przy czym bez znaczenia jest, czy praca ta była w przeszłości wykonywana w tzw. sektorze państwowym, czy prywatnym. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 13 lutego 2002 r. (III ZP 30/01 OSNP 2002 /10/243), stwierdzając, że zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach są - bez względu na status własnościowy pracodawcy - prace wymienione w par. 4 - 8a rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz. 43 z późn. zm.). Oznacza to, że wszyscy pracownicy pracujący w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze mają możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. W zbliżony sposób wypowiadał się w tym zakresie także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 14 czerwca 2004 r., (P 17/03, OTK-A 2004/6/57) stwierdzając, że art. 32 ust. 2 w części obejmującej zwrot "w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych" i art. 32 ust. 4a są niezgodne z art. 2 i 32 Konstytucji RP. W szczególności podkreślono, że dopuszczenie do różnicowania uprawnień do świadczenia określonego w art. 32 ustawy w zależności od statusu właścicielskiego pracodawcy stanowiłoby nieuzasadnioną dyskryminację pracowników zatrudnionych u nieuspołecznionych pracodawców - naruszałoby zatem zasadę równości wobec prawa. Kryterium dyferencjacji uprawnień emerytalnych jest tu wykonywanie (lub nie) pracy w szczególnych warunkach, a nie status pracodawcy.

Warto przy tym zaznaczyć, że zastosowanie tych przepisów tylko do pracowników nie jest też sprzeczne z konstytucyjnymi zasadami równości i sprawiedliwości społecznej. Zwracał na to uwagę również Sąd Najwyższy w wyroku z 29 czerwca 2005 r. (I UK 300/04, OSNP 2006/5-6/94), stwierdzając, że przejściowe utrzymanie przywilejów nabywania prawa do wcześniejszej emerytury wyłącznie przez pracowników na podstawie art. 32 ustawy nie narusza konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości społecznej.

Dla nabycia prawa do emerytury nie ma znaczenia, czy wykonywanie przez pracownika pracy w szczególnych warunkach następowało tylko w macierzystym zakładzie pracy, czy też np. w ramach oddelegowania do innego podmiotu gospodarczego. Istotne jest bowiem tylko to, by praca ta była świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu w ramach stosunku pracy, bez względu na to, czy bezpośrednim odbiorcą jej efektów jest pracodawca, czy inny zakład związany z pracodawcą stosownymi kontraktami. Podobnie wypowiadał się Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 14 grudnia 2004 r. (III AUa 2474/03, LEX nr 151770).

Wykonywanie pracy w warunkach szczególnych nie stanowi jednak przesłanki do nabycia wcześniejszej emerytury, gdy była ona świadczona na podstawie umowy cywilnoprawnej np. umowy o dzieło, umowy-zlecenia czy umowy agencyjnej lub umowy o pracę nakładczą. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia 2010 r. (II UK 162/09) stwierdzając, że przedstawione w art. 32 ograniczenia prawa do wcześniejszej emerytury jedynie do wypadków świadczenia pracy w charakterze pracownika nie jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równego traktowania. Z tej przyczyny prawo do emerytury w niższym wieku przysługuje wyłącznie pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a nie przysługuje ubezpieczonym z tytułu zatrudnienia na podstawie innych stosunków prawnych, choćby wykonywali zatrudnienie w szczególnych warunkach.

W zbliżony sposób wypowiadał się Sąd Najwyższy w wyrokach z 12 lutego 2004 r. (II UK 246/03, OSNP 2004/20/358) oraz z 8 maja 2008 r. (I UK 354/07, M.P.Pr. 2008/10/544). Stanowisko Sądu Najwyższego jest więc już w tym zakresie ugruntowane.

Podobnie praca w charakterze członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie daje prawa do przejścia na emeryturę w wieku niższym niż podstawowy wiek emerytalny z uwagi na zatrudnienie w szczególnych warunkach, o których mowa w art. 32 ustawy. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 25 stycznia 2005 r. (I UK 142/04, OSNP 2005/17/272).

W razie sporu co do charakteru prawnego zatrudnienia sąd rozstrzyga, czy osoba ubiegająca się o emeryturę faktycznie była pracownikiem, czy nie. Sąd bierze wówczas pod uwagę podstawowe cechy stosunku pracy określone w art. 22 k.p., a w szczególności czy praca była wykonywana w warunkach podporządkowania pracodawcy. Jeśli praca faktycznie była realizowana w ramach stosunku pracy, to nie ma znaczenia, że strony nadały umowie inną nazwę. Wykonywanie czynności w ramach własnej działalności gospodarczej wyłącza możliwość uzyskania emerytury na podstawie art. 32 ustawy.

Okres wykonywania czynności na podstawie umowy agencyjnej, mimo że objęty ubezpieczeniem, nie jest wliczany do okresu pracy w szczególnych warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnienie do wcześniejszej emerytury.

Praca w charakterze członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie daje prawa do przejścia na emeryturę w wieku niższym niż podstawowy wiek emerytalny z uwagi na zatrudnienie w szczególnych warunkach, o których mowa w art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przedstawione w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach ograniczenie prawa do wcześniejszej emerytury jedynie do wypadków świadczenia pracy w charakterze pracownika nie jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równego traktowania (art. 32 Konstytucji RP).

Prawo ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., będących pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.) nie przysługuje ubezpieczonym z tytułu zatrudnienia na podstawie umów o pracę nakładczą, choćby wykonywali zatrudnienie w szczególnych warunkach.

Adam Z. prowadził działalność gospodarczą w postaci usług transportowych wykonywanych ciężarówką. Ponieważ ukończył 60 lat i dowiedział się, że praca kierowcy ciężarówki jest pracą w warunkach szczególnych, złożył wniosek o przyznanie mu emerytury. ZUS jednak odmówił mu przyznania emerytury, wskazując, że nie wykazał on pracy w warunkach szczególnych w wymiarze co najmniej 15 lat. Adam Z. złożył odwołanie do sądu twierdząc, że jeżdżąc ciężarówką w swojej firmie, wykonywał taką samą pracę jako pracownik zatrudniony na stanowisku kierowcy takiego pojazdu. Sąd jednak oddalił jego odwołanie, wskazując, że w art. 32 ustawy wyraźnie jest mowa o pracownikach wykonujących pracę w warunkach szczególnych.

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227, z późn. zm.).