Obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, która nigdy nie otrzyma z tego tytułu świadczenia

Wynikający z art. 35 ust. 1 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656 ze zm.) obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych dotyczy pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy.

Decyzją z lutego 2010 r. ZUS uznał za nieprawidłowe stanowisko zawarte we wniosku płatnika V. sp. z o.o. o wydanie interpretacji w trybie art. 10 ust. 1 i ust. 5 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 220, poz. 1447 ze zm.). Dotyczyło ono zakresu i sposobu opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych w okresie od stycznia 2010 r. za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, pozostających w stosunku pracy z płatnikiem w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Od decyzji płatnik wniósł odwołanie, podnosząc że jednym z warunków uznania pracownika za wykonującego pracę w szczególnych warunkach albo o szczególnym charakterze jest wykonywanie pracy określonej odpowiednio w art. 3 ust. 1 bądź art. 3 ust. 3 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656 ze zm.) w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wyrokiem z kwietnia 2010 roku sąd okręgowy oddalił odwołanie płatnika. Sąd ten ustalił, że wszyscy zatrudnieni w zakładzie pracy płatnika kierowcy, zarówno w pełnym wymiarze czasu pracy, jak i w niepełnym wymiarze czasu pracy, urodzeni po 31 grudnia 1948 r., zostali ujęci w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, jak również zostali ujęci w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że treść przepisów art. 3 ust. 4 i ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze rozumie się pracowników wykonujących te prace w pełnym wymiarze czasu pracy, ma znaczenie jedynie przy ubieganiu się o ustalenie prawa do emerytury pomostowej, nie ma natomiast znaczenia dla obowiązków płatnika (pracodawcy), który musi zamieścić dane stanowiska w ewidencji prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze oraz odprowadzać składki na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Sąd apelacyjny wyrokiem z grudnia 2010 r. oddalił apelację, którą od powyższego wyroku wniósł płatnik składek. W uzasadnieniu sąd drugiej instancji wskazał, że w pełni podziela ocenę prawną, jakiej dokonał sąd pierwszej instancji, i uznaje ją za wyczerpującą.

Podkreślając zasadę ścisłej wykładni przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, sąd drugiej instancji zauważył, że wykładnia językowa art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych jest w jego ocenie jednoznaczna i nie uzależnia obowiązku opłacenia składek od tego, czy pracownik zatrudniony jest w pełnym, czy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Odwołujący się zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną.

Sąd Najwyższy zaznaczył, iż w prawie ubezpieczeń społecznych objęcie z mocy ustawy ubezpieczeniami społecznymi wiąże się z obowiązkiem opłacania składek na te ubezpieczenia. Taki obowiązek wprowadziła od 1 stycznia 2010 r. ustawa o emeryturach pomostowych. Inaczej jednak niż w przypadku ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ustawodawca nie wskazał expressis verbis kręgu osób objętych tym ubezpieczeniem i okresu ubezpieczenia. Nie ulega wątpliwości, że ubezpieczenie to obejmuje osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i ust. 6 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych wykonują prace w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze. Z kolei nie jest tak oczywiste to, czy dla objęcia ubezpieczeniem wymagane jest wykonywanie tych prac w pełnym wymiarze czasu pracy.

Istotą prawa ubezpieczeń społecznych jest ścisła zależność między podleganiem ubezpieczeniom społecznym a prawem do świadczenia z tych ubezpieczeń, stąd obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma. Chodzi o konstrukcyjną cechę stosunku zobowiązaniowego, w którym obie strony są względem siebie zobowiązane.

Stosownie do treści art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za pracownika, który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3. Jako podmiot ubezpieczenia (za którego należy opłacić składki) przepis powyższy wskazuje pracownika, a więc posługuje się pojęciem, którego ustawowa definicja zawarta jest w art. 2 pkt 3. Stosownie do tego przepisu "pracownik" to "ubezpieczony, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1, 2a i ust. 6 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, podlegający ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a także ubezpieczony, który przed dniem wejścia w życie ustawy z tytułu takiej pracy podlegał ubezpieczeniom społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnemu". Odwołanie się do art. 2 pkt 3 wskazuje, że w przepisie 35 ust. 1 pkt 2 chodzi o pracownika podlegającego ubezpieczeniu emerytalnemu z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze zatrudnionego lub kontynuującego zatrudnienie po 31 grudnia 2008 r.

Pracownik spełniający wymagania przewidziane w art. 4 pkt 1-5 i 7 ustawy o emeryturach pomostowych, który po 31 grudnia 2008 r. wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy, nigdy nie nabędzie prawa do emerytury pomostowej, gdyż co do tego okresu ustawodawca przyjął wymaganie pełnego wymiaru czasu pracy. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 4, za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 1. W myśl natomiast art. 3 ust. 5, za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 3. Skoro w przypadku takiego pracownika prawo do emerytury pomostowej jest wykluczone, to nie sposób przyjąć, że należy on do kręgu osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze na mocy ustawy o emeryturach pomostowych.

Poza tym uważna analiza gramatyczna zwrotu "pracownik, który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3" prowadzi do wniosku, że powtarza on w formie skondensowanej treść art. 3 ust. 4 i 5 ustawy. Chodzi w nim o pracownika, który wykonuje (wykonującego) prace w szczególnych warunkach, o których mowa w art. 3 ust. 1, lub prace o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 3. Zastąpienie imiesłowu przymiotnikowego czynnego (wykonujący) czasownikiem w czasie teraźniejszym (wykonuje) nie zmienia sensu zdania. Pracownik, który wykonuje prace, jest także pracownikiem wykonującym prace. Poza tą nieistotną znaczeniowo zmianą gramatyczną art. 35 ust. 1 pkt 2 stanowi kalkę językową oraz znaczeniową art. 3 ust. 4 i 5. Dlatego daje to podstawę do przyjęcia, że ustawodawca w art. 35 ust. 1 pkt 2 w istocie powielił regulację z art. 3 ust. 4 i 5. Można też uznać, że z tego powodu werbalne wyrażenie zastrzeżenia o warunku pełnego wymiaru czasu pracy ustawodawca uznał za niepotrzebne. Z kolei zawarcie odesłania do art. 3 ust. 1 i 3 ustawy wynika z konieczności zaznaczenia, że chodzi o pracownika wykonującego pracę szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych, a nie w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem zakres pojęciowy tych przepisów nie jest identyczny. Ustawodawca w ten sposób dał wyraz temu, że obowiązek składkowy dotyczy pracownika wykonującego pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze określoną wyłącznie w ustawie o emeryturach pomostowych.

W dalszej części uzasadnienia Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że gdyby zatem przyjąć stanowisko przedstawione w zaskarżonym wyroku, uznać by należało, że niezawarcie w art. 4 pkt 6 wymagania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy oznacza, że jednym z warunków koniecznych prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie po 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze niezależnie od tej okoliczności. Takie stanowisko pozostawałoby jednak w jaskrawej sprzeczności z art. 1 ust. 1 ustawy, wedle którego ustawa określa warunki nabywania i utraty prawa do emerytur i rekompensat przez niektórych "pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze", a za takich ustawodawca uważa pracowników wykonujących pracę w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5).

Podkreślić też należy, że całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych od warunków, które muszą spełnić ubezpieczeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że składka na ten fundusz nie miałaby charakteru składki na ubezpieczenia społeczne, ale stanowiłaby daninę publicznoprawną. Obciążenie nią pracodawców z tego tytułu, że zatrudniają oni pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymagałoby jednoznacznego uregulowania niepozostawiającego wątpliwości co do intencji ustawodawcy. Wynikająca z art. 2 konstytucji RP zasada należytej legislacji nie pozwala na to, aby na podstawie niejednoznacznych norm prawnych konstruować obowiązki o charakterze fiskalnym. Nakaz poprawnej (należytej) legislacji jest jednym z elementów generalnej zasady demokratycznego państwa prawnego, wyrażonej w art. 2 konstytucji. Jedną z jej dyrektyw jest zasada określoności przepisów prawa. Wymaganie określoności przepisów prawa stanowi zarazem element składowy zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i tworzonego przez nie prawa, wynikający z art. 2 konstytucji. Z zasady tej wynika nakaz stanowienia przepisów prawa w sposób dostatecznie precyzyjny i jasny, umożliwiający jednoznaczną ich wykładnię oraz konstruowanie na gruncie tych przepisów dostatecznie precyzyjnych norm prawnych, jeśli przepisy te mają za zadanie taką funkcję normotwórczą spełniać. Trybunał Konstytucyjny wyjaśniał w swoich orzeczeniach, że przez określoność przepisów prawnych należy rozumieć możliwość konstruowania na gruncie tych przepisów (dekodowania) jednoznacznych norm prawnych oraz jednoznacznych konsekwencji tych norm, za pomocą reguł interpretacji przyjmowanych na gruncie określonej kultury prawnej. Określoność przepisów winna prowadzić do precyzyjności norm prawnych, przejawiającej się w konkretności regulacji praw i obowiązków, tak by ich treść była oczywista i pozwalała na ich wyegzekwowanie. Niejasność przepisu oznacza w praktyce niepewność sytuacji prawnej adresata normy i pozostawienie jej ukształtowania organom stosującym prawo. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego stanowienie przepisów niejasnych, wieloznacznych, które nie pozwalają obywatelowi na przewidzenie konsekwencji prawnych jego zachowań, jest naruszeniem konstytucji.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Wyrok Sądu Najwyższego z 22 lutego 2012 r. (sygn. akt II UK 130/11).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/217/i02.2012.217.03300040k.802.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Omawiany wyrok rozstrzyga bardzo ważną wątpliwość związaną z opłacaniem składki na Fundusz Emerytur Pomostowych. Jak podkreślono, pracownik, który po 31 grudnia 2008 r. wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy nigdy nie nabędzie prawa do emerytury pomostowej (ustawodawca wymaga pełnego wymiaru czasu pracy). W tym kontekście podzielić należy zdanie Sądu Najwyższego, iż obowiązek ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie otrzyma.

Konkludując, składki na Funduszu Emerytur Pomostowych opłacać należy za osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., wykonujące pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w pełnym wymiarze czasu pracy.