Czy ZUS nie podważy podstawy wymiaru składki chorobowej

Osoby prowadzące pozarolniczą działalność (w tym działalność gospodarczą) podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowym, wypadkowemu i zdrowotnemu. Ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne. Objęcie nim następuje od dnia wskazanego we wniosku osoby prowadzącej działalność, o ile zgłoszenie do obowiązkowych ubezpieczeń zostanie złożone w terminie określonym w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. w ciągu 7 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania tej działalności.

W pozostałych sytuacjach objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym ten został złożony.

Tyle, ile zadeklarują

Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla osób prowadzących pozarolniczą działalność (w tym gospodarczą) jest zadeklarowana kwota, nie niższa niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (w 2012 r. - 2115,60 zł). Część osób rozpoczynających prowadzenie firmy przez pierwszy okres jej wykonywania (tj. przez 24 miesiące) ma prawo do korzystania z preferencyjnej podstawy wymiaru składek wynoszącej 30 proc. minimalnego wynagrodzenia za pracę (w 2012 r. - 450 zł).

Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe wynosi tyle samo, co podstawa wymiaru składki emerytalnej i rentowej. W przypadku tego ubezpieczenia nie ma jednak zastosowania ograniczenie górnej rocznej podstawy wymiaru składek do trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy (w 2012 r. - 105 780 zł).Podstawa ta w danym miesiącu nie może być wyższa od 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale (od 1 września do 30 listopada 2012 r. - 8742,05 zł). [Przykład 1]

Przepisy nie przewidują możliwości kwestionowania przez ZUS deklarowanej przez osobę ubezpieczoną podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Taki pogląd został też wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z 21 kwietnia 2010 r. Sąd stwierdził, że po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność istnieje uprawnienie do zadeklarowania (w granicach określonych ustawą) dowolnej kwoty jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i sposób, w jaki realizuje to uprawnienie, zależy od jej decyzji. Osoba prowadząca działalność gospodarczą może zadeklarować maksymalną kwotę podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i to nawet w sytuacji gdy zysk firmy jest niższy albo przynosi ona straty.

Zdaniem Sądu Najwyższego uprawnienia ZUS do kwestionowania deklarowanej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie przewiduje w szczególności art. 86 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych regulujący zakres kontroli ZUS co do wykonywania przez płatników składek obowiązków związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Kontrola ta obejmuje m.in. prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek, ale nie przewiduje możliwości ingerowania w wysokość deklarowanej przez płatników składek (np. prowadzących działalność gospodarczą) podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe.

Sprawdzać, nie ingerować

Organ ten - zdaniem Sądu Najwyższego - może więc sprawdzić, czy płatnik wyliczył składkę prawidłowo, tzn. zastosował właściwą stopę procentową, czy prawidłowo je potrącił i opłacił. Sąd Najwyższy stwierdził też, iż art. 41 ust. 13 ustawy systemowej, przewidujący możliwość kwestionowania przez ZUS danych zawartych w raportach miesięcznych przekazanych przez płatnika składek, odnosi się wyłącznie do możliwości zbadania, czy zawarte w nich informacje odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy oraz czy są zgodne z obowiązującymi przepisami. Zdaniem sądu przepisu nie można postrzegać jako dającego możliwość ingerowania przez ZUS w wysokość deklarowanej podstawy wymiaru składek, jeśli mieści się ona w granicach ustawowych. [Przykład 2]

Przedsiębiorca podlegający dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu może dzięki temu korzystać ze świadczeń przewidzianych w ustawie z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa. Świadczenia te stanowią określony procent podstawy ich wymiaru (np. zasiłek macierzyński - 100 proc. tej podstawy, a zasiłek chorobowy na ogół 80 proc.). Podstawę wymiaru zasiłków przysługujących ubezpieczonym niebędącym pracownikami stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (w którym powstało prawo do zasiłku). Przychodem tym jest przeciętna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 proc. tej podstawy.

Jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem 12 miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia chorobowego, podstawę wymiaru zasiłków stanowi przychód (w wysokości przeciętnej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe pomniejszonej o 13,71 proc. tej podstawy) za pełne kalendarzowe miesiące ubezpieczenia.

Jaka podstawa, taki zasiłek

W przypadku gdy osoba prowadząca działalność gospodarczą zadeklaruje - za miesiące poprzedzające miesiąc powstania prawa do zasiłku - wyższą niż minimalna podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, to ustalając podstawę wymiaru zasiłku, ZUS powinien uwzględnić kwoty zadeklarowane, pomniejszone następnie o 13,71 proc. podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe. Taki pogląd potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 21 kwietnia 2010 r., wydanej na tle sprawy dotyczącej ubezpieczonej prowadzącej działalność gospodarczą, która deklarując maksymalną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, uzyskała prawo do wysokiego zasiłku macierzyńskiego.

Zgodnie z przepisami ustawy zasiłkowej kobiecie, która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko, przysługuje zasiłek macierzyński w miesięcznej wysokości 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku. Podstawę jego wymiaru przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do tego zasiłku. Jeżeli dziecko urodziło się przed upływem okresu 12 miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia, podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowi przychód za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia. Przychodem w rozumieniu ustawy ubezpieczonego niebędącego pracownikiem jest kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu kwoty wynoszącej 13,71 proc. tej podstawy.

Można zmniejszyć

Zdaniem Sądu Najwyższego ubezpieczona ma w każdej chwili możliwość podwyższenia podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne i taka czynność nie może być kwestionowana przez ZUS. Ten zaś ma obowiązek wypłacać świadczenie w wysokości 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku, czyli kwoty deklarowanej przez okres wynikający z ustawy (po potrąceniu kwoty stanowiącej 13,71 proc. podstawy wymiaru składek), a ustawa nie dopuszcza w tym zakresie uznaniowości. Ubezpieczona może też, wraz z końcem okresu pobierania zasiłku, obniżyć podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (w tym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) do kwoty minimalnej (60 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia lub 30 proc. minimalnego wynagrodzenia).

Tylko w jednej sytuacji ubezpieczona prowadząca działalność gospodarczą, która urodziła dziecko, nie może uzyskać zasiłku macierzyńskiego w wysokości uwzględniającej zadeklarowaną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe. Ma to miejsce wówczas, gdy dziecko przyjdzie na świat w miesiącu, w którym przystąpiła do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. [Przykład 3]

W takim przypadku do obliczenia podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego ZUS przyjmuje najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe za miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku, po odliczeniu 13,71 proc. tej podstawy, bez względu na zadeklarowaną przez ubezpieczoną kwotę podstawy wymiaru składek. Obecnie jest to 1825,55 zł (2115,60 zł - 290,05 zł), a w przypadku przedsiębiorców uprawnionych do preferencyjnej podstawy wymiaru składek - 388,30 zł (450 zł - 61,70 zł).

PRZYKŁADY

1 Podwyższenie zadeklarowanej podstawy wymiaru składki

Ustalając podstawę wymiaru tego zasiłku, ZUS uwzględni przychód w wysokości przeciętnej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (tj. za miesiące wrzesień 2011 r. - sierpień 2012 r.), po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 proc. podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. Przy ustalaniu przeciętnej podstawy wymiaru składek zostanie więc też uwzględniona podstawa wymiaru składki chorobowej za miesiące czerwiec - sierpień 2012 r. zwiększona do 3500 zł.

2 Wysokość zasiłku za jedyny pełny miesiąc ubezpieczenia

Ustalając podstawę wymiaru tego zasiłku, ZUS zobowiązany był uwzględnić przychód w wysokości zadeklarowanej podstawy wymiaru składek (9115,23 zł) za sierpień 2012 r. pomniejszonej o 13,71 proc. tej podstawy (1249,70 zł). Tym samym ubezpieczona uzyskała prawo do zasiłku macierzyńskiego w miesięcznej wysokości 7865,53 zł.

3 Zasiłek dla kobiety, która urodziła dziecko w pierwszym miesiącu ubezpieczenia chorobowego

Z uwagi na to, że prawo do zasiłku powstało w pierwszym miesiącu ubezpieczenia chorobowego, ZUS ustalił wysokość tego zasiłku w kwocie minimalnej podstawy wymiaru składek na to ubezpieczenie pomniejszonej o 13,71 proc. tej podstawy, tj. 1825,55 zł (2115,60 zł - 290,05 zł).

Maria Gałecka

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 18 ust. 8, art. 18a, art. 20, art. 41 ust. 13 oraz art. 86 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.). Art. 29 ust. 1 pkt 1, art. 31 ust. 1, art. 48, art. 49 oraz art. 52 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.). Uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z 21 kwietnia 2010 r. (sygn. akt II UZP 1/10).