Poradnia ubezpieczeniowa

— Kiedy można wystąpić o przeliczenie kapitału początkowego od zarobków z lat 70.

— Jak obliczyć emeryturę mieszaną po wcześniejszej nauczycielskiej

— Od marca 2007 r. otrzymuję świadczenie przedemerytalne przyznane do czasu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego - 60 lat. Wiek ten ukończę 8 czerwca 2013 r. Dowiedziałam się jednak, że w związku ze zmianą przepisów będę mogła nabyć prawo do emerytury dopiero po osiągnięciu 60 lat i 2 miesięcy. Czy po ukończeniu 60 lat będę mogła jeszcze przez dwa miesiące pobierać świadczenie przedemerytalne?

Tak. Świadczenie przedemerytalne przyznawane jest do ukończenia powszechnego wieku emerytalnego. Jeśli osoba uprawniona nabędzie, jeszcze przed ukończeniem tego wieku, wcześniejsze uprawnienia emerytalne, prawo do świadczenia przedemerytalnego ustanie w dniu poprzedzającym dzień nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.

W terminie dwóch miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym osoba uprawniona do świadczenia przedemerytalnego osiągnie powszechny wiek emerytalny, ZUS z urzędu wszczyna postępowanie w sprawie emerytury, wysyłając do wypełnienia formularz wniosku ZUS Rp-1E wraz z informacją o wstrzymaniu wypłaty świadczenia przedemerytalnego od dnia osiągnięcia wieku emerytalnego. W informacji tej wyznaczany jest również termin na złożenie tego wniosku - nie późniejszy niż miesiąc, w którym zostanie osiągnięty wiek emerytalny. ZUS zawiadamia również o konieczności przedłożenia brakujących dokumentów wymaganych do przyznania emerytury (np. zaświadczenia o zarobkach).

Obecnie obowiązujący powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn i do osiągnięcia tego wieku przyznawane są świadczenia przedemerytalne. W związku jednak z nowelizacją ustawy o emeryturach i rentach z FUS od 1 stycznia 2013 r. wiek ten będzie stopniowo podwyższany dla wszystkich mężczyzn urodzonych po 31 grudnia 1947 r. oraz dla wszystkich kobiet urodzonych po 31 grudnia 1952 r. Docelowo ma on wynosić 67 lat dla kobiet i mężczyzn.

W związku z wydłużeniem wieku emerytalnego wprowadzono również odpowiednie zmiany do ustawy o świadczeniach przedemerytalnych. Na mocy znowelizowanych przepisów prawo do świadczenia (zasiłku) przedemerytalnego ustanie z dniem poprzedzającym osiągnięcie podwyższonego wieku emerytalnego. Osoby mające 1 stycznia 2013 r. ustalone prawo do świadczenia (zasiłku) przedemerytalnego zachowają uprawnienia do tych świadczeń do dnia poprzedzającego osiągnięcie podwyższonego wieku emerytalnego - chyba że prawo to ustanie przed tym dniem. Jeśli więc do czasu osiągnięcia wieku 60 lat i 2 miesięcy czytelniczka nie nabędzie prawa do wcześniejszej emerytury, utraci prawo do świadczenia przedemerytalnego 7 sierpnia 2013 r., a od 8 sierpnia 2013 r. będzie mogła nabyć prawo do emerytury z tytułu ukończenia podwyższonego wieku emerytalnego.

Podstawa prawna

Art. 4 ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. nr 120, poz. 1252 z późn. zm.).

Art. 116 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 1, 11, 17 ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 roku, poz. 637).

— W grudniu 2012 r. ukończę 60 lat i chcę złożyć wniosek o przyznanie emerytury. Kilka lat temu ZUS ustalił mi kapitał początkowy na podstawie zarobków uzyskanych w latach 1980 - 1998. Nie mogłam wówczas wskazać do dziesięciolecia najkorzystniejszych wynagrodzeń z lat 1976 - 1979. Słyszałam, że po nowelizacji przepisów jest to możliwe. Z uwagi na to, że obecnie przebywam za granicą, chciałabym, aby ZUS przeliczył mi kapitał początkowy dopiero przy ustalaniu uprawnień emerytalnych, bez konieczności składania odrębnego wniosku w tej sprawie. Czy będzie to możliwe?

Tak. Kapitał początkowy ustalany jest przez pomnożenie kwoty hipotetycznej emerytury, jaka przysługiwałaby ubezpieczonemu na koniec 1998 r. przez 209 miesięcy (tj. wartość średniego dalszego trwania życia właściwego dla wieku 62 lat zgodnie z tablicą ogłoszoną komunikatem prezesa GUS z 25 marca 1999 r.; M.P. nr 12, poz. 173).

Hipotetyczna emerytura obliczana jest podobnie jak emerytura na starych zasadach przysługująca osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. Jednym z jej elementów jest więc podstawa wymiaru świadczenia. W celu jej ustalenia wnioskodawca musi wskazać wynagrodzenia z wybranych lat kalendarzowych przypadających przed 1 stycznia 1999 r. ZUS porównuje następnie te zarobki do przeciętnych płac z tych lat i wylicza średnią z całego wskazanego okresu.

Przez wiele lat obowiązujące przepisy pozwalały ustalić podstawę wymiaru emerytury hipotetycznej z uwzględnieniem zarobków oraz przeciętnych płac z dziesięciu kolejnych lat kalendarzowych wybranych z lat 1980 - 1998 lub z 20 lat dowolnie wybranych z całego okresu ubezpieczenia przypadającego przed 1 stycznia 1999 r. Dopiero wraz z wejściem w życie nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z FUS z 28 lipca 2011 r. - od 23 września 2011 r. zniesione zostało ograniczenie co do okresu, z którego osoba ubezpieczona może wskazać 10 kolejnych lat kalendarzowych. ZUS może obecnie uwzględnić przy ustalaniu podstawy wymiaru kapitału początkowego również kolejne lata przypadające przed 1 stycznia 1980 r.

Osoby, którym ZUS przed 23 września 2011 r. ustalił podstawę wymiaru emerytury hipotetycznej, mogą mieć ponownie obliczony kapitał, jeśli zgłoszą w tej sprawie odpowiedni wniosek. Gdy nie nabyły jeszcze prawa do emerytury ustalanej z uwzględnieniem kapitału początkowego, ZUS dokona jego przeliczenia, ustalając wysokość tego świadczenia. W tym celu, wnioskując o jego przyznanie, należy jedynie przedłożyć dokument (najlepiej zaświadczenie na druku ZUS RP-7) potwierdzający wysokość wynagrodzeń uzyskanych przed 1 stycznia 1980 r., chyba że taki dokument został już wcześniej dostarczony do ZUS (np. przy występowaniu o ustalenie kapitału początkowego).

Podstawa prawna

Art. 173 - 177 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 187, poz. 1112).

— W 2004 roku uzyskałam prawo do emerytury nauczycielskiej przyznawanej bez względu na wiek. Po uzyskaniu tego świadczenia pracowałam jeszcze przez 4 lata. W 2009 roku ukończyłam powszechny wiek emerytalny wynoszący 60 lat. Dotychczas nie zgłosiłam wniosku o nową emeryturę, gdyż z moich wyliczeń wynika, że to świadczenie będzie niższe. Niedawno dowiedziałam się jednak, że gdyby ZUS obliczył mi emeryturę w mieszanej wysokości, byłoby to korzystne z uwagi na nową kwotę bazową. Czy to prawda?

Tak. Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. (a więc także czytelniczka) nabywają prawo do nowej emerytury. Przysługuje ona, co do zasady, po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego (tj. obecnie 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn). Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że zainteresowana ukończyła ten wiek już w 2009 roku, a zatem może się ubiegać o przyznanie tego świadczenia. Taka możliwość przysługuje pomimo ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie Karty nauczyciela. Przepisy nie zabraniają bowiem przyznania przez ZUS emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego osobie, która nabyła już wcześniej uprawnienia emerytalne z tytułu osiągnięcia niższego wieku lub bez względu na wiek.

Nowa emerytura stanowi wynik podzielenia podstawy jej obliczenia przez tzw. średnie dalsze trwanie życia. Na podstawę obliczenia emerytury składa się kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego (odzwierciedlającego przebieg kariery zawodowej do 31 grudnia 1998 r.) oraz składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych od 1 stycznia 1999 r. z uwzględnieniem ich waloryzacji.

Niektórym osobom ZUS może obliczyć nową emeryturę częściowo na nowych, a częściowo na starych zasadach, jeśli taki sposób ustalenia wysokości świadczenia jest dla nich korzystny. Emerytura w mieszanej wysokości może zostać obliczona osobom, które:

wnie przystąpiły do OFE (lub złożyły wniosek o przekazanie środków zgromadzonych w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa),

wnie pobrały (choćby za jeden miesiąc) wcześniejszej emerytury obliczonej według dotychczasowych zasad,

wwiek uprawniający do emerytury ukończyły lub ukończą w latach 2009 - 2014.

Dla osób, które wiek uprawniający do emerytury ukończyły w 2009 roku, emerytura mieszana składa się z sumy 80 proc. emerytury wyliczonej według starych zasad i 20 proc. emerytury obliczonej ze składek i kapitału początkowego.

Stara część emerytury mieszanej składa się z 3 składników:

wczęści socjalnej świadczenia (24 proc. kwoty bazowej),

wczęści należnej za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych),

wczęści należnej za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów nieskładkowych).

Zasadą jest, że obliczając ,,starą" część emerytury mieszanej, ZUS ustala podstawę wymiaru świadczenia, uwzględniając zarobki osoby ubezpieczonej ze wskazanych lat pracy oraz kwotę bazową obowiązującą w dniu zgłoszenia wniosku o świadczenie lub powstania prawa do emerytury (jeśli w dniu zgłoszenia wniosku nie były jeszcze spełnione wszystkie wymagane warunki). Należy jednak podkreślić, że w przypadku, gdy o emeryturę obliczaną na dotychczasowych zasadach (przynajmniej w części) występuje osoba uprawniona już do wcześniejszej emerytury ustalonej również według starych zasad, nie może ona liczyć na ponowne obliczenie podstawy wymiaru świadczenia - tym razem przy zastosowaniu kwoty bazowej obowiązującej w dniu, od którego została przyznana druga emerytura. W takiej sytuacji nowe świadczenie obliczane jest przy uwzględnieniu odpowiednio zwaloryzowanej podstawy wymiaru wcześniej przyznanej emerytury.

W przypadku gdy emerytura obliczana jest od zwaloryzowanej podstawy wymiaru wcześniejszej emerytury, zasadą jest, że również cześć socjalna drugiego świadczenia obliczana jest od tej samej kwoty bazowej, od której ZUS obliczył pierwszą emeryturę. Nie dotyczy to jednak osób, które (tak jak ma to miejsce w analizowanej sytuacji) po przyznaniu dotychczasowej emerytury podlegały ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym co najmniej przez okres 30 miesięcy. Wówczas tzw. część socjalna nowego świadczenia ustalana jest dla nich od kwoty bazowej obowiązującej w dniu, od którego jest ono przyznawane.

Podstawa prawna

Art. 21, art. 24, art. 26, art. 53, art. 183 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Marek Opolski

ekspert od emerytur i rent