Płatnik nie może zostać ukarany za te same długi przez sąd i Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Od 31 maja 2012 r. obowiązują przepisy wykluczające możliwość podwójnego ukarania płatnika składek będącego osobą fizyczną za nieopłacenie składek albo opłacenie ich w zaniżonej wysokości. Dotychczas za taki czyn ZUS mógł wymierzyć osobie prowadzącej działalność gospodarczą dodatkową opłatę w wysokości do 100 proc. nieopłaconych składek (zgodnie z art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), co nie stanowiło przeszkody w ukaraniu go przez sąd grzywną (na podstawie art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych albo art. 218 kodeksu karnego).

Przyczyna zmiany przepisów

Zmiany w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i w kodeksie karnym zostały wprowadzone w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2010 r. (P 29/09, Dz.U. z 2010 r. nr 225, poz. 1474). Trybunał orzekł, że przepisy dopuszczające stosowanie wobec tej samej osoby fizycznej, za ten sam czyn, odpowiedzialności za przestępstwo albo wykroczenie oraz jednoczesne wymierzenie jej dodatkowej opłaty przez ZUS są niezgodne z konstytucją. Utrata mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów została odroczona przez trybunał o 18 miesięcy, czyli do 31 maja 2012 r. Z tego względu z tą właśnie datą weszły w życie nowe regulacje. Ich istotą jest wyłączenie w odniesieniu do płatników składek będących osobami fizycznymi możliwości orzeczenia za ten sam czyn w postaci nieopłacenia składek opłaty dodatkowej oraz grzywny.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego oraz zmienione przepisy dotyczą płatników składek będących osobami fizycznymi. W przypadku innych płatników nie zachodzi bowiem tożsamość osoby podlegającej odpowiedzialności karnej i opłacie dodatkowej.

Katalog kar

Nowelizacją określono rodzaje sankcji (analogiczne do dotychczasowych), które mogą dotknąć płatnika składek w związku z nieopłacaniem składek lub opłacaniem ich w zaniżonej wysokości (patrz: tabela). Najbardziej dotkliwa może zostać nałożona, gdy zachodzą przesłanki do poniesienia odpowiedzialności za przestępstwo (na podstawie art. 218 k.k.). Aby jednak nastąpiło skazanie z art. 218 k.k., muszą być spełnione znamiona występku, czyli czyn musi mieć charakter uporczywy i złośliwy, co oznacza, że nieopłacanie składek musi mieć charakter długotrwały i realizowany w zamiarze bezpośrednim.

Po zmianie przepisów nadal istnieje możliwość uznania za wykroczenie czynu płatnika polegającego na niedopełnieniu obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie oraz ukarania go przez sąd grzywną w wysokości do 5 tys. zł. ZUS po zmianie przepisów wciąż ma prawo wymierzenia płatnikowi dodatkowej opłaty do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek. Jednak nie może tego zrobić w stosunku do płatnika składek będącego osobą fizyczną, skazanego już prawomocnym wyrokiem za ten sam czyn.

Tylko jedno postępowanie

Ponieważ w dotychczasowym stanie prawnym wymierzenie płatnikowi opłaty dodatkowej było niezależne od ukarania go grzywną, oba postępowania mogły się toczyć równolegle i niezależnie od siebie. Zgodnie z obecnie obowiązującym brzmieniem art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wszczęcie i prowadzenie postępowania w sprawie wymierzenia dodatkowej opłaty uzależnione jest od braku postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie. Jeśli jest ono prowadzone, procedura w sprawie wymierzenia dodatkowej opłaty ulega zawieszeniu z mocy prawa do dnia zakończenia postępowania sądowego. Po jego zakończeniu w zależności od zapadłego w jego toku rozstrzygnięcia, następuje umorzenie postępowania w sprawie wymierzenia opłaty dodatkowej, gdy w postępowaniu sądowym nastąpi skazanie albo jest ono podejmowane, jeżeli nie został wydany wyrok skazujący.

To ZUS wybiera

Na podstawie powyższego można stwierdzić, że rozstrzygnięcie kwestii, czy kierować wniosek o ukaranie grzywną, czy też wszcząć postępowanie w sprawie wymierzenia opłaty dodatkowej, pozostawiono Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Wybór postępowania ma istotne znaczenie dla płatników składek, którzy posiadają zaległości w kwocie wyższej niż 5 tys. zł. W stosunku do nich istnieje potencjalna możliwość wymierzenia opłaty dodatkowej w wysokości 100 proc. nieopłaconych składek, jeśli działanie płatnika wykazuje znaczne zawinienie i nie jest spowodowane okolicznościami niezależnymi od niego. Na takich płatników może być nałożona opłata dodatkowa w wysokości przekraczającej kwotę ewentualnej grzywny. Zatem w skrajnych sytuacjach korzystniejsze dla płatnika będzie ukaranie go przez sąd, niż wymierzenie opłaty dodatkowej. Choć ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie precyzuje kryteriów, jakimi ma się kierować ZUS przy wymierzaniu tej opłaty, to zostały one wypracowane w orzecznictwie oraz doktrynie i przy ich spełnieniu opłata dodatkowa może wynosić 100 proc. zaległych składek, zaś grzywna z art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń wynosi maksymalnie 5 tys. zł. Oczywiście w postępowaniu o czyn z art. 218 k.k. orzeczona kara może być surowsza, ale należy pamiętać, że odpowiedzialność z art. 218 k.k. dotyczy tych przypadków, w których czyn ma charakter długotrwały i jest dokonywany z zamiarem bezpośrednim. Przestępstwo to zagrożone jest bowiem karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Prawomocny wyrok po decyzji

Nowe przepisy regulują także sytuację, gdy po wydaniu decyzji o wymierzeniu opłaty dodatkowej nastąpiło prawomocne skazanie za przestępstwo z art. 218 k.k. albo wykroczenie z art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Gdy płatnik został prawomocnie skazany za nieopłacenie składek albo opłacenie ich w zaniżonej wysokości w okresie, za jaki wymierzona została opłata dodatkowa, decyzję o jej nałożeniu za ten sam czyn uchyla się z urzędu. Opłatę zwraca się niezwłocznie wraz z odsetkami (w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego od dnia pobrania).

Zatem, mimo że decyzja o wymierzeniu opłaty dodatkowej została wydana przed wszczęciem postępowania i nastąpiło jej ściągnięcie (czyli decyzja się uprawomocniła), to w interesie płatnika może być późniejsze wszczęcie postępowania o ukaranie go grzywną. Po ewentualnym późniejszym wszczęciu postępowania i prawomocnym skazaniu płatnika będącego osobą fizyczną za przestępstwo lub wykroczenie polegające na nieopłaceniu składek lub opłaceniu ich w zaniżonej wysokości następuje uchylenie z urzędu decyzji o wymierzeniu opłaty i zwrot pobranej opłaty z odsetkami ustawowymi.

Przepisy prawa nie zabraniają wszczęcia postępowania sądowego w sytuacji gdy nastąpiło prawomocne wymierzenie opłaty dodatkowej. Odmienna sytuacja jest natomiast niedopuszczalna. W myśl bowiem nowej regulacji przewidzianej w art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w stosunku do płatnika składek będącego osobą fizyczną, skazanego prawomocnym wyrokiem za nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości, dodatkowej opłaty za ten sam czyn nie wymierza się. [przykład]

Ważne

Zakaz łączenia dodatkowej opłaty z sankcją za przestępstwo lub wykroczenie ma zastosowanie również do tych postępowań, które zostały wszczęte i niezakończone przed 31 maja 2012 r.

Skutki nieuregulowania składek

grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2	złośliwie lub uporczywie (przy wykonywaniu czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych) naruszanie praw pracownika wynikających ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego (art. 218 par. 1a kodeksu karnego)
grzywna do 5 tys. zł	niedopełnienie (przez płatnika albo osoby obowiązanej do działania w jego imieniu) obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie(art. 98 ust. 1 pkt 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych)
dodatkowa opłata do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek	nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości (art. 24 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych)

 

Przykład

Niemożliwa podwójna sankcja

Osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą ma zaległości w opłacaniu składek za okres od stycznia do lipca oraz od października do grudnia 2007 roku, w łącznej kwocie 30 tys. zł. Na podstawie przepisów obowiązujących do końca maja 2012 roku płatnik oprócz obowiązku opłacenia zaległych składek wraz z odsetkami za zwłokę mógł być obciążony przez ZUS dodatkową opłatą (do wysokości 30 tys. zł) oraz przez sąd grzywną do 5 tys. zł. Obecnie ZUS może wymierzyć płatnikowi składek opłatę dodatkową albo skierować wniosek do sądu o ukaranie grzywną. Jeżeli wniosek o ukaranie będzie obejmował okres od stycznia do lipca 2007 roku, to w przypadku skazania za nieopłacanie składek ZUS nie będzie mógł wymierzyć dodatkowej opłaty za ten sam czyn (za zaległości obejmujące okres od stycznia do lipca 2007 roku). Gdyby okres od października do grudnia 2007 roku nie był objęty skazaniem, ZUS mógłby wymierzyć dodatkową opłatę za nieopłacenie składek (za okres od października do grudnia 2007 roku). Jeśli zatem okres, za jaki zostanie nałożona grzywna, jest węższy niż zaległości z tytułu składek, to istnieje możliwość wymierzenia przez ZUS opłaty dodatkowej (za okres nieobjęty skazaniem).

Mirosław Łabanowski

ekspert od ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Ustawa z 10 maja 2012 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2012 r. poz. 611).

Art. 24, art. 98 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).