Poradnia ubezpieczeniowa

● W jaki sposób ocenić, czy zdarzenie było wypadkiem przy pracy, jeżeli zatrudniony był chory

● Gdzie trzeba opłacać obowiązkowe składki za Polaka pracującego w Szwajcarii

● Czy po uzyskaniu emerytury częściowej należy rozwiązać stosunek pracy

● Kiedy zachodzi pozorność umowy o pracę w odniesieniu do kobiet w ciąży

● Zatrudniamy na podstawie umowy-zlecenia osobę, która równocześnie ma etat w innym zakładzie pracy. Z uwagi na to, że jej przychody z umowy o pracę są niższe niż minimalne wynagrodzenie ze zlecenia opłacamy nie tylko składkę zdrowotną, lecz także społeczne. Osoba ta niebawem przejdzie na emeryturę, ale będzie kontynuowała zatrudnienie. Czy po przejściu na emeryturę zleceniobiorcy będziemy nadal musieli opłacać za niego składki na ubezpieczenia społeczne?

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Nie. Pracownik, który posiada ustalone prawo do emerytury, nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy-zlecenia, jeżeli przedmiotowa umowa nie została zawarta z własnym pracodawcą i nie jest wykonywana na jego rzecz.

Ustalenie przez organ rentowy w drodze stosownej decyzji, że pracownik ma prawo do emerytury lub renty, nie zmienia jego sytuacji prawnej w zakresie ubezpieczeń społecznych. Taki pracownik, podobnie jak pracownik, który nie jest emerytem lub rencistą, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym.

Inaczej jednak rzecz się ma z wykonywaną przez pracownika pracą na podstawie umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług. Zleceniobiorca, który nie posiada ustalonego prawa do emerytury lub renty, jest objęty obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, jeżeli podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ze stosunku pracy, w przeliczeniu na okres miesiąca, jest niższa od minimalnego wynagrodzenia.

Jednak osoba mająca ustalone prawo do emerytury lub renty nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej, jeżeli równocześnie pozostaje w stosunku pracy. Tak jest bez względu na wysokość podstawy składek z pracy.

Należy przy tym zastrzec, że powyższe nie dotyczy umowy-zlecenia lub innej o świadczenie usług, która zawarta jest z pracodawcą, z którym dana osoba pozostaje w stosunku pracy, lub w ramach której wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. W takim bowiem przypadku zleceniobiorca dla potrzeb ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego traktowany jest tak, jak pracownik, a przychód z tytułu wykonywanej w takich warunkach umowy-zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług jest uwzględniany w podstawie wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne. W tym przypadku nie ma zatem żadnego znaczenia, czy zleceniobiorca ma ustalone prawo do emerytury lub renty oraz wysokość przychodów ze stosunku pracy.

Podstawa prawna

Art. 8 ust. 2a, art. 9 ust. 4-4b i art. 18 ust. 1a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

● Prowadzę niewielką firmę wykończeniową. Przyjąłem pilnie do pracy nowego pracownika, ale nie zdążyłem wysłać go na badania dopuszczające do pracy, bo upływał termin wykonania zlecenia. Okazało się, że pracownik chorował na chorobę wieńcową, o czym mi nie powiedział. W trakcie pracy dostał zawału, a teraz po wyjściu ze szpitala domaga się sporządzenia protokołu stwierdzającego, że był to wypadek przy pracy. Czy jest możliwe uznanie tego zdarzenia za wypadek, skoro pracownik był chory?

radca prawny

W zasadzie za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych;

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia;

● w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Jako uraz ustawa rozumie uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego. W tym wypadku zawał nie był spowodowany przyczyną zewnętrzną, lecz chorobą, która rozwijała się od jakiegoś czasu i dlatego mógłby nie zostać uznany za wypadek przy pracy. Pracownikowi nie przysługiwałyby wówczas świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, np. jednorazowe odszkodowanie.

W tej jednak sytuacji zachodzi jedna bardzo ważna okoliczność - brak badań lekarskich dopuszczających do pracy. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Za złamanie tego zakazu grozi mu grzywna. Zmienia się również ocena wszelkich zdarzeń, które zaszły w miejscu pracy. Orzecznictwo sądów uznaje bowiem, że dopuszczenie do pracy bez przeprowadzenia badań kontrolnych lub na podstawie orzeczenia lekarskiego wydanego po upływie terminu obowiązującego do przeprowadzenia tych badań albo w przypadku oczywistej błędności tego orzeczenia stanowi zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy (wyrok SN z 7 lutego 2006 r., sygn. akt I UK 192/05, M.P.Pr. 2006/5/269).

W opisanej w pytaniu sytuacji dopuszczenie do pracy bez ważnego zaświadczenia lekarskiego uznaje się za zewnętrzną przyczynę wypadku. Nie ma przy tym znaczenia, że pracownik wcześniej chorował i o tym nie poinformował. Inne warunki do uznania zdarzenia za wypadek przy pracy również zostały spełnione.

Podstawa prawna

Art. 2 pkt 13 i art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 ze zm.).

Art. 229 par. 4 i art. 234 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.).

● Obywatel polski prowadzący działalność gospodarczą w spółce cywilnej zawarł umowę o pracę w firmą szwajcarską. Praca będzie wykonywana w Szwajcarii. Czy pomimo wykonywania pracy w innym państwie będę musiał opłacać składki w Polsce z tytułu działalności gospodarczej?

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Obywatel polski, który w Szwajcarii wykonuje pracę najemną, a w Polsce wykonuje działalność na własny rachunek nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w Polsce z tytułu tej działalności.

Systemy zabezpieczenia społecznego państw członkowskich UE, EOG oraz Szwajcarii podlegają koordynacji. Jedną z zasad, na których opiera się przedmiotowa koordynacja, jest zasada jednego ustawodawstwa. Zgodnie z nią obywatele ww. państw podlegają ustawodawstwu z zakresu zabezpieczenia społecznego tylko jednego państwa członkowskiego. Zasadniczo osoba, która wykonuje pracę najemną (np. pracę na podstawie umowy o pracę) lub pracę na własny rachunek (np. działalność gospodarczą) w danym państwie członkowskim, podlega ustawodawstwu tego państwa. W sytuacji zaś, gdy ta sama osoba wykonuje pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych państwach członkowskich, właściwe dla niej jest ustawodawstwo tego państwa, w którym wykonywana jest praca najemna.

Jeżeli obywatel polski łączy więc pracę najemną w Szwajcarii z działalnością na własny rachunek w Polsce, podlega wyłącznie szwajcarskiemu ustawodawstwu z zakresu zabezpieczenia społecznego.

Z uwagi na to, że polskiego ustawodawstwo nie jest właściwe dla takiej osoby, z tytułu działalności gospodarczej nie ma ona obowiązku opłacania składek do ZUS. Podkreślenia jednak wymaga, że wykonywana w Polsce działalność na własny rachunek dla potrzeb szwajcarskiego ustawodawstwa będzie traktowana tak, jak gdyby była wykonywana w Szwajcarii. Oznacza to, że nie można wykluczyć, że z tytułu tej działalności będzie istniał obowiązek opłacania składek w Szwajcarii.

Okoliczność, że dla obywatela polskiego, który w Szwajcarii wykonuje pracę najemną, a w Polsce wykonuje działalność na własny rachunek, właściwe jest szwajcarskie ustawodawstwo z zakresu zabezpieczenia społecznego powinna być potwierdzona zaświadczeniem na formularzu A1, wystawionym na wniosek zainteresowanego, przez szwajcarską instytucję ubezpieczeniową.

Podstawa prawna

Art. 11 ust. 1 i 3 lit. a, art. 13 ust. 3 i 5 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE L z 30 kwietnia 2004 r. nr 166 ze zm.).

Art. 19 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE L z 30 października 2009 r. nr 284 ze zm.).

● Przepracowałem dotychczas ponad 40 lat. Niedługo ukończę 62 lata i w związku z tym chciałbym zgłosić wniosek o przyznanie emerytury częściowej. Nie zamierzam jednak zwalniać się z pracy. Czy w razie kontynuowania zatrudnienia ZUS będzie wypłacał mi przyznane świadczenie w pełnej wysokości?

ekspert od emerytur i rent

Tak. Emeryturę częściową mogą uzyskać osoby, które nie ukończyły powszechnego wieku emerytalnego (odpowiednio podwyższonego od 1 stycznia 2013 r.), a spełniają łącznie dwa warunki:

● osiągnęły wiek wynoszący co najmniej 62 lata dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz

● posiadają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn.

Obecnie emeryturę częściową mogą uzyskać (w związku z ukończeniem 65 lat w 2014 r.) mężczyźni urodzeni w 1949 roku, dla których wydłużony powszechny wiek emerytalny wynosi, w zależności od kwartału urodzenia - od 65 lat i 5 miesięcy do 65 lat i 8 miesięcy.

Emerytura częściowa ustalana jest jako 50 proc. pełnej emerytury obliczonej według zasad przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa emerytalna). W celu obliczenia wysokości tego świadczenia ZUS dzieli więc najpierw kwotę składek emerytalnych oraz kapitału początkowego (zewidencjonowanych na indywidualnym koncie osoby ubezpieczonej oraz odpowiednio zwaloryzowanych) przez średnie dalsze trwanie życia właściwe dla wieku przejścia na emeryturę częściową. Po ustaleniu kwoty pełnej emerytury (wraz z ewentualnym zwiększeniem rolnym) ZUS mnoży ją przez 50 proc., ustalając tym samym wysokość emerytury częściowej.

Zasadą jest, że osoby pozostające w stosunku pracy i zamierzające przejść na emeryturę muszą ten stosunek rozwiązać, jeśli chcą pobierać przyznane świadczenie. W przeciwnym razie ZUS zawiesza im prawo do emerytury, stosując obowiązujący od 1 stycznia 2011 r. art. 103a ustawy emerytalnej. Przepis ten nie ma jednak zastosowania do osób uprawnionych do emerytury częściowej. Osoby te mogą więc pobierać emeryturę częściową nawet wtedy, gdy nie rezygnują z dotychczasowego zatrudnienia.

Oznacza to, że nie trzeba rozwiązywać stosunku pracy, aby pobierać przyznaną emeryturę częściową. Co więcej, kontynuując zatrudnienie, czytelnik może dorabiać bez żadnych ograniczeń. W stosunku do osób uprawnionych do tego świadczenia nie obowiązują bowiem również progi zarobkowe wynoszące 70 proc. oraz 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, których przekroczenie - w przypadku osób na pełnej emeryturze - skutkuje odpowiednio zmniejszeniem lub zawieszeniem świadczenia.

Podstawa prawna

Art. 24-26b oraz art. 103a i art. 104 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).

● Trzy miesiące temu urodziłam dziecko. Kiedy zaszłam w ciążę, byłam bezrobotna, ale znajoma prowadząca działalność gospodarczą zatrudniła mnie na umowę o pracę z wynagrodzeniem 5 tysięcy złotych, żebym mogła uzyskać zasiłek chorobowy w trakcie ciąży, a potem zasiłek macierzyński. Znajoma opłaciła za mnie składkę za cały miesiąc, po którym złożyłam wniosek o wypłatę zasiłku. ZUS wydał jednak decyzję stwierdzającą, że nie podlegam ubezpieczeniom społecznym. Nie otrzymałam więc ani zasiłku chorobowego, ani macierzyńskiego. Odwołałam się do sądu, ale nie wiem jaki będzie wynik. Nie ma chyba zakazu zatrudniania ciężarnych?

radca prawny

Nie ma oczywiście zakazu zawierania umów o pracę z kobietami w ciąży. Co więcej, odmowa zawarcia umowy z powodu stanu kobiety mogłaby zostać uznana za dyskryminację i z tego tytułu przysługiwałyby ciężarnej roszczenia wynikające z prawa pracy. Tak wygląda teoria, natomiast realia rynku pracy są zupełnie inne.

ZUS corocznie wydaje setki decyzji stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym przez kobiety, które zawarły umowę o pracę w podobnych jak w pytaniu okolicznościach. Podstawą do decyzji i w konsekwencji niewypłacania zasiłku nie jest jednak sam fakt ciąży. Przyczyną zajęcia takiego stanowiska jest najczęściej uznanie umowy o pracę za zawartą dla pozoru, a więc taką, w której obie strony były świadome pozorności oświadczeń woli. Pozorność polega na tym, że zarówno pracodawca, jak i zatrudniona kobieta mają pełną świadomość, że praca nie będzie wykonywana, a umowa jest zawierana tylko w celu uzyskania prawa do zasiłku. Taka umowa uznawana jest za nieważną, która nie może być podstawą do podlegania ubezpieczeniom.

Sądy nie uznają jednak tej motywacji za naganną. Istnieje linia orzecznicza, zgodnie z którą nie można robić kobiecie zarzutu z faktu, że zawarła umowę m.in. w celu otrzymania prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Nie oznacza to jednak, że wystarczy zawrzeć fikcyjną umowę, opłacić składki nawet za kilka miesięcy i sąd zawsze uwzględni odwołanie od decyzji ZUS. Podstawową kwestią jest udowodnienie, że praca była wykonywana zgodnie z umową o pracę i umówionym stanowiskiem pracy. Przy czym za wykonywanie pracy nie zostaną uznane incydentalne, pojedyncze czynności na rzecz pracodawcy, zwłaszcza, jeżeli z materiału dowodowego wynika, że czynności te były dokonywane tylko w celu ukrycia pozorności umowy.

W pani przypadku trudno przewidzieć wyrok sądu. Fakt opłacenia składek za pełny miesiąc nie ma żadnego znaczenia dla sprawy, jak również okoliczność, że była pani w ciąży. Musiałaby pani udowodnić, że praca była wykonywana zgodnie z określonym zakresem obowiązków na rzecz przedsiębiorcy, który panią zatrudnił.

Podstawa prawna

Ar. 83 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.).