Członek rodziny nie zawsze jest współpracującym

Przy prowadzeniu działalności przedsiębiorcy korzystają niekiedy z pomocy członków rodziny. Taka stała pomoc wykonywana bezumownie czy też bardziej sformalizowana wiąże się jednak z koniecznością opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Powstaje wtedy obowiązek zgłoszenia współpracy do ZUS. Pomimo zawarcia umowy o pracę członek rodziny nie zawsze będzie jednak podlegał ubezpieczeniom jako pracownik. W ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadzony został bowiem odrębny tytuł do ubezpieczeń - współpraca.

Przepisy ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.) nie zawierają ograniczeń dotyczących zawierania umowy o pracę między osobami fizycznymi występującymi jako pracownik i pracodawca, pozostającymi w związku małżeńskim czy będącymi członkami rodziny. Jednak na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych członek rodziny, który z osobą prowadzącą działalność ma zawartą umowę o pracę i pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, podlega ubezpieczeniom społecznym jako osoba współpracująca.

O tym statusie decydują współpraca przy działalności, ścisła więź rodzinna z przedsiębiorcą oraz prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. A więc zamieszkiwanie razem, zaspokajanie potrzeb ze środków będących w dyspozycji wspólnoty (rodziny). Czyli wtedy, gdy ponoszone wydatki, np. na czynsz, energię, zakup artykułów spożywczych itd., nie są rozliczane na poszczególnych członków gospodarstwa tylko są ponoszone przez rodzinę.

Na podstawie zlecenia

Gdy osoba bliska pomaga przy działalności, ale odbywa się to w ramach umowy-zlecenia to podlega ubezpieczeniom jako zleceniobiorca. Wspólne zamieszkiwanie, jak również prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego nie mają wówczas żadnego znaczenia. Podkreślić jednak trzeba, że ubezpieczeniom społecznym nie podlega osoba, która wykonuje nieodpłatnie umowę-zlecenie. Jeżeli osoba prowadząca działalność zawarłaby więc nieodpłatną umowę-zlecenia z wymienionym wyżej członkiem rodziny, to ZUS mógłby uznać, że ta osoba powinna podlegać ubezpieczeniom jako osoba współpracująca.

Jakie składki

Osoba współpracująca podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od dnia rozpoczęcia wykonywania współpracy do dnia jej zakończenia. Dobrowolne jest natomiast dla niej ubezpieczenie chorobowe. Składki z tego tytułu naliczane i opłacane są od zadeklarowanej kwoty nie niższej niż 60 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. W 2014 r. kwota ta wynosi 2247,60 zł. Składki na ubezpieczenia społeczne nie mogą być naliczane od niższej podstawy wymiaru.

Jeżeli osoba współpracująca jest zatrudniona na pół etatu i jej wynagrodzenie wynosi 840 zł, to i tak składki na ubezpieczenia społeczne muszą być za nią opłacane od 2247,60 zł.

Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe nie może przekraczać miesięcznie 250 proc. prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Gdy współpraca rozpoczyna się lub kończy w trakcie miesiąca, podstawa składek na ubezpieczenia społeczne ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu. Należności za współpracującego są w całości finansowane przez prowadzącego działalność, który w stosunku do tych osób jest płatnikiem składek.

Zdrowotne

Osoba współpracująca podlega obowiązkowo także ubezpieczeniu zdrowotnemu. Składka na to ubezpieczenie jest naliczana od zadeklarowanej kwoty nie niższej niż 75 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kw. 2013 r. włącznie z wypłatami z zysku. W 2014 r. podstawa ta wynosi 3004,80 zł. Składka jest miesięczna i niepodzielna. Jeżeli współpraca trwała tylko przez część miesiąca, składka nie ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu i powinna być naliczona i opłacona od pełnej podstawy.

Ważne

Osoba współpracująca to członek najbliższej rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą prowadzącą działalność, przyczyniający się do prowadzenia działalności, zarówno korzystający z zysków, które przynosi ta działalność, jak i ponoszący skutki ewentualnych błędów w jej prowadzeniu

Definicja

Za osobę współpracującą z osobą prowadzącą działalność uważa się:

● małżonka,

● dzieci własne, drugiego małżonka, przysposobione,

● rodziców, macochę, ojczyma, osoby przysposabiające,

jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z przedsiębiorcą i współpracują przy prowadzeniu działalności.

Spółka cywilna

Stopień pokrewieństwa oraz wspólne zamieszkiwanie nie mają jednak znaczenia, gdy umowa o pracę zostanie zawarta przez członka rodziny ze spółką cywilną (w której jednym ze wspólników jest osoba jej bliska). Wówczas tytułem do ubezpieczeń jest umowa o pracę.

Z orzecznictwa

Pomocna przy ustalaniu, czy mamy do czynienia ze współpracą, może być analiza wyroków sądowych:

● SN w wyroku z 4 marca 2008 r. (sygn. akt. III UK 65/07) uznał, że odpowiedzi na pytanie, na czym ma polegać współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej, poszukiwać można w samej ustawie systemowej. Skoro wyłącza znaczenie stosunku pracy tylko dla celów ubezpieczeń społecznych i traktuje pracownika jako osobę współpracującą bez zmiany jego pozycji na gruncie prawa pracy, to współpraca przy działalności gospodarczej może mieć cechy takie jak realizacja czynności właściwych dla stosunku pracy;

● w wyroku z 20 maja 2008 r. (sygn. akt II UK 286/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 241) z kolei stanął na stanowisku, że za współpracę przy prowadzeniu działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. Takie rozumienie współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej odpowiada celom ustawy systemowej, które wyrażają się przymusem ubezpieczenia, na zasadzie równości wszystkich zarobkujących własną pracą (niezależnie od podstawy jej świadczenia).

Andrzej Radzisław

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 11, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 18 ust. 8 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.).