Obniżenie składek wypadkowych sposobem na oszczędności

Koszty pracy, wśród których istotne miejsce zajmują ubezpieczenia społeczne, to jeden z najważniejszych wydatków pracodawcy. Obowiązkowym elementem tego systemu jest także składka wypadkowa. Mimo że składka ta funkcjonuje już od dawna, tylko nieliczni przedsiębiorcy zdają sobie sprawę z tego, że obowiązujące przepisy dają możliwość racjonalizacji jej wysokości i tym samym szukania sposobów obniżenia kosztów w firmie. Jednym z nich jest np. możliwość zastąpienia standardowej stawki ubezpieczenia wypadkowego stawką indywidualną, która zależy od specyfiki sektorowej (branży) danej firmy. Zweryfikowanie tej stawki umożliwia nie tylko ustalenie niższych wpłat na przyszłość, ale także odzyskanie składki nadpłaconej w przeszłości - dziś jest to możliwe nawet do 10 lat wstecz. Przy czym jest to tylko jedna z sytuacji, w której powstaje nadpłata składki wypadkowej. Warto zauważyć, że przy właściwym postępowaniu można odzyskać nawet 4 proc. wartości rocznie wypłacanych wynagrodzeń.

Nadpłata z tytułu składki wypadkowej może wystąpić, gdy:

1 płatnik składek popełni błąd i w wyniku nieprawidłowych obliczeń wpłaci zbyt dużą kwotę na poczet składki,

2 ZUS popełnił błąd w rozliczeniu konta płatnika,

3 płatnik celowo nadpłaci składki, aby nie narazić się na negatywne konsekwencje w związku z ewentualną niedopłatą (karne podwyższenie stawki składki). ⒸⓅ

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.101(c).gif@RY2@

Nadpłata z tytułu składki wypadkowej może wystąpić, gdy:

Zmiany po nowym roku

Z przeprowadzanymi działaniami warto się pośpieszyć. Obecnie obowiązujące przepisy umożliwiają korektę składki wypadkowej i żądanie zwrotu kwot nadpłaconych z tego tytułu nawet za 10 lat wstecz. Taka możliwość istnieje jednak tylko do 2 stycznia 2017 r. Po tej dacie okres, za który będzie można wstecznie skorygować opłacone składki, skróci się do 5 lat. Wynika to ze zmiany przepisów, którą wprowadziła ustawa z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. nr 232, poz. 1378).

RAMKA 1

Ostatni dzwonek na skorzystanie z przepisu przejściowego

Ustawa z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców wprowadziła od 1 stycznia 2012 r. nowy, krótszy okres przedawnienia dla należności z tytułu składek (chodzi tu o składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i opłatę dodatkową) oraz dla nienależnie opłaconych składek. Mianowicie wynosi on obecnie 5 lat, a nie jak uprzednio (w latach 2003-2011) - 10 lat. Warto przy tym zauważyć, że takie przedawnienie wprowadzono nie tylko dla składki wypadkowej, ale także dla pozostałych składek na ubezpieczenia społeczne - emerytalnej, rentowych i chorobowej. W ten sam sposób zmieniło się też przedawnienie dla składek z ubezpieczenia społecznego rolników opłacanego do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

Skracając okres przedawnienia, ustawa wprowadziła jednak specyficzny przepis przejściowy, dzięki któremu do końca 2016 r. możliwe jest żądanie zwrotu nadpłaconych składek nawet za 10 lat wstecz. Mianowicie art. 27 tej ustawy stanowi, że do przedawnienia należności z tytułu składek i nienależnie opłaconych składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się nowe przepisy (tj. w brzmieniu nadanym tą ustawą), z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. Jednocześnie jednak przepis wskazuje, że jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. zgodnie z przepisami obowiązującymi przed tą datą nastąpiłoby wcześniej, to termin przedawnienia upływa w tym wcześniejszym terminie.

Otóż tych płatników, którym 1 stycznia 2012 r. biegło już przedawnienie dla zwrotu nadpłaty, objął nowy 5-letni termin przedawnienia, ale liczony dopiero od tej daty. Czyli 5-letnie przedawnienie dla tych roszczeń, liczone od 1 stycznia 2012 r., nastąpi 2 stycznia 2017 r. (termin oznaczony w latach kończy się bowiem w dniu, który datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, ale jeżeli przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, upływa dnia następnego - co wynika z art. 112 i 115 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm., dalej: k.c.; na taki sposób obliczania tego terminu wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 29 maja 2013 r., sygn. akt I UK 613/12, przy czym aby uniknąć wątpliwości, warto wystąpić z żądaniem zwrotu nadpłaty jeszcze w grudniu 2016 r.). Od powyższej reguły jest jednak wyjątek - jeśli według starych przepisów przedawnienie kończyłoby się przed 2017 r., to należy stosować te dawne przepisy.

A zatem przedawnienie roszczenia o zwrot nadpłaty, które rozpoczęło się przed 2007 r. (licząc od dnia otrzymania przez płatnika składek zawiadomienia od ZUS o kwocie nienależnie opłaconych składek, które mogą być zwrócone, albo od dnia opłacenia składek, w przypadku braku takiego zawiadomienia), upłynie po 10 latach - zgodnie ze starymi przepisami. Natomiast przedawnienie dla roszczeń o zwrot nadpłaty, które zaczęło biec po 1 stycznia 2007 r. i na starych zasadach biegło do końca grudnia 2011 r., a od stycznia 2012 r. zostało zmodyfikowane przez sztywny 5-letni okres przedawnienia, skończy się najpóźniej 2 stycznia 2017 r. Innymi słowy, to, który termin przedawnienia będzie odpowiedni - 5-letni (liczony od 1 stycznia 2012 r.) czy 10-letni (liczony od daty opłacenia składek lub zawiadomienia ZUS) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. W ten oto sposób jest jeszcze możliwość żądania zwrotu nadpłat, które miały miejsce 10 lat temu.

Oprac. KTop

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.801.jpg@RY2@

Grzegorz Piliszek adwokat, menedżer w zespole People Advisory Services, EY Doradztwo Podatkowe

Występowanie nadpłat z tytułu składki wypadkowej to problem powszechny. Wynika on z dwóch powodów. Pierwszy jest taki, że firmy często zawyżają dane wpływające na wysokość tej składki (np. dotyczące warunków pracy czy liczby wypadków przy pracy, które miały miejsce w danym roku) w obawie przed stwierdzeniem przez ZUS niedopłaty, a w konsekwencji wymierzeniem karnej stawki składki wypadkowej, która jest dużo wyższa niż standardowa. Duże znaczenie ma tu również obawa przed ewentualną odpowiedzialnością karną w razie niezgłoszenia wypadku przy pracy do Państwowej Inspekcji Pracy. Druga przyczyna powstawania nadpłat wiąże się z tym, że ZUS weryfikuje okoliczności i zdarzenia mające wpływ na jej wysokość, np. podważa kwalifikację danego zdarzenia jako wypadku przy pracy bądź też stwierdza, że dany wypadek nie miał charakteru ciężkiego. Można szacować, że połowa nadpłat wynika z tej pierwszej przyczyny, a połowa z drugiej.

Z naszych wieloletnich doświadczeń wynika, że aż w 70 proc. analizowanej dokumentacji znajdujemy rozbieżności, które mogą wpłynąć na zmianę wysokości składki na ubezpieczenie wypadkowe. Część z nich to nieścisłości w protokołach powypadkowych (np. brak podpisu, niewskazanie składu zespołu powypadkowego, nieczytelność pisma), część zaś dotyczy poważniejszych błędów (np. niewłaściwa kwalifikacja zdarzenia jako wypadku przy pracy, brak prawidłowego dopuszczenia do pracy czy wykonania badań lekarskich). Niewielka jest także świadomość, że wysokość składki można zweryfikować i zgodnie z prawem obniżyć, a w konsekwencji zawnioskować również o zwrot nadpłaconych kwot. Bywa, że stawkę składki można obniżyć od 0,5 do 1 proc. rocznie. Choć taki odsetek wygląda niepozornie, może przełożyć się na duże sumy. Znam przypadek firmy zatrudniającej ok. 500 osób, w której obniżenie składki wypadkowej pozwoliło na żądanie zwrotu nadpłaty rzędu ok. 1 mln zł.

Kalkulacja wysokości

Zasady ustalania wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określa ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1242 ze zm., dalej także jako: ustawa wypadkowa). Co do zasady jest to obowiązek płatników składek. Jedynie w przypadku tych płatników, którzy składali do organu rentowego informacje ZUS IWA za trzy ostatnie kolejne lata kalendarzowe stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe na dany rok składkowy ustala ZUS.

Stawka składki wypadkowej zależy od:

liczby zatrudnionych w warunkach zagrożenia oraz

liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy.

Składka ta może być obniżona lub podniesiona przez ZUS w zależności od liczby wypadków przy pracy i osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia.

Ostateczna stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe jest obliczana jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla danej grupy działalności, do której należy płatnik składek, i tzw. wskaźnika korygującego. Ten ostatni jest ustalany indywidualnie dla każdego płatnika składek. Jest nim różnica pomiędzy kategorią ryzyka dla grupy działalności, do której należy płatnik składek ze względu na rodzaj wykonywanej działalności, a kategorią ryzyka ustaloną przez ZUS dla danego płatnika na podstawie danych zawartych w informacjach ZUS IWA za trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe.

4 proc. wartości rocznie wypłacanych wynagrodzeń - nawet tyle można odzyskać dzięki zastąpieniu standardowej stawki ubezpieczenia wypadkowego stawką indywidualną i wystąpieniu o zwrot składki nadpłaconej w przeszłości

Możliwość modyfikacji

Firmy niekiedy nie zdają sobie sprawy z tego, że wysokość składki może być zweryfikowana we własnym zakresie i skorygowana. Przykładowo obniżenie składki wypadkowej może nastąpić dzięki dokonanym w przedsiębiorstwie inwestycjom w bezpieczeństwo i higienę pracy, które wpłynęły na obniżenie wskaźników wypadkowości. Oczywiście możliwe jest zarówno podwyższenie, jak i obniżenie stopy procentowej tej składki w zależności od danych dotyczących liczby zatrudnionych w warunkach zagrożenia oraz liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy.

RAMKA 2

Oferta ZUS dla lepszego bhp

Z ZUS w ramach programu dofinansowania działań prewencyjnych można uzyskać nawet 500 tys. zł na poprawę bezpieczeństwa pracy. Wysokość wsparcia zależy od wielkości przedsiębiorstwa oraz rodzaju planowanej inwestycji. Środki można uzyskać na projekty:

odnoszące się przede wszystkim do aspektu bezpieczeństwa technicznego (rozwoju, modyfikacji i usprawnienia stanu technicznego maszyn, urządzeń oraz systemów i środków ochronnych), jak np.:

● identyfikacja zagrożeń w miejscu pracy i ocena ryzyka zawodowego związanego z tymi zagrożeniami,

● wykonanie pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych i uciążliwych, występujących w miejscu pracy, takich jak czynniki chemiczne i pyły,

● przeprowadzenie analizy i oceny ergonomiczności miejsc pracy, które powinny oddziaływać na poprawę ergonomii stanowisk pracy,

● wykonanie oceny bezpieczeństwa maszyn i instalacji technicznych,

zorientowane na poprawę zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, w tym na ocenę ryzyka zawodowego, wprowadzenie procedur bezpiecznej pracy oraz planowanie i monitorowanie działań prewencyjnych w zakresie BHP, jak np.:

● zakup i instalacja osłon do niebezpiecznych stref maszyn i urządzeń,

● zakup i instalacja urządzeń i elementów sygnalizacji, ostrzegania i informacji o zagrożeniach,

● zakup i instalacja obudów, osłon i ekranów chroniących przed promieniowaniem optycznym, hałasem oraz polami elektromagnetycznymi itp.,

● kabin i obudów dźwiękoizolacyjnych lub dźwiękochłonno-izolacyjnych, tłumików akustycznych oraz materiałów i ustrojów dźwiękochłonnych,

● zakup środków ochrony indywidualnej,

● modernizacja linii technologicznej mająca na celu poprawę bezpieczeństwa pracy z wyłączeniem zakupu maszyn produkcyjnych i ich części.

łączące powyższe działania.

ⒸⓅ Oprac. Urszula Mirowska-Łoskot

Co istotne, mówimy w tym przypadku o możliwości obniżenia składki wypadkowej w sposób zgodny z prawem. Proces ten nie naraża firmy na potencjalne spory z ZUS, jednakże pod warunkiem że weryfikacja wysokości stopy stawki zostanie przeprowadzona w poprawny sposób, co wymaga specjalistycznej wiedzy i doświadczenia w tym zakresie.

Wyższa stawka za karę

Nadpłata składek wypadkowych może również powstać w związku z nieprawidłowym zastosowaniem karnej stawki składki przez ZUS, na co wielokrotnie zwracał uwagę Sąd Najwyższy. Sankcja ta jest obecnie często stosowana przez organ rentowy i polega na podwyższeniu składki o 50 proc. na cały rok w związku z podaniem nieprawidłowych danych. ZUS stosuje przy tym tę sankcję w sposób automatyczny, w każdym przypadku, gdy stwierdzi, że dane podawane przez płatnika są nieprawidłowe. Jest tak nawet wtedy, gdy płatnik omyłkowo (np. w wyniku przestawienia cyfr) wpisał nieprawidłową stawkę procentową i źle odprowadził składkę. ZUS nie wzywa wówczas do korekty, tylko automatycznie ustala sankcyjną stawkę składki wypadkowej.

!Nadpłata składek wypadkowych może również powstać w związku z nieprawidłowym zastosowaniem karnej stawki składki przez ZUS. Na nieprawidłowości w tym zakresie wielokrotnie zwracał uwagę Sąd Najwyższy.

Kwestia ta stała się przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego, który stwierdził, że podane przez płatnika nieprawidłowe (nieprawdziwe) dane skutkujące zaniżeniem stawki składki wypadkowej, dają ZUS podstawę do ustalenia 50-proc. zwyżki (zob. orzeczenie z 7 stycznia 2013 r., sygn. akt II UK 142/12). Takiej sankcji ZUS nie powinien jednak wymierzać płatnikowi, który popełnił błąd nieświadomie (zob. orzeczenia: z 21 lutego 2012 r., sygn. akt I UK 207/11 oraz 6 września 2012 r., sygn. akt II UK 39/12). Sąd uzasadniał, że pracodawca może uniknąć sankcji, jeśli przyczyny wadliwego zgłoszenia danych były przez niego niezawinione, czyli takie, za które nie ponosi odpowiedzialności. Jednak ciężar udowodnienia braku winy ciąży na płatniku. To on musi wykazać przed sądem, że zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych.

WAŻNE

Obniżenie składki wypadkowej może nastąpić dzięki dokonanym w przedsiębiorstwie inwestycjom w bezpieczeństwo i higienę pracy, które wpłynęły na obniżenie wskaźników wypadkowości.

Kwestia ta została przez SN dokładnie wyjaśniona w wyroku z 6 sierpnia 2013 r. (sygn. akt II UK 431/12). Stwierdzono w nim, że odpowiedzialność płatnika składek za podanie nieprawdziwych danych służących do ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie wypadkowe oparta jest na winie płatnika. Z odpowiednich przepisów wynika też domniemanie winy płatnika składek w sytuacji, w której przekazane przez niego dane nie odpowiadają prawdzie. Dlatego to płatnik składek ma obowiązek wykazać, że zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych (niezawinionych przez niego). Okoliczności, w których dochodzi do przekazania ZUS nieprawdziwych danych służących ustaleniu wysokości składki na ubezpieczenie wypadkowe, muszą być zatem oceniane z uwzględnieniem czynnika subiektywnego, a nie jako obiektywna konsekwencja określonych działań (bądź zaniechań) płatnika. Zdaniem sądu zawarte w art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej sformułowanie "ustala" należy rozumieć w ten sposób, że ZUS jest wprawdzie zobligowany do nałożenia przewidzianej w tym przepisie sankcji, ale dopiero wtedy, gdy stwierdzi fakt nieprzekazania mu danych lub przekazania nieprawdziwych danych, a płatnik składek nie wykaże, że nieprzekazanie przez niego danych lub przekazanie nieprawdziwych danych nastąpiło, mimo zachowania należytej staranności, to znaczy jest następstwem okoliczności, za które on nie odpowiada.

Co ciekawe, podobnie jest w przypadku drugiej sankcji, która pozwala nałożyć karę polegającą na podwyższeniu składki o 100 proc., w sytuacji gdy naruszono przepisy bhp (art. 36 ust. 1 ustawy wypadkowej). Wskazuje na to m.in. wyrok SN z 4 czerwca 2013 r. (sygn. akt I UK 526/12), w którym sąd uznał, że ZUS nie może podwyższyć o 100 proc. wysokości składek za zatrudnionych, jeśli winę za wypadek ponoszą pracownicy. Wskazał przy tym, że konieczne jest oddzielenie winy pracownika od odpowiedzialności pracodawcy wynikającej z przepisów bhp.

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.804(c).jpg@RY2@

Linia orzecznicza

Zatem sankcja w postaci podwyższenia wysokości składki wypadkowej może być stosowana przez ZUS wyłącznie wtedy, gdy działanie płatnika jest zawinione, czyli np. celowo zaniża liczbę pracowników (sankcja 50-proc.), czy też nie wydaje pracownikom odpowiedniego sprzętu bhp (stawka 100-proc.).

Orzeczenia te dają zatem podstawę odzyskania nadpłaconej składki wszędzie tam, gdzie płatnik jest w stanie wykazać, że sankcja została zastosowana, mimo że nie ponosi on winy za nieprawidłowości.

WAŻNE

Przepisy, które mają wejść w życie od 1 stycznia 2017 r., będą przewidywały, że ZUS będzie mógł podwyższyć wysokość składki wypadkowej do 150 proc. prawidłowo obliczonej stawki wyłącznie wtedy, gdy płatnik celowo zaniżył wysokość stopy procentowej składki i mimo wezwania nie składa prawidłowych dokumentów.

Nowości od 2017 roku

Warto zauważyć, że wskazane w orzecznictwie SN problemy powinny zniknąć zupełnie od 1 stycznia 2017 r. za sprawą zmiany przepisów w ramach Pakietu Morawieckiego. Przewiduje ją ustawa z 2 grudnia 2016 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego przedsiębiorców, która obecnie ma zostać rozpatrzona przez Senat (na dzień zamknięcia niniejszego wydania wyższa izba parlamentu przegłosowała poprawki do ustawy, która wraz z tymi propozycjami zmian trafi teraz ponownie pod obrady Sejmu - red.).

Nowe przepisy będą przewidywały, że ZUS będzie mógł podwyższyć wysokość składki wypadkowej do 150 proc. prawidłowo obliczonej stawki wyłącznie w przypadku, gdy płatnik, który zaniżył wysokość stopy procentowej składki, mimo wezwania uchyla się od złożenia prawidłowej informacji ZUS IWA (lub jej korekty) albo prawidłowych dokumentów rozliczeniowych (dokumentów rozliczeniowych korygujących). Nie będzie więc ani karania przedsiębiorców za przypadkowe błędy, ani też przejmowania przez nowo powstałe firmy wysokości składek wypadkowych poprzedników. Karne stawki będą bowiem stosowane wyłącznie wobec firm, które celowo zaniżają stawki daniny wobec liczby wypadków.

Warto przy tym pamiętać, że według zasad dotyczących korygowania dokumentów ubezpieczeniowych płatnik składek zobowiązany jest zawiadomić ZUS o wszelkich zmianach, jakie nastąpiły w stosunku do danych osób ubezpieczonych zawartych w zgłoszeniu, w terminie siedmiu dni od zaistnienia zmian lub stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie.

Potrzebne analiza i wiedza

Niezależnie od tego, z jakiej przyczyny nadpłacono składki wypadkowe, ich odzyskanie wymaga odpowiednich analiz oraz wprowadzenia nowych, zgodnych z przepisami zasad ich naliczania. Proces racjonalizacji płaconych składek wypadkowych jest na tyle złożony, że często warto skorzystać z pomocy zewnętrznej. Pozwala to zarówno na jego efektywne przeprowadzenie, jak i obniżenie kosztów - zwłaszcza w porównaniu do sytuacji, gdyby odpowiednie kompetencje miały być budowane wewnątrz firmy od zera. Szczególnie, że jak pokazują dotychczasowe doświadczenia, firmy często nie są w stanie odpowiednio przeprowadzić tych procesów we własnym zakresie.

RAMKA 3

3 etapy obniżenia składek wypadkowych w firmie

Analiza sytuacji firmy oraz wstępne oszacowanie zarówno możliwości działań optymalizacyjnych, jak i orientacyjnej wielkości możliwych do uzyskania oszczędności. Na tym etapie następuje:

● weryfikacja stanu faktycznego, w tym dokładna analiza elementów wpływających na prawidłowe, zgodne z obowiązującymi przepisami obliczenie składki wypadkowej,

● analiza środowiska pracy, w tym badanie historyczne wypadkowości,

● audyt wysokości składek wpłaconych już do ZUS,

● badanie dokumentacji przekazywanej do organu rentowego.

Sformułowanie rekomendacji i opracowanie rozwiązań umożliwiających zarówno odzyskanie nadpłat, jak i płacenie w przyszłości w sposób legalny, zgodny z obowiązującym prawem, niższych składek wypadkowych. Na tym etapie, kolejno:

● określany jest potencjał oszczędności, a zatem orientacyjne możliwe do odzyskania kwoty, których - jak pokazują dotychczasowe doświadczenia - wysokość może sięgnąć nawet 4 proc. wartości masy rocznej wynagrodzeń,

● powstaje plan działań pozwalających na odzyskanie nadpłaty,

● dokonywana jest aktualizacja metodologii kalkulacji płaconych składek,

● przygotowywana jest dokumentacja niezbędna do wdrożenia zaplanowanych działań, w tym wnioski o zwrot nadpłaty i wnioski do ZUS o zmianę sposobu naliczania składki wypadkowej.

Bieżący monitoring prowadzonych działań aż do chwili faktycznego odzyskania nadpłaty, czyli momentu, gdy zwrot wpływa na rachunek firmy.

Należy brać pod uwagę możliwość powstania ewentualnych sporów z ZUS w razie gdyby weryfikacja wysokości stopy stawki nie została przeprowadzona w poprawny sposób.

Ubezpieczenie wypadkowe

Ubezpieczenie to jest obowiązkowe i stanowi zabezpieczenie społeczne dla osób, które mu podlegają. W tym przypadku system ubezpieczeń społecznych nie przewiduje możliwości objęcia nim dobrowolnie

Podleganie pod ubezpieczenie wypadkowe gwarantuje świadczenia z ZUS w sytuacji nieszczęśliwych wypadków (czyli zdarzeń, które miały miejsce bez woli człowieka, a ich bezpośrednią konsekwencją może być uszczerbek na zdrowiu). Ubezpieczenie wypadkowe działa także w przypadku zapadnięcia na chorobę zawodową.

RAMKA 4

Kluczowe definicje

- to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,

● podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,

● w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku, wynikającego ze stosunku pracy.

- to choroba określona w wykazie chorób zawodowych, spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy lub związana ze sposobem wykonywania pracy.

Ubezpieczonemu, który uległ wypadkowi przy pracy lub choruje na chorobę zawodową, przysługuje prawo do zasiłku chorobowego. Zasiłek ten wypłacany jest w wysokości 100 proc. podstawy wymiaru, niezależnie od okresu podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu. Prawo do zasiłku chorobowego z ubezpieczenia wypadkowego przysługuje od pierwszego dnia niezdolności do pracy, spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową.

Podleganie ubezpieczeniu

Obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Od tej zasady istnieją jednak pewne wyjątki.

Kto nie podlega ubezpieczeniu wypadkowemu

bezrobotni pobierający zasiłek dla bezrobotnych lub świadczenie integracyjne,

posłowie do Parlamentu Europejskiego, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 30 lipca 2004 r. o uposażeniu posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 187, poz. 1925 ze zm.),

osoby wykonujące pracę nakładczą,

żołnierze niezawodowi pełniący czynną służbę (z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę kandydacką),

osoby przebywające na urlopach wychowawczych, osoby pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,

osoby pobierające świadczenie socjalne wypłacane w okresie urlopu albo zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, a także osoby pobierające wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie,

osoby pobierające świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia,

członkowie rad nadzorczych wynagradzani z   tytułu pełnienia tej funkcji,

osoby, które sprawują osobistą opiekę nad dzieckiem i zaprzestały określonych rodzajów działalności zarobkowej, którą wykonywały co najmniej sześć miesięcy,

osoby podlegające dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.102(c).gif@RY2@

Kto nie podlega ubezpieczeniu wypadkowemu

Ubezpieczeniu temu obowiązkowo podlegają pracownicy (osoby pozostające w stosunku pracy). Ta sama zasada dotyczy osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej, zlecenia, albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosowane są przepisy kodeksu cywilnego. Obowiązek ten dotyczy także m.in.:

członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,

prowadzących pozarolniczą działalność oraz osób z nimi współpracujących,

posłów i senatorów pobierających uposażenie,

pobierających stypendium sportowe,

pobierających stypendium słuchaczy Krajowej Szkoły Administracji Publicznej,

pobierających stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostali skierowani przez powiatowy urząd pracy lub inne podmioty,

pobierających stypendium na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych,

duchownych.

Podstawa wymiaru

Podstawa wymiaru, od której opłacana jest składka na ubezpieczenie wypadkowe, jest taka sama jak podstawa na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jednak do ubezpieczenia wypadkowego nie stosuje się ograniczenia rocznej podstawy wymiaru, jak w przypadku ubezpieczeń emerytalnych i rentowych, a także ograniczenia, które dotyczy dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Dlatego składka wypadkowa jest obliczana od przychodu lub ustalonej dla danej grupy ubezpieczonych podstawy wymiaru składek.

Stawka składki

Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana. Zasady jej różnicowania zawiera ustawa wypadkowa. Stopę tę ustala się na rok składkowy.

Co do zasady płatnicy składek ustalają samodzielnie stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe. Jedynie dla tych, którzy przekazali organowi rentowemu informację ZUS IWA ("Informację o danych do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe") za trzy ostatnie kolejne lata kalendarzowe stopę składki na dany rok składkowy ustala ZUS.

RAMKA 5

3 warunki do złożenia ZUS IWA

Podlegają wpisowi do rejestru REGON.

Byli zgłoszeni w ZUS jako płatnicy składek na ubezpieczenie wypadkowe nieprzerwanie przez cały rok kalendarzowy, za który składana jest informacja i przynajmniej jeden dzień´ w styczniu następnego roku.

Zgłaszali w roku kalendarzowym, za który składana jest informacja, średnio co najmniej dziesięciu ubezpieczonych do ubezpieczenia wypadkowego.

Stawka składki wypadkowej zależy od liczby zatrudnionych w warunkach zagrożenia oraz liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy. W przypadku firm zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej dziesięciu ubezpieczonych stopa procentowa waha się od 0,40 proc. do 3,60 proc., a dla mniejszych firm wynosi 1,80 proc. Składka ta może być obniżona lub podniesiona przez ZUS w zależności od liczby wypadków przy pracy i osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia.

Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż dziewięciu ubezpieczonych wynosi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności. Składka wypadkowa jest w 100 proc. finansowana przez pracodawców, a przez osoby prowadzące działalność gospodarczą opłacana samodzielnie.

RAMKA 6

Zwrot nadpłaty lub zaliczenie na poczet istniejących należności

Zgodnie z art. 24 ust. 6 a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.) nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez ZUS z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek o ich zwrot. Wobec tego jeśli płatnik po sporządzeniu korekty stwierdził nadpłatę i nie ma zaległości z tytułu składek, a także jeśli wartość nadpłaty jest wyższa niż wysokość kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (na dzień 14 grudnia 2016 r. - 11,60 zł) może wnioskować o zwrot składek. Jeśli nie wystąpi z wnioskiem, to ZUS z urzędu zaliczy nadpłatę na poczet bieżących należności. ZUS nigdy nie zwraca składek z urzędu. Płatnik ma prawo wnioskować o zwrot nadpłaty składki, o ile nie minął okres przedawnienia, który obecnie wynosi 5 lat. Może w tym celu skorzystać ze specjalnego formularza, dostępnego na stronach zakładu (ZUS-EZS-P). Wskazuje w nim okresy oraz fundusz, jakich składki dotyczą. Przykładowo skorygowana składka wypadkowa jest zaliczana do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Płatnik nie musi korzystać z tego formularza, ale istotne jest zachowanie formy pisemnej. Zwrot następuje w formie wskazanej przez płatnika (np. na rachunek bankowy) w terminie 30 dni. Jeśli ZUS spóźni się ze zwrotem składek, czyli przekroczy okres 30 dni, to ma obowiązek zapłacić płatnikowi odsetki podatkowe za okres od dnia złożenia wniosku.

Oprac. Marta Nowakowicz-Jankowiak, ekspert ds. wynagrodzeń

Liczba zatrudnionych

Sposób ustalania stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe uzależniony jest od liczby ubezpieczonych zgłaszanych przez danego płatnika do ubezpieczenia wypadkowego.

Liczbę ubezpieczonych ustala się jako iloraz sumy ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego i liczby miesięcy, przez które płatnik składek był w poprzednim roku kalendarzowym zgłoszony w ZUS co najmniej jeden dzień. W liczbie miesięcy uwzględnia się tylko te, w których płatnik co najmniej jeden dzień był płatnikiem składek na ubezpieczenie wypadkowe w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. w których co najmniej jeden ubezpieczony podlegał ubezpieczeniu wypadkowemu.

Liczba ubezpieczonych podlega zaokrągleniu do jedności w górę, jeśli końcówka jest większa lub równa 0,5 lub w dół, jeśli jest mniejsza od 0,5. Ustalając ją w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego należy uwzględniać wszystkich ubezpieczonych, którzy w danym miesiącu podlegali przynajmniej jeden dzień ubezpieczeniu wypadkowemu. Z kolei przy ustalaniu liczby ubezpieczonych w ciągu miesiąca daną osobę uwzględnia się jako jednego ubezpieczonego.

Kogo nie bierze się pod uwagę przy ustalaniu liczby ubezpieczonych

osoby, które podlegają ubezpieczeniom społecznym, ale nie podlegają ubezpieczeniu wypadkowemu (np. w okresie do 31 grudnia 2009 r. zleceniobiorców wykonujących pracę poza siedzibą lub miejscem prowadzenia działalności przez płatnika),

osoby, które cały miesiąc przebywały na urlopie bezpłatnym, wychowawczym, pobierały zasiłek macierzyński, zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego bądź zostały powołane do odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz

osoby, za które za dany miesiąc są rozliczane składki lub wykazywane świadczenia po ustaniu tytułu do ubezpieczeń społecznych (tj. w miesiącu, za który składany jest imienny raport miesięczny za daną osobę, nie podlegała ona ubezpieczeniu wypadkowemu nawet przez jeden dzień).

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.103(c).gif@RY2@

PiSZ

Kogo nie bierze się pod uwagę przy ustalaniu liczby ubezpieczonych

Odmienne zasady ustalania liczby ubezpieczonych dotyczą przypadków, gdy płatnik składek zgłaszany jest w ZUS w okresie od 1 stycznia danego roku do 31 marca następnego roku. W tym przypadku liczbę ubezpieczonych ustala się na podstawie liczby ubezpieczonych podlegających zgłoszeniu do ubezpieczenia wypadkowego w ciągu miesiąca, od którego płatnik składek został zgłoszony w ZUS. Zasada ta ma zastosowanie tylko w przypadku:

płatników, którzy są zgłaszani po raz pierwszy w ZUS, przy czym przy ustalaniu liczby ubezpieczonych bierze się pod uwagę miesiąc, w którym podlega ubezpieczeniu wypadkowemu pierwszy ubezpieczony,

płatników, którzy w poprzednim roku kalendarzowym nie byli płatnikami składek na ubezpieczenie wypadkowe, tj. byli zarejestrowani w ZUS, ale w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku nie zgłaszali ani jednej osoby do tego ubezpieczenia,

płatników, którzy byli skreśleni z krajowego rejestru gospodarki narodowej REGON na 31 grudnia poprzedniego roku.

Wskaźnik korygujący

Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalana przez ZUS jest obliczana jako iloczyn:

stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek

tzw. wskaźnika korygującego.

Wskaźnik korygujący jest ustalany indywidualnie dla każdego płatnika składek na podstawie wielkości różnicy pomiędzy kategorią ryzyka dla grupy działalności, do której należy płatnik składek ze względu na rodzaj wykonywanej działalności, a kategorią ryzyka ustaloną przez ZUS dla danego płatnika na podstawie danych wykazanych w informacjach ZUS IWA za trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe.

Wysokość dopuszczalnych wskaźników korygujących określają obecnie przepisy rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1005). Zgodnie z tymi przepisami wskaźnik korygujący wynosi od 0,5 do 1,0 w zależności od tego, o ile kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek, na podstawie informacji ZUS IWA, jest niższa od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności, do której należy płatnik ze względu na rodzaj wykonywanej działalności.

Tabela. O jaką wartość należy skorygować stopę procentową

0,5	niższa o co najmniej 6 kategorii
0,6	niższa o 5 kategorii
0,7	niższa o 4 kategorie
0,8	niższa o 3 kategorie
0,9	niższa o 2 kategorie
1,1	wyższa o 2 kategorie
1,2	wyższa o 3 kategorie
1,3	wyższa o 4 kategorie
1,4	wyższa o 5 kategorii
1,5	wyższa o co najmniej 6 kategorii
1,0	pozostałe przypadki

Kategorię ryzyka dla grupy działalności, do której należy płatnik ze względu na rodzaj wykonywanej działalności według Polskiej Klasyfikacji Działalności ustala się na podstawie załącznika nr 2 do wspomnianego wcześniej rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej. Jak wynika z przepisów, płatnik składek należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON 31 grudnia poprzedniego roku, za który będą płacone składki. Tym samym, przy ustalaniu stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe na dany rok składkowy bierze się pod uwagę rodzaj przeważającej działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON.

Płatnik składek zgłoszony w ZUS w okresie od 1 stycznia danego roku do 31 marca następnego roku należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON w dniu, od którego płatnik składek jest w ZUS zgłoszony.

Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek niepodlegającego wpisowi do rejestru REGON wynosi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności.

Karne stawki

Jeżeli płatnik składek nie przekaże danych lub przekaże nieprawdziwe dane, służące ustaleniu stopy składki, co spowoduje zaniżenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, ZUS ustala, w drodze decyzji, stopę procentową składki na cały rok składkowy w wysokości 150 proc. stopy procentowej ustalonej na podstawie prawidłowych danych. Płatnik składek zobowiązany jest opłacić zaległe składki wraz z odsetkami za zwłokę.

Jeżeli natomiast nie przekaże on danych lub przekaże nieprawdziwe dane służące ustaleniu wysokości stawki, co spowoduje zawyżenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, ZUS ustala stopę procentową składki na cały rok składkowy w wysokości stopy procentowej ustalonej na podstawie prawidłowych danych. We wszystkich tych przypadkach, płatnik składek zobowiązany jest złożyć brakującą informację ZUS IWA lub dokonać korekty nieprawidłowej informacji.

Zasady opisane w dwóch pierwszych akapitach powyżej stosuje się odpowiednio do płatników składek, którzy nieprawidłowo ustalili liczbę ubezpieczonych lub grupę działalności, przy czym, jeżeli płatnik składek stwierdzi nieprawidłowość, obowiązany jest ponownie ustalić stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe we własnym zakresie.

0,40-3,60 proc. - taka stopa procentowa składki dotyczy firm zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej dziesięciu ubezpieczonych

1,80 proc. - wynosi stopa procentowa składki dla mniejszych firm zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego do dziewięciu ubezpieczonych

Sankcje stosowane są także w jeszcze jednym przypadku. Otóż jeżeli w czasie kontroli przeprowadzanych u płatników składek inspektorzy pracy stwierdzą podanie nieprawidłowych danych dotyczących wypadków przy pracy, informują o tym organ rentowy, podając równocześnie prawidłowe dane. Równocześnie inspektor pracy może wystąpić do jednostki organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na siedzibę płatnika składek z wnioskiem o podwyższenie do 200 proc. stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy płatnikowi składek, u którego w czasie dwóch kolejnych kontroli stwierdzono rażące naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Tabela. Grupy działalności, kategorie ryzyka i stopy procentowe składki na ubezpieczenie wypadkowe dla różnych grup działalności

1	Uprawy rolne, chów i hodowla zwierząt, łowiectwo, włączając działalność usługową	A-01	9	2,53
2	Leśnictwo i pozyskiwanie drewna	A-02	11	3,06
3	Rybactwo	A-03	7	2,00
4	Wydobywanie węgla kamiennego i węgla brunatnego (lignitu)	B-05	12	3,33
5	Górnictwo ropy naftowej i gazu ziemnego	B-06	13	3,60
6	Górnictwo rud metali	B-07	12	3,33
7	Pozostałe górnictwo i wydobywanie	B-08	8	2,26
8	Działalność usługowa wspomagająca górnictwo i wydobywanie	B-09	9	2,53
9	Produkcja artykułów spożywczych	C-10	6	1,73
10	Produkcja napojów	C-11	6	1,73
11	Produkcja wyrobów tytoniowych	C-12	4	1,20
12	Produkcja wyrobów tekstylnych	C-13	5	1,47
13	Produkcja odzieży	C-14	3	0,93
14	Produkcja skór i wyrobów ze skór wyprawionych	C-15	3	0,93
15	Produkcja wyrobów z drewna oraz korka, z wyłączeniem mebli; produkcja wyrobów ze słomy i materiałów używanych do wyplatania	C-16	8	2,26
16	Produkcja papieru i wyrobów z papieru	C-17	6	1,73
17	Poligrafia i reprodukcja zapisanych nośników informacji	C-18	4	1,20
18	Wytwarzanie i przetwarzanie koksu i produktów rafinacji ropy naftowej	C-19	6	1,73
19	Produkcja chemikaliów i wyrobów chemicznych	C-20	6	1,73
20	Produkcja podstawowych substancji farmaceutycznych oraz leków i pozostałych wyrobów farmaceutycznych	C-21	4	1,20
21	Produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych	C-22	6	1,73
22	Produkcja wyrobów z pozostałych mineralnych surowców niemetalicznych	C-23	8	2,26
23	Produkcja metali	C-24	10	2,80
24	Produkcja metalowych wyrobów gotowych, z wyłączeniem maszyn i urządzeń	C-25	7	2,00
25	Produkcja komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych	C-26	4	1,20
26	Produkcja urządzeń elektrycznych	C-27	5	1,47
27	Produkcja maszyn i urządzeń, gdzie indziej niesklasyfikowana	C-28	7	2,00
28	Produkcja pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, z wyłączeniem motocykli	C-29	6	1,73
29	Produkcja pozostałego sprzętu transportowego	C-30	7	2,00
30	Produkcja mebli	C-31	6	1,73
31	Pozostała produkcja wyrobów	C-32	4	1,20
32	Naprawa, konserwacja i instalowanie maszyn i urządzeń	C-33	6	1,73
33	Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych	D-35	5	1,47
34	Pobór, uzdatnianie i dostarczanie wody	E-36	5	1,47
35	Odprowadzanie i oczyszczanie ścieków	E-37	6	1,73
36	Działalność związana ze zbieraniem, przetwarzaniem i unieszkodliwianiem odpadów; odzysk surowców	E-38	7	2,00
37	Działalność związana z rekultywacją i pozostała działalność usługowa związana z gospodarką odpadami	E-39	4	1,20
38	Roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków	F-41	5	1,47
39	Roboty związane z budową obiektów inżynierii lądowej i wodnej	F-42	7	2,00
40	Roboty budowlane specjalistyczne	F-43	5	1,47
41	Handel hurtowy i detaliczny pojazdami samochodowymi; naprawa pojazdów samochodowych	G-45	3	0,93
42	Handel hurtowy, z wyłączeniem handlu pojazdami samochodowymi	G-46	3	0,93
43	Handel detaliczny, z wyłączeniem handlu detalicznego pojazdami samochodowymi	G-47	3	0,93
44	Transport lądowy oraz transport rurociągowy	H-49	4	1,20
45	Transport wodny	H-50	6	1,73
46	Transport lotniczy	H-51	3	0,93
47	Magazynowanie i działalność usługowa wspomagająca transport	H-52	5	1,47
48	Działalność pocztowa i kurierska	H-53	5	1,47
49	Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi	I	2	0,67
50	Informacja i komunikacja	J	2	0,67
51	Działalność finansowa i ubezpieczeniowa	K	2	0,67
52	Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości	L	3	0,93
53	Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna	M	2	0,67
54	Wynajem i dzierżawa	N-77	4	1,20
55	Działalność związana z zatrudnieniem	N-78	5	1,47
56	Działalność organizatorów turystyki, pośredników i agentów turystycznych oraz pozostała działalność usługowa w zakresie rezerwacji i działalności z nią związane	N-79	1	0,40
57	Działalność detektywistyczna i ochroniarska	N-80	3	0,93
58	Działalność usługowa związana z utrzymaniem porządku w budynkach i zagospodarowaniem terenów zieleni	N-81	4	1,20
59	Działalność związana z administracyjną obsługą biura i pozostała działalność wspomagająca prowadzenie działalności gospodarczej	N-82	2	0,67
60	Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne, organizacje i zespoły eksterytorialne	O,U	3	0,93
61	Edukacja	P	3	0,93
62	Opieka zdrowotna i pomoc społeczna	Q	4	1,20
63	Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją	R	3	0,93
64	Pozostała działalność usługowa, gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby	S,T	3	0,93

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.802.jpg@RY2@

Małgorzata Dankowska

doradca podatkowy, partner w TPA Poland

@RY1@i02/2016/243/i02.2016.243.18300140d.803.jpg@RY2@

Beata Czarnecka

supervisor w TPA Poland