Składki nawet od nielegalnej pracy

Regułą jest, że każdy pracownik podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia. Ta dość oczywista zasada dotyczy również cudzoziemców wykonujących pracę na terytorium Polski, o ile nie spełniają oni warunków określonych w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963, dalej również jako: ustawa systemowa), które wyłączają ten obowiązek.

Co jednak z cudzoziemcami, którzy pracują na terytorium RP na czarno, np. bez wymaganego zezwolenia na pobyt czy pracę w Polsce? Czy w takiej sytuacji w ogóle możemy mówić o nawiązaniu stosunku pracy, a co za tym idzie, powstaniu tytułu do ubezpieczenia?

Obowiązek ubezpieczenia

W przypadku obywateli tych państw, które nie zawarły z Polską umowy o zabezpieczeniu społecznym, ich sytuację w zakresie ubezpieczeń społecznych w związku z pracą wykonywaną na terenie Polski należy oceniać wyłącznie w świetle przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ustawa ta stanowi, że ubezpieczeniom społecznym w Polsce podlegają wszystkie osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej mają określony status, np. są pracownikami bądź zleceniobiorcami (art. 6 ust. 1).

Inaczej niż w kodeksie pracy

osobę wykonującą pracę na podstawie umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia,

osobę pozostającą w stosunku pracy,

PiSZ

oprac. KTop

A zatem podleganie ubezpieczeniom społecznym jest niezależne od posiadanego obywatelstwa. Odstępstwo od powyższej reguły przewiduje art. 5 ust. 2 ustawy systemowej. Stanowi on, że ubezpieczeniom społecznym na jej podstawie nie podlegają cudzoziemcy, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego i którzy są zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych (przy czym wiążące Polskę umowy międzynarodowe mogą regulować tę kwestię inaczej, tj. poddawać te osoby pod polski system ubezpieczeń społecznych).

Praca nielegalna, czyli jaka

Aby ocenić, czy cudzoziemiec który wykonuje pracę na czarno, podlega ubezpieczeniom społecznym, należy najpierw odpowiedzieć na pytanie, czym jest nielegalne wykonywanie pracy czy też nielegalne zatrudnienie w przypadku obcokrajowców. Aby to ustalić, należy sięgnąć do art. 2 ust. 1 pkt 14 oraz 87 ust. 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 645 ze zm.). Zgodnie z nimi cudzoziemiec wykonuje pracę nielegalnie, jeżeli:

nie posiada ważnej wizy lub innego dokumentu uprawniającego go do pobytu na terytorium RP lub którego podstawa pobytu na terytorium RP nie uprawnia do wykonywania pracy,

wykonuje pracę bez uzyskania zezwolenia w przypadkach, gdy jest ono wymagane,

wykonuje pracę na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę,

wykonuje pracę na innym stanowisku niż określone w zezwoleniu na pracę.

Stanowisko ZUS z 6 lipca 2016 r.

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie uzależnia objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi od posiadanego obywatelstwa, miejsca zamieszkania, pobytu, utraty ważności wizy czy też braku zezwolenia na zatrudnienie. Istotny dla objęcia tymi ubezpieczeniami jest fakt podjęcia aktywności zawodowej rodzącej zgodnie z przepisami obowiązek ubezpieczeń społecznych, np. zawarcia z polskim podmiotem umowy o pracę, umowy o świadczenie usług oraz wykonywanie pracy w ramach tych umów na obszarze Polski. Oznacza to, że cudzoziemcy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym na takich samych zasadach jak obywatele polscy. Jednocześnie należy pamiętać, że ustawa przewiduje wyłączenia z obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym. (...)

Do ubezpieczeń społecznych zgłasza płatnik składek. Jeśli płatnik nie wywiązał się z tego obowiązku, a z ustaleń oddziału ZUS wynika, że zatrudnienie rodziło obowiązek ubezpieczeń społecznych, płatnikowi i osobie ubezpieczonej jest wydawana decyzja ustalająca ten obowiązek. W razie braku umowy na piśmie rozstrzygające będą ustalenia dotyczące warunków i okoliczności świadczenia pracy. Także w sytuacji, w której oddział ZUS w trakcie prowadzonego postępowania ustali, że cudzoziemiec został zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, a z materiału dowodowego wynika, iż np. umowa o pracę nie jest faktycznie wykonywana, można zakwestionować tytuł do ubezpieczeń społecznych takiej osoby.

(Nie)legalny tytuł do ubezpieczeń

Jeśli więc któryś z powyższych obowiązków nie zostanie spełniony, np. w postaci odpowiedniej zgody na pobyt lub uzyskania zezwolenia na pracę, czy oznacza to, że w świetle przepisów ustawy systemowej nie można mówić o powstaniu tytułu do ubezpieczenia?

Wydaje się, że nie ma podstaw do takich wniosków. Jeśli bowiem więź łącząca pracownika i pracodawcę zawiera w sobie podstawowe elementy stosunku pracy, to kwestia legalności zatrudnienia jest drugorzędna dla oceny, czy strony w sposób formalny zawarły umowę o pracę. Taką samą zasadę należy przyjąć w przypadku umowy-zlecenia czy innej umowy cywilnoprawnej łączącej polskiego przedsiębiorcę i obcokrajowca. A skoro praca jest na terytorium RP faktycznie wykonywana, to wiąże się ona z powstaniem tytułu do ubezpieczeń.

Warto przy tym zauważyć, że ZUS nie jest organem władnym do kontrolowania legalności zatrudnienia cudzoziemców. Kwestie te podlegają natomiast kontroli przez właściwe w tym zakresie podmioty, tj. Państwową Inspekcję Pracy i Straż Graniczną. Zarówno bowiem powierzenie cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy, jak i nielegalne wykonywanie pracy przez cudzoziemca stanowią wykroczenia zagrożone karami grzywny nie niższej niż - odpowiednio - 1 i 3 tys. zł (art. 120 ust. 1 i 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy).

Co ważne, przepisy ustawy systemowej nakładają na podmiot powierzający pracę obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych każdej osoby objętej obligatoryjnie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi - w tym cudzoziemców objętych tych obowiązkiem - w ciągu 7 dni od dnia jej zatrudnienia (art. 36 ust. 4 ustawy systemowej). Niewykonanie tego obowiązku stanowi wykroczenie w myśl art. 98 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej.

Z punktu widzenia przepisów o podleganiu obowiązkowym ubezpieczeniom można zatem przyjąć, że kwestia legalności podjętej pracy pozostaje bez znaczenia dla powstania obowiązku podlegania.

@RY1@i02/2016/136/i02.2016.136.18300080b.801(c).jpg@RY2@

Kontrole legalności zatrudnienia prowadzone przez Państwową Inspekcje Pracy

RAMKA

Istotne wyjątki

Przepisy dotyczące zatrudniania cudzoziemców przewidują liczne kategorie obcokrajowców, którzy są uprawnieni do pracy w Polsce bez wymogu uzyskania jakichkolwiek dodatkowych zezwoleń na pracę. Są to przykładowo:

● obywatele państw członkowskich Unii Europejskiej oraz należących do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (w tym pracownicy delegowani na terytorium Polski przez pracodawców zagranicznych mających siedzibę w tych krajach) oraz Szwajcarii,

● osoby posiadające status uchodźcy nadany w RP,

● osoby posiadające zezwolenie na pobyt stały,

● studenci i doktoranci na polskich uczelniach,

● absolwenci polskich szkół ponadgimnazjalnych, stacjonarnych studiów wyższych lub stacjonarnych studiów doktoranckich na polskich uczelniach.

uwaga!

Oprócz procedury uzyskiwania zezwoleń na pracę istnieje jeszcze inna, uproszczona, dla obywateli Armenii, Białorusi, Gruzji, Mołdawii, Rosji lub Ukrainy, wykonujących pracę przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy w ciągu kolejnych 12 miesięcy, niezależnie od liczby podmiotów powierzających im pracę. Mogą oni wykonywać pracę w Polsce, jeśli przed jej podjęciem powiatowy urząd pracy - właściwy ze względu na miejsce pobytu stałego lub siedzibę podmiotu powierzającego pracę - zarejestruje pisemne oświadczenie tego podmiotu o zamiarze powierzenia wykonywania pracy danemu cudzoziemcowi.©?

!Kwestia legalności zatrudnienia jest drugorzędna dla oceny, czy strony zawarły umowę o pracę, jeśli pracownika cudzoziemca i pracodawcę łączy więź mająca podstawowe elementy stosunku pracy. W takiej sytuacji dla powstania tytułu do ubezpieczeń wystarczy, że praca na terytorium RP jest faktycznie wykonywana.

©?