Ubezpieczony może przejąć obowiązki zagranicznego płatnika. Tylko jak?

Gdy praca lub działalność jest wykonywana na terenie Polski, powstaje obowiązek opłacania składek. Nie ma przy tym znaczenia obywatelstwo ubezpieczonego. Problem pojawia się jednak, gdy firma, która zatrudnia pracownika, nie ma ani siedziby, ani nawet oddziału czy przedstawicielstwa na terenie naszego kraju. Teoretycznie, jeśli w grę wchodzi firma z krajów UE, a także Norwegii, Szwajcarii, Liechtensteinu lub Islandii, to przepisy unijne nakazują jej działanie zgodnie z prawem ubezpieczeniowym danego kraju, co w przypadku Polski oznacza m.in. składanie dokumentów rozliczeniowych oraz opłacanie składek.

ZUS miałby jednak kłopoty z wyegzekwowaniem od takiego przedsiębiorcy wypełniania ustawowych obowiązków, samej zaś firmie również nie byłoby łatwo poruszać się w gąszczu polskich regulacji. Przepisy europejskie, a dokładniej art. 21 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przewidują w takiej sytuacji możliwość, chociaż nie obowiązek, przejęcia na podstawie umowy obowiązków płatnika przez samego ubezpieczonego. [wydzierka]

W żadnym jednak akcie prawnym nie znajdziemy dokładniejszych informacji na ten temat - jaką formę ma mieć taka umowa, co powinno się w niej znaleźć, czy ubezpieczony może przejąć wszystkie obowiązki płatnika itd. Niektóre informacje można znaleźć na stronie internetowej ZUS. O resztę musieliśmy jednak dopytać.

Jak poinformował nas ZUS, umowa taka powinna być zawarta w formie pisemnej, nie ma jednak wymogu zawierania jej w formie aktu notarialnego ani podpisów notarialnie poświadczonych. Gdy umowa zawierana jest przez pełnomocników, niezbędne jest dołączenie pełnomocnictw.

Zadłużenie musi uregulować firma

Pojawia się pytanie, jaki charakter ma taki kontrakt. Przecież polskie przepisy ubezpieczeniowe nie pozwalają na pozbycie się przez płatnika obowiązków chociażby na rzecz np. biur rachunkowych, które przejmują od niektórych przedsiębiorców dokonywanie rozliczeń z ZUS.

Pozycja ubezpieczonego przejmującego obowiązki płatnika na podstawie umowy będzie nieco podobna do sytuacji właśnie takiego biura, które wykonuje swoje obowiązki także na podstawie umowy cywilnoprawnej. I tak jak biuro nie będzie ponosiło konsekwencji niewypełniania obowiązków płatnika, bo ZUS zwróci się bezpośrednio do obsługiwanej firmy, tak i ubezpieczony nie będzie ponosił wobec ZUS konsekwencji nieterminowego opłacania składek.

Jak zapewnia ubezpieczyciel, w takiej sytuacji zaległości dochodzone są od podstawowego płatnika (pracodawcy zagranicznego). Nie wpływa to oczywiście na prawa i obowiązki oraz odpowiedzialność za ich wypełnianie określone w umowie. W najprostszej z możliwych sytuacji - tj. gdy ubezpieczony otrzymuje od pracodawcy wynagrodzenie i dodatkową kwotę na składki finansowane przez płatnika, jednak nie wypełnia dokumentów rozliczeniowych i nie przekazuje składek ZUS - firma będzie mogła dochodzić tych kwot od pracownika niezależnie od tego, że ZUS zwróci się do niej o uregulowanie długu.

Także zleceniobiorca

Rozporządzenie posługuje się pojęciami pracodawcy i pracownika, można więc mieć wrażenie, że tylko zawarcie umowy o pracę pozwoli na przejęcie obowiązków płatnika. Tymczasem ZUS zapewnia, że zawarcie takiego kontraktu jest możliwe także wtedy, gdy firmę zagraniczną i ubezpieczonego łączy umowa-zlecenie, umowa agencyjna lub umowa o świadczenie usług.

Przepisy rozporządzenia nie będą miały jednak zastosowania do sytuacji, gdy pracownik zostaje zatrudniony przez firmę spoza UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a wykonuje pracę na terenie Polski. Zawarcie takiej umowy nie będzie możliwe, obowiązki wobec ZUS będzie musiał realizować pracodawca. Wydaje się jednak, że nic nie stoi na przeszkodzie w zawarciu umowy o świadczenie usług np. z biurem rachunkowym. Trzeba jednak pamiętać o cytowanej wyżej wypowiedzi ZUS, że zadłużenie z tytułu składek będzie i tak dochodzone od pracodawcy zagranicznego.

Uwaga!

W tym tekście wyjaśniamy kwestie formalne zawarcia umowy przejęcia obowiązków płatnika przez pracownika. W materiale znajdującym się na sąsiedniej stronie (C7) pokazujemy, jakie praktyczne obowiązki będą ciążyć na ubezpieczonym po zawarciu takiej umowy.

Stanowisko ZUS z 17 sierpnia 2017 r.

@RY1@i02/2017/163/i02.2017.163.033000100.101(c).gif@RY2@

Co powinna zawierać umowa między pracodawcą a ubezpieczonym?

ZUS nie reguluje, jakie postanowienia powinna zawierać taka umowa, z uwagi na dowolność kształtowania umów pomiędzy stronami. Powinno z niej wynikać jednak, że pracownik przejął obowiązki płatnika składek.

W umowie takiej powinno zostać doprecyzowane, jakie obowiązki i jakie uprawnienia przejmuje pracownik, czy dotyczy to wyłącznie składania dokumentów rozliczeniowych, opłacania składek, czy też uprawnienia do występowania z wnioskami w imieniu pracodawcy np. o zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek czy wnioskami o umorzenie lub udzielenie ulgi w spłacie należności z tytułu składek.

Jakie są skutki przejęcia obowiązków przez ubezpieczonego - czy ponosi konsekwencje nieterminowego opłacania składek?

W ramach umowy cywilnoprawnej pracownik zobowiązuje się realizować pewne obowiązki płatnika składek, nie oznacza to jednak, że płatnik właściwy ceduje na pracownika obowiązki wynikające z przepisów prawa, zwalniając się tym samym z wszelkiej odpowiedzialności. W przypadku braku opłacania składek przez pracowników przejmujących obowiązki płatnika zaległości dochodzone są od pracodawcy zagranicznego na zasadach obowiązujących w danym państwie, w którym znajduje się siedziba pracodawcy.

Rozporządzenie posługuje się określeniami "pracodawca" i "pracownik", co natomiast w sytuacji gdy umowa łącząca strony nie spełnia definicji umowy o pracę (jest to np. umowa-zlecenie)?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami pracownik przejmujący obowiązki płatnika zgłaszany jest do ubezpieczeń z następującymi kodami:

w 01 25 - pracownik podlegający ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu, opłacający składki na własne ubezpieczenia, w przypadku określonym w art. 109 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 z 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.Urz. WE L 74 z 27 marca 1972 r., str. 1 ze zm. Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 05, t. 1, str. 35), zwanego dalej rozporządzeniem Rady (EWG) nr 574/72 albo w art. 21 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284 z 30.10.2009, str. 1), zwanego dalej rozporządzeniem Rady (WE) nr 987/2009,

w 01 26 - pracownik podlegający ubezpieczeniom społecznym i z mocy przepisów szczególnych niepodlegający ubezpieczeniu zdrowotnemu, opłacający składki na własne ubezpieczenia w przypadku określonym w art. 109 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 albo w art. 21 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 987/2009,

w 04 26 - osoba wykonująca umowę agencyjną, umowę-zlecenie lub umowę o świadczenie usług, opłacająca składki na własne ubezpieczenia w przypadku określonym w art. 109 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 albo w art. 21 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 987/2009,

w 04 28 - osoba wykonująca umowę agencyjną, umowę-zlecenie lub umowę o świadczenie usług, z mocy przepisów szczególnych niepodlegająca ubezpieczeniu zdrowotnemu, opłacająca składki na własne ubezpieczenia w przypadku określonym w art. 109 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 albo w art. 21 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 987/2009.

Oznacza to, że umowa łącząca obie strony może mieć również charakter umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług. ⒸⓅ

Artykuł 21 rozporządzenia 987/2009

1. Pracodawca, którego siedziba lub miejsce prowadzenia działalności znajdują się poza terytorium właściwego państwa członkowskiego, zobowiązany jest do wypełniania wszystkich obowiązków wynikających z ustawodawstwa mającego zastosowanie do jego pracowników, w szczególności obowiązku zapłacenia składek przewidzianych w tym ustawodawstwie, tak jakby jego siedziba lub miejsce prowadzenia działalności znajdowały się we właściwym państwie członkowskim.

2. Pracodawca niemający miejsca prowadzenia działalności w państwie członkowskim, którego ustawodawstwo ma zastosowanie, może uzgodnić z pracownikiem, że spoczywający na pracodawcy obowiązek zapłacenia składek może być wypełniany w jego imieniu przez pracownika, bez uszczerbku dla podstawowych obowiązków pracodawcy. Pracodawca powiadamia instytucję właściwą tego państwa członkowskiego o dokonanych uzgodnieniach.

Anna Kwiatkowska

ekspert od ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna

Art. 21 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE z 2009 r. L 284, s. 1).

● "Kto jest płatnikiem? Po 25 latach obowiązywania przepisów nagle sąd ma inne zdanie niż fiskus" - Tygodnik Gazeta Prawna z 4-6 sierpnia 2017 r. (TGP nr 30, DGP nr 150/2017)