Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 8)
(t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.)
ROZDZIAŁ 10
Kontrola wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych
Art. 86. [Podmioty uprawnione do kontroli oraz jej zakres]
1. Kontrolę wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych przez płatników składek przeprowadzają inspektorzy kontroli Zakładu.
2. Kontrola może obejmować w szczególności:
1) zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych;
2) prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany jest Zakład;
3) ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacanie tych świadczeń oraz dokonywanie rozliczeń z tego tytułu;
4) prawidłowość i terminowość opracowywania wniosków o świadczenia emerytalne i rentowe;
5) wystawianie zaświadczeń lub zgłaszanie danych dla celów ubezpieczeń społecznych;
6) dokonywanie oględzin składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności z tytułu składek.
Inspektorzy kontroli ZUS
●Jak wskazano w komentarzu do art. 68 ustawy, do zakresu działania ZUS należy m.in. kontrola wykonywania przez płatników składek i ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych zakładowi. Przedsiębiorcy, ale i pozostali płatnicy składek muszą się więc liczyć z tym, że poza np. kontrolą skarbową może ich czekać także kontrola ze strony ZUS. Kwestie związane z wykonywaniem tego obowiązku przez zakład są uregulowane w art. 86-97 ustawy. Komentowany przepis w pierwszej kolejności wskazuje osoby uprawnione w imieniu zakładu do przeprowadzania czynności kontrolnych. Są nimi inspektorzy kontroli ZUS. Inspektorzy kontroli tworzą w poszczególnych oddziałach ZUS wydziały kontroli płatników składek, do zadań których należy przeprowadzanie kontroli, czy to mających charakter planowany (pełne kontrole okresowe), czy doraźny (podejmowane w związku ze skargami, pismami czy wnioskami innych podmiotów, np. ubezpieczonych). Kontrolą ZUS może zostać objęty każdy płatnik składek w rozumieniu art. 4 pkt 2 ustawy, niezależnie od tego, czy opłaca składki tylko na własne ubezpieczenia (choć w tym przypadku wyjątkowo), czy opłaca je również za innych ubezpieczonych (pracowników, zleceniobiorców, osoby współpracujące i inne). Okoliczność, czy kontrolowany płatnik opłaca składkę wyłącznie za siebie, czy też za innych ubezpieczonych, rzutuje jednak na częstotliwość oraz przesłanki przeprowadzenia kontroli. Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania kontroli płatników składek (Dz.U. nr 164, poz. 1165; dalej: rozporządzenie w sprawie kontroli), kontrole płatników składek zobowiązanych do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, z wyłączeniem płatników zobowiązanych do opłacania składek wyłącznie na własne ubezpieczenie, przeprowadza się z częstotliwością umożliwiającą dochodzenie należności z tytułu składek i wypłaconych świadczeń, tj. w takim czasie, aby nie doszło do przedawnienia ewentualnie dochodzonych składek. Natomiast w uzasadnionych przypadkach kontrole tych płatników mogą być przeprowadzone w krótszych odstępach czasu. W przypadku płatników zobowiązanych do opłacania składek wyłącznie na własne ubezpieczenie kontrole przeprowadza się jedynie w uzasadnionych przypadkach. Więcej na temat przepisów powołanego rozporządzenia w komentarzu do art. 97 ustawy. Co do zasady kontrola dokonywana jest w oparciu o przepisy rozdziału 10 ustawy i obowiązującego w tym zakresie rozporządzenia wykonawczego, ale również, choć jedynie w przypadku przedsiębiorców, na podstawie przepisów ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.; dalej: u.s.d.g.). Więcej na ten temat w dalszej części komentarza.
Zakres przedmiotowy kontroli
●Komentowany przepis określa również zakres przedmiotowy kontroli, przy czym katalog czynności w nim zawarty jest katalogiem otwartym, na co wskazuje użycie w jego treści sformułowania "w szczególności". Celem ustawodawcy było bowiem umożliwienie objęcia kontrolą wszystkich zadań oraz obowiązków płatników składek związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Wśród nich znajdują się więc m.in. prawidłowość realizacji przez płatników obowiązku zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych zgodnie z art. 36 ustawy, prawidłowość wystawiania zaświadczeń lub zgłaszania danych dla celów ubezpieczeń społecznych czy sporządzania wniosków o świadczenia emerytalne i rentowe. Kontrola obejmuje ponadto kwestie związane z prawidłowym opłacaniem składek, do których pobierania zobowiązany jest ZUS, oraz ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i ich wypłacanie. Z kontrolą w zakresie prawidłowego i rzetelnego potrącania, a także odprowadzania na rzecz zakładu składek wiąże się również prawo do dokonywania przez inspektorów kontroli oględzin składników majątku płatników zalegających z zapłatą należności z tytułu składek.
Kwestionowanie przez ZUS postanowień umów o pracę
●W kontekście uprawnień kontrolnych zakładu wiele wątpliwości budziła możliwość badania przez ZUS ważności umowy o pracę w celu stwierdzenia objęcia pracowników ubezpieczeniami społecznymi oraz wysokości wynagrodzenia w celu ustalenia prawidłowej podstawy wymiaru składek. Obecnie, wobec ugruntowanego już stanowiska judykatury, nie powinno być w tym zakresie większych wątpliwości. W uchwale z 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt II UZP 2/05, Sąd Najwyższy przyjął, że w ramach art. 41 ust. 12 i 13 ustawy zakład może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, iż zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa - art. 58 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.; dalej: k.c.) Oczywiście stanowisko organu rentowego podlega kontroli sądowej w ramach postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniu SN wskazał, że odpowiedź na pytanie, czy kontrola wynagrodzenia za pracę w aspekcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego - zarówno w zakresie zgodności z prawem, jak i zasadami współżycia społecznego - może być prowadzona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, musi być pozytywna również z powodów czysto normatywnych. Gdyby bowiem nawet uznać, że przepis art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy uprawnia organ wykonujący zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych jedynie do wydawania decyzji w zakresie prawidłowości obliczenia (wymierzenia) przez płatnika składki na ubezpieczenie społeczne, a nie w kwestii prawidłowego ustalenia wysokości wynagrodzenia będącego podstawą składki, to podstawy pozytywnej odpowiedzi na postawione pytanie dostarcza art. 86 ust. 2 ustawy, który upoważnia ZUS do kontroli wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń przez płatników składek. Kontrola ta obejmuje m.in. zgłoszenie do ubezpieczenia oraz prawidłowość i rzetelność obliczenia, potrącenia i płacenia składki. Oznacza to przyznanie zakładowi kompetencji do badania zarówno tytułu zawarcia umowy o pracę, jak i ważności jej poszczególnych postanowień i - w ramach obowiązującej go procedury - zakwestionowania tych postanowień umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia, które pozostają w kolizji z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa. Co więcej, ZUS nie jest ograniczony wyłącznie do zakwestionowania faktu wypłacenia wynagrodzenia w ogóle lub we wskazanej kwocie ani tylko prawidłowości wyliczenia, lecz może ustalać stosunek ubezpieczenia społecznego na ściśle określonych warunkach, będąc niezwiązany nieważną czynnością prawną (w całości lub w części).
Niemniej, jak wskazał Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 23 listopada 2016 r., sygn. akt III AUa 1059/16, możliwość ingerowania w wysokość wynagrodzenia określonego autonomicznie przez strony stosunku pracy jest ograniczona tylko do wyjątkowej sytuacji i badana pod kątem rażącego naruszenia prawa w aspekcie pozorności postanowień takiej umowy albo jej oczywistej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Dokonując tej oceny, należy brać pod uwagę, że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do pracy. Ocena godziwości wynagrodzenia wymaga uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza - co ma istotne znaczenie przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia - rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji.
PRZYKŁAD 1
Podważanie podstawy
Po przeprowadzeniu kontroli ZUS wydał decyzję, w której stwierdził, że miesięczna podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne pani Anny podlegającej ubezpieczeniom jako pracownik u płatnika składek ABC sp. z o.o. wynosi 2500 zł. Z decyzją tą nie zgodziła się ubezpieczona, wskazując, iż ZUS nie może ingerować w wysokość umówionego przez strony stosunku pracy wynagrodzenia oraz że wynagrodzenie ustalone na kwotę 4500 zł jest jak najbardziej godziwe i odpowiada wykonywanym w ramach umowy o pracę obowiązkom.
Bezsprzecznie, wbrew ocenie ubezpieczonej, organ rentowy może ingerować w wysokość umówionego przez strony stosunku pracy wynagrodzenia. Nie przesądza to jednak o zasadności takiej ingerencji w każdym wypadku. Umowa o pracę wywołuje nie tylko skutki bezpośrednie dotyczące wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, kształtując stosunek ubezpieczenia społecznego, w tym wysokość składki, co w konsekwencji prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń. Jak podkreślał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 14 listopada 2014 r., sygn. akt III AUa 172/14, ocena postanowień umownych może i powinna być dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych, a więc nie tylko z punktu widzenia interesu pracownika (ubezpieczonego), lecz także interesu publicznego. Godziwość wynagrodzenia za pracę w prawie ubezpieczeń społecznych musi być zatem interpretowana przy uwzględnieniu wymogu ochrony interesu publicznego oraz zasady solidarności ubezpieczonych. Podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do pracy, natomiast ocena godziwości tego wynagrodzenia wymaga uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji.
Każdy przypadek powinien być zatem rozpatrywany indywidualnie. W opisanym stanie faktycznym, biorąc pod uwagę wysokość ustalonego przez strony wynagrodzenia, można mieć wątpliwości, czy faktycznie tak ustalone wynagrodzenie należy uznać za rażąco wygórowane i nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, o ile rzeczywiście odpowiada ono rodzajowi pracy, kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu i stanowi odpowiedni ekwiwalent za ilość i jakość świadczonej pracy.
PRZYKŁAD 2
Skontrolowanie umowy o dzieło a wola stron
W efekcie czynności kontrolnych w spółce z o.o XYZ ZUS wydał decyzję, w której stwierdził, że pan Janusz jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy o świadczenie usług podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresach oraz z podstawą wymiaru składek szczegółowo określonych w jej treści. Organ rentowy podniósł, że łączące strony umowy nie posiadały cech charakterystycznych dla umowy o dzieło, a czynności podejmowane w ich ramach nie wykazują twórczego charakteru. Płatnik składek zaskarżył decyzję organu rentowego, podnosząc, że znaczenie ma przede wszystkim wola stron.
Rzeczywiście, jak słusznie wskazał m.in. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 17 listopada 2016 r., sygn. akt III AUa 199/16, w sprawie, w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych kwestionuje skuteczność prawną umowy zawartej między osobami trzecimi, pierwszorzędne znaczenie mają: zasada swobody zawierania umów wyrażona w art. 3531 k.c. i poszanowania woli stron wyrażona w art. 65 par. 2 k.c. Trzeba jednak pamiętać, że ZUS jako uprawniony do badania ważności umów może zawartą między stronami umowę o dzieło zakwestionować, jeśli w oparciu o analizę treści umów, jak też okoliczności ich zawarcia i realizacji stwierdzi, że faktycznie strony łączyła co najmniej umowa o świadczenie usług, a nie umowa o dzieło. O zdefiniowaniu umowy decydują bowiem wszystkie elementy zobowiązania; nie tylko treść, nazwa, sposób realizacji, lecz także istota umowy i jej społeczno-gospodarcze przeznaczenie, jak też zgodność z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 3531 k.c. - tak Sąd Najwyższy w wyroku z 24 marca 2015 r., sygn. akt II UK 184/14 czy Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 11 lutego 2016 r., sygn. akt III AUa 404/15.
Ograniczenia w kwestionowaniu podstawy składek
●Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest jednak uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach określonych przepisami ustawy - tak przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 21 kwietnia 2010 r., sygn. akt II UZP 1/2010. Wskazał ponadto, że w przypadku ubezpieczenia osób prowadzących pozarolniczą działalność wysokość podstawy wymiaru składek deklaruje samodzielnie ubezpieczony, a czynność ta nie jest czynnością prawną, tak więc nie może podlegać ocenie w świetle przepisów k.c.
Co istotne, ustawa nie reguluje sposobu, w jaki organ rentowy, dokonując oceny ważności zawartych umów w kontekście ubezpieczeń społecznych, mógłby zastępować nieważne z mocy art. 58 par. 3 k.c. poszczególne klauzule umowy o pracę. W praktyce polega to najczęściej na przyjmowaniu przez ZUS innych podstaw wymiaru składek w postaci minimalnego lub przeciętnego wynagrodzenia, w zależności od okoliczności danej sprawy.
1. W trakcie przeprowadzania kontroli inspektor kontroli Zakładu ma prawo:
1) badać wszelkie księgi, dokumenty finansowo-księgowe i osobowe oraz inne nośniki informacji związane z zakresem kontroli;
1a) dokonywać oględzin i spisu składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności z tytułu składek;
2) zabezpieczać zebrane dowody;
3) żądać udzielania informacji przez płatnika składek i ubezpieczonego;
4) legitymować osoby w celu ustalenia ich tożsamości, jeśli jest to niezbędne dla potrzeb kontroli;
5) przesłuchiwać świadków;
6) przesłuchiwać płatnika składek i ubezpieczonego, jeżeli z powodu braku lub po wyczerpaniu innych środków dowodowych pozostały niewyjaśnione okoliczności mające znaczenie dla postępowania kontrolnego.
2. Inspektor kontroli Zakładu wykorzystuje dla celów kontroli informacje zawarte na kontach ubezpieczonych i na kontach płatników składek.
●Omawiany przepis gwarantuje inspektorom kontroli ZUS podczas czynności kontrolnych wiele uprawnień koniecznych dla sprawnego przebiegu kontroli. Co do zasady uprawnienia odnoszą się zarówno do materiałów w postaci dokumentów, również w wersji elektronicznej, majątku płatników składek, jak również osób, czyli samego płatnika składek, pracowników u niego zatrudnionych, świadków.
Kontrola dokumentów
●Ustawodawca umożliwił zatem inspektorom kontroli badanie wszelkich ksiąg, dokumentów finansowo-księgowych i osobowych oraz innych nośników informacji związanych z zakresem kontroli. Przepis wskazuje wyraźnie, że chodzi wyłącznie o te dokumenty, które są związane z zakresem kontroli wskazanym w upoważnieniu do jej przeprowadzenia. Oznacza to, że kontroli nie podlega wówczas całość dokumentacji zgromadzonej u płatnika składek, lecz tylko jej wycinek związany ściśle z przedmiotem i zakresem kontroli. Należy zwrócić uwagę, że kontrolą objęte są również akta osobowe pracowników kontrolowanego płatnika składek, ponieważ są one podstawowym źródłem informacji o zatrudnionych pracownikach, np. w zakresie daty nawiązania stosunku pracy, wymiaru czasu pracy, zakończenia stosunku pracy itp. Dzięki dokumentacji zawartej w aktach osobowych inspektor może zweryfikować, czy np. pracodawca poprawnie zgłosił pracownika do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego i czy dokonał tego w ustawowym terminie.
PRZYKŁAD 3
Wszystkie rodzaje umów
W spółce ABC prowadzona jest kontrola realizacji obowiązków z ubezpieczeń społecznych w latach 2012-2017. Inspektor zażądał przedłożenia wszelkich umów, w tym umów o dzieło. Płatnik odmówił, bo jego zdaniem skoro od umów o dzieło nie płaci się składek, to nie mogą być też kontrolowane.
Płatnik nie ma racji. To, że kontrakty zostały nazwane umowami o dzieło, nie oznacza, iż rzeczywiście mają taki charakter w rozumieniu k.c. ZUS może je badać i stwierdzać, czy nie rodzą obowiązku ubezpieczeniowego i składkowego.
Kontrola majątku
●Kolejnym uprawnieniem przysługującym inspektorom kontroli ZUS jest prawo do dokonywania oględzin i spisu składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności na rzecz ZUS. Dotyczy to zatem wyłącznie tych płatników, co do których ZUS stwierdził istnienie nieuregulowanych zobowiązań składkowych. Przewidziane w przepisie uprawnienie pozwala na dokonywanie kompleksowej oceny sytuacji majątkowej płatnika w kontekście ewentualnych późniejszych działań podejmowanych przez niego, np. w kierunku umorzenia należności z tytułu składek. Starając się o umorzenie zaległości z tytułu składek, płatnik musi bowiem wykazać zaistnienie przynajmniej jednej z przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ustawy. Wśród nich przewidziano możliwość umorzenia składek w przypadku gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. Jeśli zatem kontrola wykazała posiadanie majątku, to raczej nie ma szans na skuteczne domaganie się przez płatnika umorzenia składek z uwagi na tę przesłankę. Ustalenia majątkowe dokonane przez inspektorów przekładają się w następnej kolejności na możliwość dokonania odpowiedniego zabezpieczenia rzeczowego w postaci ustanowienia hipoteki na nieruchomościach bądź zastawu na ruchomościach dłużnika, zgodnie z art. 26-27 ustawy.
PRZYKŁAD 4
Zaprzestanie działalności nie wystarczy do umorzenia
Pani Anna jako prezes spółki akcyjnej wystąpiła do ZUS z wnioskiem o umorzenie zaległych składek, wskazując na zaprzestanie działalności i brak jakiegokolwiek majątku. ZUS odmówił umorzenia, bowiem uprzednio w toku kontroli uzyskał informacje o posiadanych nieruchomościach gruntowych oraz dwóch autach nadających się do ustanowienia zastawu skarbowego ze względu na ich wartość. Już choćby z tego powodu brak było podstaw do umorzenia, niezależnie od możliwości przeniesienia odpowiedzialności za długi spółki na osoby trzecie, co również wyklucza możliwość umorzenia.
Zabezpieczanie dowodów w trakcie kontroli
●Przepis wprowadza również prawo do zabezpieczania przez inspektorów dowodów zebranych w toku kontroli. Zgodnie z par. 7 rozporządzenia w sprawie kontroli, zabezpieczenia zebranych dowodów inspektor kontroli zakładu dokonuje przez:
1) przechowanie u płatnika składek w oddzielnym, zamkniętym i opieczętowanym pomieszczeniu,
2) opieczętowanie i oddanie na przechowanie płatnikowi składek lub jego pracownikowi za potwierdzeniem odbioru,
3) zabranie przez inspektora do jednostki organizacyjnej zakładu za potwierdzeniem odbioru.
O zwolnieniu dowodów spod zabezpieczenia decyduje inspektor kontroli zakładu.
PRZYKŁAD 5
Dokumenty za potwierdzeniem odbioru
W spółce ABC była prowadzona kontrola. Inspektor przeglądał dokumenty w siedzibie firmy. Pewnego dnia po prostu spakował część dokumentów i pojechał do ZUS. Pracownicy spółki nie znali przepisów i nie wiedzieli, że inspektor mógł to zrobić tylko po potwierdzeniu odbioru.
Nie oznacza to jednak, że wyniki kontroli będą nieważne. Mimo że inspektor naruszył przepisy, to nie będzie to miało wpływu na zasadność ewentualnej decyzji wydanej w sprawie.
Czynności dotyczące osób uczestniczących w kontroli
●W zakresie uprawnień inspektorów odnoszących się do osób uczestniczących w kontroli w pierwszej kolejności mogą oni żądać udzielania informacji przez płatnika składek i ubezpieczonego, przesłuchiwać ich w przypadku niewyjaśnienia okoliczności mających znaczenie dla postępowania kontrolnego wobec braku lub wyczerpania innych środków dowodowych. Mogą również legitymować osoby w celu ustalenia ich tożsamości, jeśli jest to niezbędne dla potrzeb kontroli oraz przesłuchiwać świadków. Świadkami najczęściej będą pracownicy płatnika składek, do których obowiązków należy obsługa finansowo-rachunkowa bądź kadrowa płatnika. W założeniu przesłuchanie takie ma pomóc w ustaleniu, w jaki sposób i dlaczego tak zostały wypełnione złożone w ZUS dokumenty lub z jakiego powodu nie zostały złożone itp.
Uprawnienia wskazane w tym przepisie znajdują odzwierciedlenie w obowiązkach po stronie płatnika składek regulowanych treścią art. 88 ustawy. Więcej na ten temat w dalszej części komentarza.
●Ustawodawca wyposażył inspektorów przeprowadzających czynności kontrolne w uprawnienie do wykorzystywania informacji zgromadzonych na kontach ubezpieczonych oraz kontach płatników składek prowadzonych zgodnie z przepisami rozdziału 4 ustawy "Zgłoszenia do ubezpieczenia, prowadzenie kont i rejestrów oraz zasady rozliczania składek i zasiłków". W myśl art. 33 ustawy zakład prowadzi: konta ubezpieczonych, z których każde jest oznaczone numerem PESEL, oraz konta płatników składek oznaczone numerem NIP, a w przypadku gdy płatnik składek nie posiada numeru NIP, do czasu jego uzyskania - numerem REGON, a jeżeli nie posiada również tego numeru - numerem PESEL lub serią i numerem dowodu osobistego albo paszportu. Inspektorzy kontroli mają na podstawie tego przepisu dostęp do danych ewidencjonowanych na kontach ubezpieczonych, np. informacji o zwaloryzowanej wysokości składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek podlegających odprowadzeniu do otwartego funduszu emerytalnego i zewidencjonowaniu na subkoncie i innych określonych treścią art. 40 ustawy. To samo uprawnienie dotyczy kont płatników składek, na których m.in. prowadzone są rozliczenia należnych składek, wypłacanych przez płatnika zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających zaliczeniu na poczet składek oraz innych składek pobieranych przez zakład. Dostęp do informacji ewidencjonowanych na tych kontach jest niewątpliwie przydatnym narzędziem pracy inspektora kontroli ZUS.
1. Płatnicy składek są zobowiązani:
1) udostępnić wszelkie księgi, dokumenty i inne nośniki informacji związane z zakresem kontroli, które są przechowywane u płatnika oraz u osób trzecich w związku z powierzeniem tym osobom niektórych czynności na podstawie odrębnych umów;
1a) udostępniać do oględzin składniki majątku, których badanie wchodzi w zakres kontroli, jeżeli zalegają z opłatą należności z tytułu składek;
2) sporządzić i wydać kopie dokumentów związanych z zakresem kontroli i określonych przez inspektora kontroli Zakładu;
3) zapewnić niezbędne warunki do przeprowadzenia czynności kontrolnych, w tym udostępnić środki łączności, z wyjątkiem środków transportowych, oraz inne niezbędne środki techniczne do wykonania czynności kontrolnych, którymi dysponuje płatnik;
4) udzielać wyjaśnień kontrolującemu;
5) przedstawić tłumaczenie na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji finansowo-księgowej i osobowej przedłożonej przez płatnika składek.
2. Czynności określonych w ust. 1 płatnik składek jest obowiązany dokonać nieodpłatnie.
3. W sprawach objętych zakresem kontroli płatnik składek ma obowiązek, w wyznaczonym terminie, dostarczyć inspektorowi kontroli Zakładu żądane dokumenty.
Katalog zobowiązań płatników składek
●Przepis reguluje zobowiązania płatników składek, w stosunku do których prowadzona jest kontrola ZUS. Zobowiązania te odpowiadają omówionym powyżej uprawnieniom inspektorów kontroli zakładu. Do tych zobowiązań należy m.in. obowiązek udostępnienia inspektorom kontroli ZUS wszelkiej dokumentacji finansowo-księgowej i kadrowej niezbędnej dla celów kontroli, co odpowiada uprawnieniu inspektora kontroli do żądania udostępnienia wszelkich dokumentów związanych z zakresem kontroli. Pracodawcy i inni płatnicy składek mają także obowiązek udostępnić odpowiednie składniki majątku w razie dokonywania przez inspektorów oględzin majątku, udzielić na żądanie kontrolującego wyjaśnień, sporządzić i wydać kopie dokumentów wskazanych przez inspektora kontroli ZUS, czy zapewnić niezbędne warunki do sprawnego przeprowadzenia czynności kontrolnych. Chodzi tu głównie o zapewnienie odpowiednich środków łączności, np. internetu bądź środków technicznych, np. kserokopiarki, drukarki itp. Co istotne, w przypadku niezapewnienia właściwych warunków kontroli, a także w przypadkach, gdy charakter czynności tego wymaga, zgodnie z art. 90 ustawy czynności kontrolne mogą być wykonywane poza siedzibą płatnika składek, w siedzibie jednostki organizacyjnej ZUS. Wówczas obowiązkiem płatnika jest stawić się w wyznaczonym terminie we wskazanej jednostce ZUS. Jako ostatni z obowiązków płatników składek przepis wymienia obowiązek przedstawienia przez nich tłumaczenia na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji finansowo-księgowej i osobowej. Przepis ten nie precyzuje jednak, czy tłumaczenie to ma być sporządzone przez tłumacza przysięgłego.
PRZYKŁAD 6
Tłumaczenie dokumentacji bez zwrotu kosztów
Pan Adam, jeden ze wspólników spółki jawnej, otrzymał z ZUS zawiadomienie o wszczęciu kontroli. Inspektor kontroli w jej trakcie zażądał przedstawienia tłumaczenia na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji finansowej i osobowej, a także sporządzenia kopii tych dokumentów. Wiąże się to z poniesieniem przez spółkę określonych kosztów. Pan Adam zastanawia się, czy może się domagać ich zwrotu, skoro kontrola nie wykryła żadnych nieprawidłowości.
Niestety nie. Inspektor kontroli ZUS jest uprawniony do żądania od płatnika składek tłumaczeń i kopii dokumentów związanych z zakresem kontroli, a płatnik ma obowiązek ich udostępnienia, co wynika z art. 87 i 88 ustawy. Zgodnie z ust. 2 omawianego przepisu wszelkie czynności związane z kontrolą stanowiące zobowiązania płatnika składek wykonuje on nieodpłatnie. Rozwiązanie to nie zawsze będzie korzystne dla kontrolowanego, ponieważ nawet gdy kontrola zakończyła się bezwynikowo i nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości czy uchybień, kontrolowany płatnik nie dostanie zwrotu poniesionych w tym zakresie kosztów. A duży płatnik może ponieść ich sporo, jeśli np. inspektor kontroli ZUS, tak jak w opisanej sytuacji, zażądał sporządzenia i wydania kopii obszernych dokumentów związanych z zakresem kontroli czy tłumaczenia na język polski sporządzonej w języku obcym dokumentacji. To przedsiębiorcy, prowadząc działalność gospodarczą, obarczani są ryzykiem ponoszenia związanych z tym dodatkowych kosztów, nawet jeśli wcześniej ich nie przewidzieli.
1. Inspektor kontroli Zakładu wszczyna kontrolę u płatnika składek po okazaniu legitymacji służbowej i po doręczeniu upoważnienia do przeprowadzenia kontroli.
1a. Upoważnienie, o którym mowa w ust. 1, powinno zawierać co najmniej:
1) wskazanie podstawy prawnej;
2) oznaczenie jednostki organizacyjnej Zakładu;
3) datę i miejsce wystawienia;
4) imię i nazwisko inspektora kontroli Zakładu oraz numer jego legitymacji służbowej;
5) oznaczenie kontrolowanego płatnika składek;
6) wskazanie daty rozpoczęcia kontroli i przewidywanego terminu zakończenia kontroli;
7) zakres przedmiotowy kontroli;
8) podpis osoby udzielającej upoważnienia z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji;
9) pouczenie o prawach i obowiązkach kontrolowanego płatnika składek.
2. Datą wszczęcia kontroli jest dzień doręczenia kontrolowanemu płatnikowi składek upoważnienia do przeprowadzenia kontroli.
3. W przypadku nieobecności płatnika składek kontrola może być wszczęta po okazaniu dokumentów, o których mowa w ust. 1, osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia spraw płatnika składek. Z czynności tych sporządza się protokół i doręcza niezwłocznie płatnikowi składek.
4. Obecny w czasie kontroli płatnik składek, a także osoba przez niego wskazana, mają prawo uczestniczyć w czynnościach kontrolnych.
5. Płatnik składek powinien być zawiadomiony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków lub oględzin, w sposób umożliwiający mu udział w przeprowadzaniu tego dowodu, nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności.
6. Przepisu ust. 5 nie stosuje się, jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają natychmiastowe podjęcie czynności, a płatnik jest nieobecny. Fakt nieobecności płatnika odnotowuje się w protokole przeprowadzonej kontroli.
Wszczęcie czynności kontrolnych
●Omawiany przepis stanowi, że inspektor kontroli ZUS, wszczynając kontrolę u płatnika, powinien najpierw okazać kontrolowanemu legitymację służbową oraz doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia kontroli. Doręczenie upoważnienia ma doniosły skutek, ponieważ zgodnie z treścią przepisu dzień doręczenia kontrolowanemu płatnikowi tego upoważnienia jest datą wszczęcia kontroli. W przypadku nieobecności płatnika upoważnienie do przeprowadzenia kontroli powinno być doręczone osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia spraw płatnika. To samo dotyczy okazania legitymacji służbowej. Z czynności tych sporządza się protokół i doręcza niezwłocznie płatnikowi. Komentowany przepis mówi wyłącznie o doręczeniu upoważnienia do kontroli oraz okazania legitymacji służbowej, jednak pomija obowiązek przedłożenia płatnikowi zawiadomienia o wszczęciu kontroli, o którym stanowi z kolei par. 5 rozporządzenia w sprawie kontroli. Zgodnie z tym przepisem zawiadomienie powinno zawierać:
1) oznaczenie jednostki organizacyjnej ZUS;
2) nazwę lub imię i nazwisko oraz adres płatnika składek;
3) określenie inspektora lub inspektorów kontroli ZUS prowadzących kontrole oraz pracowników ZUS niebędących inspektorami kontroli ZUS, którzy przed przystąpieniem do egzaminu kwalifikacyjnego również mogą uczestniczyć w czynnościach kontrolnych prowadzonych przez inspektorów kontroli ZUS;
4) przewidywany czas trwania kontroli, który w uzasadnionych przypadkach może zostać przedłużony, o czym należy zawiadomić płatnika składek;
5) zakres kontroli;
6) pouczenie o prawach i obowiązkach kontrolowanego płatnika składek.
Zakres zawiadomienia pokrywa się w zasadzie z zakresem upoważnienia do kontroli określonym w ust. 1a omawianego przepisu, zawierającym co najmniej:
1) wskazanie podstawy prawnej;
2) oznaczenie jednostki organizacyjnej zakładu;
3) datę i miejsce wystawienia;
4) imię i nazwisko inspektora kontroli oraz numer jego legitymacji służbowej;
5) oznaczenie kontrolowanego płatnika składek;
6) wskazanie daty rozpoczęcia kontroli i przewidywanego terminu zakończenia kontroli;
7) zakres przedmiotowy kontroli;
8) podpis osoby udzielającej upoważnienia z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji;
9) pouczenie o prawach i obowiązkach kontrolowanego płatnika składek.
W przypadku gdy przedstawione płatnikowi składek upoważnienie nie będzie spełniało wymienionych wymagań, nie będzie stanowiło podstawy do przeprowadzenia czynności kontrolnych.
PRZYKŁAD 7
Upoważnienie musi być poprawne
Pan Tadeusz prowadzi niewielką firmę. Otrzymał zawiadomienie o wszczęciu kontroli przez ZUS. W wyznaczony dzień zjawił się inspektor i przedstawił upoważnienie. Okazało się jednak, że nie jest w nim wskazany przedmiot kontroli. Pan Tadeusz mógł odmówić rozpoczęcia kontroli do czasu przedstawienia prawidłowego upoważnienia.
●Obowiązek doręczenia zawiadomienia o zamiarze przeprowadzenia kontroli nie będzie jednak dotyczył wszystkich płatników. Tylko w przypadku płatników będących przedsiębiorcami wszczęcie kontroli poprzedza się doręczeniem zawiadomienia o zamiarze jej wszczęcia. Obowiązek ten wynika z treści art. 79 u.s.d.g. Przepis ten precyzuje jednocześnie, że zawiadomienie nie jest konieczne, gdy przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia albo zabezpieczenia dowodów jego popełnienia. W takim przypadku w książce kontroli i protokole kontroli należy umieścić uzasadnienie przyczyny braku zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Ponadto zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli nie dokonuje się w przypadku, gdy płatnik składek nie przebywa w miejscu zamieszkania lub zameldowania będącego siedzibą firmy lub miejscem prowadzenia działalności i gdy doręczanie pism na podane adresy było bezskuteczne lub utrudnione.
W myśl przepisów u.s.d.g. kontrolę można wszcząć nie wcześniej niż po upływie siedmiu dni i nie później niż przed upływem trzydziestu dni od doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. W razie gdy kontrola nie zostanie wszczęta przed upływem trzydziestu dni od doręczenia zawiadomienia, wymagane jest ponowne zawiadomienie. Na wniosek płatnika składek kontrola może być wszczęta przed upływem siedmiu dni od doręczenia zawiadomienia. Kontrolujący ma obowiązek zapoznać płatnika z jego prawami i obowiązkami wynikającymi z ustawy. Płatnik powinien to potwierdzić podpisem na zawiadomieniu o wszczęciu działań kontrolnych.
Jeszcze raz warto przypomnieć, że w przypadku kontroli innych podmiotów, które nie są przedsiębiorcami, nie ma obowiązku zawiadomienia ich o kontroli z wyprzedzeniem. Dla takich podmiotów dniem wszczęcia kontroli będzie okazanie upoważnienia przez inspektora, czyli w zasadzie w chwili przystąpienia do kontroli.
Obecność kontrolowanego w trakcie czynności kontrolnych
●W czynnościach kontrolnych mają prawo uczestniczyć płatnik składek, którego dotyczy kontrola, jak również osoba przez niego wskazana. Obecność płatnika jest konieczna także przy przeprowadzaniu dowodu z zeznań świadków lub oględzin, w związku z czym inspektor kontroli ZUS powinien zawiadomić kontrolowanego o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu. Zawiadomienie powinno być dokonane w taki sposób, by mógł on brać udział w jego przeprowadzeniu. W razie zaś gdy kontrola prowadzona jest pod nieobecność płatnika, którego reprezentuje wskazana przez niego osoba, zawiadomienie należy kierować do tej osoby. Zawiadomienie kontrolowanego nie jest konieczne, jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają natychmiastowe podjęcie czynności, a płatnik jest nieobecny. Nieobecność płatnika należy jednak odnotować w protokole przeprowadzonej kontroli.
1. Czynności kontrolne prowadzone są w siedzibie płatnika składek oraz w miejscach prowadzenia przez niego działalności, a także w miejscu prowadzenia działalności przez osoby trzecie w związku z powierzeniem tym osobom niektórych czynności na podstawie odrębnych umów.
2. Inspektor kontroli Zakładu jest uprawniony do wstępu i poruszania się po terenie siedziby płatnika oraz miejsc prowadzenia przez niego działalności, na podstawie dokumentów, o których mowa w art. 89 ust. 1, bez potrzeby uzyskiwania przepustki oraz nie podlega rewizji osobistej przewidzianej w wewnętrznym regulaminie określonym przez płatnika składek.
3. Inspektor kontroli Zakładu podlega przepisom o bezpieczeństwie i higienie pracy obowiązującym na terenie, gdzie wykonuje czynności kontrolne.
4. Czynności kontrolne mogą być wykonywane poza miejscami określonymi w ust. 1 w razie niezapewnienia przez płatnika składek warunków, o których mowa w art. 88 ust. 1 pkt 3, a także w przypadkach, gdy charakter czynności tego wymaga.
5. W przypadkach określonych w ust. 4 płatnik składek jest obowiązany, na żądanie inspektora kontroli Zakładu, wydać określone przez niego dokumenty wymienione w art. 88 ust. 1 pkt 1 na czas niezbędny do przeprowadzenia czynności kontrolnych, nie dłuższy jednak niż 3 tygodnie. Czynności w tym zakresie są prowadzone w terenowej jednostce organizacyjnej Zakładu. Z wydania dokumentów sporządza się protokół, który podpisuje również płatnik składek.
6. Zakład zapewnia płatnikowi składek, na jego żądanie, dostęp do wydanych dokumentów.
Miejsca kontroli
●Kontroli z zakresu ubezpieczeń społecznych inspektorzy dokonują co do zasady w siedzibie płatników składek oraz w innych miejscach prowadzenia przez nich działalności (chodzi tu o filie, dodatkowe miejsca prowadzenia działalności, oddziały). Są to miejsca, gdzie płatnik przechowuje dokumenty będące przedmiotem czynności kontrolnych. Jak wskazuje przepis, kontrola może być również wykonana w miejscu prowadzenia działalności przez osoby trzecie w związku z powierzeniem im prowadzenia niektórych czynności na podstawie odrębnej umowy. W głównej mierze dotyczy to biur rachunkowych zajmujących się obsługą płacowo-kadrową płatnika i przechowujących w związku z tym dokumentację płatników. Miejsce kontroli określone w omawianym przepisie pokrywa się co do zasady z miejscem przeprowadzania kontroli określonym w art. 80a u.s.d.g., w którym również przewidziano, że kontrolę przeprowadza się w siedzibie kontrolowanego, miejscu wykonywania działalności gospodarczej lub, za zgodą lub na wniosek kontrolowanego, w innym miejscu przechowywania dokumentacji. W przeciwieństwie do omawianego przepisu, który nie reguluje tej kwestii, art. 80a u.s.d.g. przewiduje również postanowienie dotyczące czasu kontroli ze wskazaniem, że powinna ona przypadać w godzinach pracy lub w czasie faktycznego wykonywania działalności gospodarczej przez kontrolowanego przedsiębiorcę.
Komentowany przepis pozwala inspektorom kontroli ZUS na wejście do miejsc prowadzenia kontroli oraz poruszania się po tych miejscach na podstawie legitymacji służbowej i upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Nie ma przy tym potrzeby uzyskania żadnych dodatkowych dokumentów czy pozwoleń, takich jak przepustki, jak również nie podlegają oni rewizji osobistej, jeśli taka jest przewidziana w wewnętrznym regulaminie obowiązującym u danego płatnika składek.
PRZYKŁAD 8
Liczy się legitymacja
Inspektor kontroli zjawił się wyznaczonego dnia w siedzibie płatnika - firmy, która z racji specyficznej branży ma bardzo restrykcyjną ochronę wejścia. Ochroniarze zażądali dowodu osobistego, aby móc wystawić przepustkę. Inspektor miał jednak tylko legitymację, która zdaniem ochrony nie pozwalała na wejście na teren zakładu zgodnie z obowiązującym regulaminem. Inspektor nie został więc wpuszczony.
Takie działanie może zostać ocenione przez ZUS jako utrudnianie przeprowadzenia kontroli przez płatnika.
Kontrola w siedzibie ZUS
●Ustawodawca dopuszcza możliwość wykonywania czynności kontrolnych również poza siedzibą płatnika składek, jego miejsca prowadzenia działalności czy biura rachunkowego, które go obsługuje. Dotyczy to jednak tylko dwóch sytuacji. Pierwsza dotyczy niezapewnienia przez płatnika składek warunków niezbędnych do przeprowadzenia czynności kontrolnych, zgodnie z komentowanym powyżej art. 88 ust. 1 pkt 3, w tym udostępnienia środków łączności, z wyjątkiem środków transportowych, oraz innych niezbędnych środków technicznych do wykonania czynności kontrolnych, którymi dysponuje płatnik. W drugiej sytuacji jest to uzasadnione charakterem podejmowanych czynności. W takich przypadkach inspektor kontroli ZUS ma prawo żądać wydania określonych przez niego dokumentów niezbędnych do celów kontroli, a płatnik ma wówczas obowiązek wydania ich na czas przeprowadzenia kontroli, jednak nie dłużej niż na trzy tygodnie. W każdym przypadku przekazania dokumentacji przez płatnika na potrzeby kontroli w terenowej jednostce organizacyjnej ZUS sporządza się protokół podpisany również przez płatnika. Stosownie do par. 8 rozporządzenia w sprawie kontroli, płatnik składek na swój pisemny wniosek ma prawo dostępu do wydanych dokumentów.
●Podczas czynności kontrolnych inspektorzy ZUS podlegają przepisom o bezpieczeństwie i higienie pracy obowiązującym na terenie zakładu pracy, gdzie prowadzona jest kontrola. Jeśli kontrola dotyczy pracodawcy w rozumieniu art. 3 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1666 ze zm.; dalej: k.p.), zastosowanie znajdzie tu przepis art. 3044 k.p., w myśl którego pracodawca powinien zapewnić pracownikom (w tym przypadku inspektorom kontroli ZUS) w razie potrzeby niezbędną odzież i środki ochrony indywidualnej, jeśli ich własna odzież mogłaby ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu, a także ze względu na bezpieczeństwo wykonywanych przez nich czynności.
1. Ustalenia kontroli opisuje się w protokole kontroli, który powinien zawierać:
1) oznaczenie terytorialnej jednostki organizacyjnej Zakładu;
2) oznaczenie kontrolowanego płatnika składek;
3) oznaczenie inspektorów kontroli Zakładu wykonujących kontrolę;
4) określenie zakresu kontroli;
5) czas trwania kontroli z określeniem daty wszczęcia i zakończenia kontroli oraz z wymienieniem dni przerwy w kontroli;
6) opis dokonanych ustaleń z podaniem podstaw prawnych;
7) przedstawienie dowodów;
8) pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń;
9) pieczęć i podpis inspektora kontroli Zakładu;
10) informacje o wpisie do książki kontroli.
2. Protokół sporządza się w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, z których jeden doręcza się kontrolowanemu płatnikowi składek lub osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia jego spraw.
3. Płatnik składek ma prawo w terminie 14 dni od daty otrzymania protokołu złożyć pisemne zastrzeżenia do jego ustaleń, wskazując równocześnie stosowne środki dowodowe.
4. Inspektor kontroli Zakładu ma obowiązek rozpatrzyć zgłoszone zastrzeżenia i w razie potrzeby podjąć dodatkowe czynności kontrolne. O sposobie rozpatrzenia zastrzeżeń płatnika składek informuje się na piśmie.
5. Protokół kontroli stanowi podstawę do wydania decyzji w zakresie i trybie określonym w art. 83.
Treść protokołu
●W ust. 1 omawianego przepisu zostały wymienione elementy, które powinny zostać zawarte w protokole kontroli. Ustalenia kontroli powinny być opisane w taki sposób, aby na ich podstawie można było dokonać prawidłowej oceny zastosowania przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych w działalności płatnika składek. Protokół kontroli zawiera zatem przede wszystkim określenie organu kontrolnego (dane jednostki ZUS, inspektorów kontroli ZUS, pieczęć i podpis inspektora ZUS), dane dotyczące przebiegu kontroli (dane dotyczące płatnika składek, zakres kontroli zgodnie z upoważnieniem kontroli, czas jej trwania, tj. data wszczęcia i zakończenia oraz opis ustaleń z podaniem podstaw prawnych, a także przedstawienie dowodów, jak również informacje i pouczenia dla płatnika składek (pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń oraz informacje o wpisie do książki kontroli). Jak wskazuje się w doktrynie, w protokole kontroli nie ma obowiązku umieszczania nazwisk tych pracowników ZUS, którzy nie są inspektorami kontroli, ale mogą uczestniczyć w czynnościach kontrolnych. Świadczy to o ich udziale w czynnościach kontrolnych jedynie w charakterze obserwatorów, a nie aktywnych uczestników (tak M. Łabanowski, J. Wantoch-Rekowski (red.), "Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz", oraz Komentarz 2011 Beata Gudowska, Jolanta Strusinska-Zukowska).
W protokole kontroli odnotowuje się również nieobecność płatnika składek, zgodnie z art. 89 ust. 6 ustawy, w przypadku gdy ze względu na okoliczności faktyczne przeprowadzono natychmiastową kontrolę, bez udziału płatnika składek przy przeprowadzaniu oględzin lub dowodu z zeznań świadków.
Ustawodawca nie uzależnia sporządzenia protokołu kontroli od efektów tej kontroli. Niezależnie od tego, w jaki sposób zakończyły się czynności kontrolne, tj. czy w toku przeprowadzonej kontroli stwierdzono jakieś uchybienia czy nieprawidłowości, czy też kontrola zakończyła się bezwynikowo, postępowanie kontrolne musi się zakończyć sporządzeniem protokołu z kontroli.
●Protokół z kontroli ma być sporządzony w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, z których jeden doręcza się np. drogą pocztową kontrolowanemu płatnikowi składek bądź osobie upoważnionej do reprezentowania lub prowadzenia jego spraw, a drugi pozostaje w aktach sprawy w ZUS. Protokół jest odzwierciedleniem przebiegu kontroli ZUS i powinien się w nim znaleźć dokładny opis stanu faktycznego oraz przepisy, które - w ustalonym stanie faktycznym- zostały, w ocenie kontrolującego, naruszone przez płatnika. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2013 r., sygn. akt I UK 156/13, protokół kontroli będący opisem ustaleń kontroli, którego obligatoryjną treść określa art. 91 ust. 1 ustawy, jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 par. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.; dalej: k.p.c.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako państwowa jednostka organizacyjna posiadająca osobowość prawną z mocy art. 66 ust. 4 ustawy stosuje środki prawne właściwe organom administracji państwowej. Z treści art. 244 k.p.c. w związku z art. 252 k.p.c. wynika, że dokumenty urzędowe korzystają z dwóch wzruszalnych domniemań prawnych, tj. z domniemania autentyczności (że dokument pochodzi od osoby lub organu wskazanego jako jego wystawca) oraz z domniemania zgodności z prawdą (iż zaświadcza on prawdziwy stan rzeczy). Domniemanie zgodności z prawdą z natury rzeczy występuje jedynie przy dokumentach typu sprawozdawczego, czyli dokumentach informujących, narratywnych. Jedynie bowiem w dokumentach sprawozdawczych, tj. w dokumentach zawierających oświadczenia wiedzy (np. raporty, sprawozdania, zaświadczenia, poświadczenia, protokoły, pokwitowania, decyzje administracyjne deklaratywne, notatki urzędowe) występuje kwestia, czy dokumenty te przedstawiają stan rzeczy zgodny ze stanem rzeczywistym (prawdziwym). Z tych przyczyn domniemanie zgodności treści dokumentu urzędowego z prawdą wynikające z art. 244 par. 1 k.p.c. dotyczy wyłącznie dokumentów urzędowych sprawozdawczych. Do takich dokumentów z całą pewnością należy protokół kontroli sporządzony przez inspektora kontroli zakładu.
Zastrzeżenia do protokołu
●Płatnik składek nie może się odwołać od ustaleń protokołu do sądu, lecz w terminie 14 dni od otrzymania protokołu z kontroli złożyć pisemne zastrzeżenia do ustaleń w nim przyjętych. Co istotne, zastrzeżenia powinny zawierać konkretne zarzuty i środki dowodowe na ich poparcie. Skoro bowiem kontrolowany podmiot zaprzecza ustaleniom organu rentowego, zobowiązany będzie przeprowadzić dowód na okoliczność ich obalenia. Prawidłowo zgłoszone zastrzeżenia są następnie rozpatrywane przez inspektora kontroli ZUS, który w razie potrzeby zobowiązany jest do podjęcia dodatkowych czynności kontrolnych, zwłaszcza w sytuacji, gdy płatnik składek wskazał jakieś środki dowodowe. Natomiast zastrzeżenia zgłoszone po terminie lub np. ustnie mogą nie podlegać rozpatrzeniu ze względu na braki formalne. Inspektor kontroli, rozpatrując zastrzeżenia, może się z nimi nie zgodzić, przyjąć je w całości lub przyjąć część z nich, a pozostałą część uznać za bezzasadną. Odpowiedź na zastrzeżenia musi być oczywiście pisemna.
W zasadzie przepis nie wskazuje wprost terminu na rozpatrzenie zgłoszonych zastrzeżeń, a zatem powinny w tym zakresie znaleźć zastosowanie przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.) na mocy odesłania zawartego w art. 123 ustawy. Zgodnie zatem z art. 35 k.p.a. sprawę zainicjowaną złożeniem zastrzeżeń załatwia się bez zbędnej zwłoki, o ile nie jest konieczne podjęcie dodatkowych czynności kontrolnych, bądź najpóźniej w ciągu miesiąca, gdy istnieje konieczność przeprowadzenia dodatkowych czynności kontrolnych. Tylko w przypadkach szczególnie skomplikowanych dopuszcza się rozpatrzenie zastrzeżeń w terminie dwóch miesięcy od ich złożenia. O sposobie rozpatrzenia złożonych zastrzeżeń płatnik składek ma być poinformowany na piśmie.
Stosownie do ust. 5 komentowanego przepisu protokół z kontroli stanowi podstawę do wydania przez ZUS decyzji administracyjnej w zakresie i trybie określonym w art. 83 ustawy. Jeśli w toku kontroli zostały stwierdzone nieprawidłowości, a wniesione przez płatnika składek zastrzeżenia do protokołu nie zostały przez organ uwzględnione, ZUS wydaje decyzję dotyczącą spornych kwestii ustalającą np. podleganie ubezpieczeniom lub podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, a płatnik może wnieść od niej odwołanie do sądu, zgodnie z przepisami k.p.c. Nawet jeśli płatnik nie złożył uprzednio zastrzeżeń, a organ wydał następnie decyzję administracyjną na podstawie danego protokołu kontroli, nie wyłącza to uprawnienia płatnika do jej zaskarżenia.
Przepisy art. 87 ust. 1 pkt 1a, art. 88 ust. 1 pkt 1a i art. 89 ust. 5 stosuje się odpowiednio do:
1) następców prawnych i osób trzecich odpowiadających za zadłużenie płatnika składek;
2) osób, które pobrały nienależne świadczenia, płatników składek lub innych podmiotów zobowiązanych do zwrotu nienależnych świadczeń, o których mowa w art. 84, z wyjątkiem przypadku, gdy nienależne świadczenia podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń.
●Zasady kontroli przewidziane w rozdziale 10 ustawy co do zasady dotyczą kontroli płatników składek w zakresie wykonywanych przez nich obowiązków z zakresu ubezpieczeń społecznych. Omawiany przepis wprowadza zasadę odpowiedniego stosowania części przepisów dotyczących kontroli płatników składek w stosunku do następców prawnych i osób trzecich odpowiadających za zadłużenie płatnika oraz do osób, które pobrały nienależne świadczenie, a także płatników lub innych podmiotów zobowiązanych do zwrotu nienależnych świadczeń, z wyjątkiem przypadków, gdy nienależne świadczenia podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń. Przepis wymienia więc w sposób ścisły grupę podmiotów, do których stosuje się przepisy z zakresu kontroli, jak również w sposób enumeratywny katalog przepisów z zakresu kontroli stosowanych do tych podmiotów.
W stosunku do tych podmiotów inspektorzy ZUS w trakcie przeprowadzania kontroli mogą zatem dokonywać oględzin i spisu składników ich majątku, a podmioty te mają obowiązek ich udostępnienia. Przeprowadzenie oględzin wymaga uprzedniego poinformowania o miejscu i terminie ich przeprowadzenia w sposób umożliwiający w nich udział osobie informowanej, co powinno nastąpić nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności. W myśl art. 26 ust. 5 i 6 ustawy zakład (w tym w trakcie dokonywania czynności inspektorzy kontroli ZUS) może żądać wyjawienia nieruchomości oraz przysługujących kontrolowanym podmiotom praw majątkowych, które mogą być przedmiotem hipoteki przymusowej lub zastawu, jeśli ze zgromadzonych dowodów wynika obawa, że należności z tytułu składek mogą zostać nieopłacone. Szerzej omówiono tę kwestię w komentarzu do art. 26 ustawy. Kontrolowani mają prawo być zawiadomieni o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków lub oględzin, w sposób umożliwiający im udział w przeprowadzaniu tego dowodu, nie później niż bezpośrednio przed podjęciem tych czynności.
1. Inspektor kontroli Zakładu podlega wyłączeniu z udziału w kontroli w razie stwierdzenia okoliczności, które mogą mieć wpływ na bezstronność w jego postępowaniu.
2. Inspektor kontroli Zakładu jest obowiązany zachować w tajemnicy informacje, które uzyskał w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa również po ustaniu zatrudnienia na stanowisku inspektora kontroli Zakładu.
Wyłączenia z udziału
●Inspektor kontroli ZUS podlega wyłączeniu z udziału w kontroli, w przypadku gdy zachodzą okoliczności, które mogą mieć wpływ na jego bezstronność w prowadzonym postępowaniu. Ustawodawca nie wskazał wprost, o jakie sytuacje może chodzić, jednak wydaje się zasadne odwołanie się w tym zakresie do zasad wyłączeń określonych w przepisach k.p.a. W myśl art. 123 ustawy w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zastosowanie znajdują przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem do wyłączenia inspektora kontroli ZUS z udziału w przeprowadzanej kontroli należy stosować przepisy art. 24-27 k.p.a. Zgodnie z treścią art. 24 k.p.a. pracownik organu administracji publicznej (analogicznie inspektor kontroli ZUS) podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie:
1) w której jest stroną albo pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki;
2) swego małżonka oraz krewnych i powinowatych do drugiego stopnia;
3) osoby związanej z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli;
4) w której był świadkiem lub biegłym albo był lub jest przedstawicielem jednej ze stron, albo w której przedstawicielem strony jest jedna z osób wymienionych w pkt 2 i 3;
5) w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji;
6) z powodu której wszczęto przeciw niemu dochodzenie służbowe, postępowanie dyscyplinarne lub karne;
7) w której jedną ze stron jest osoba pozostająca wobec niego w stosunku nadrzędności służbowej.
Ponadto bezpośredni przełożony inspektora kontroli będzie zobowiązany na jego żądanie lub na żądanie strony albo z urzędu wyłączyć go od udziału w postępowaniu, jeżeli zostanie uprawdopodobnione istnienie innych niż wyżej wymienione okoliczności niewymienionych, które mogą wywołać wątpliwość co do bezstronności pracownika.
Podobne rozwiązanie przewiduje art. 79a u.s.d.g. Zgodnie z powołanym przepisem do pracowników organu kontroli oraz osób, które wprawdzie pracownikami organu kontroli nie są, jednak mogą wykonywać czynności kontrolne na podstawie ust. 3 tego przepisu, stosuje się przepisy k.p.a. dotyczące wyłączenia pracownika, chyba że przepisy odrębnych ustaw stanowią inaczej. Rozwiązanie to jest jednak nieco szersze, ponieważ dotyczy nie tylko pracowników organu kontroli, lecz także również innych osób, o ile wykonują one czynności kontrolne.
Instytucja wyłączenia inspektora kontroli ZUS od udziału w kontroli ma za zadanie wyeliminowanie sytuacji, w których kontrolę mogłyby przeprowadzać osoby, które z uwagi na obiektywnie istniejące okoliczności, nie powinny tego robić.
PRZYKŁAD 9
Bratanek nie może przeprowadzić kontroli
Pan Jan prowadzi działalność gospodarczą i zatrudnia kilku pracowników. Miał trochę problemów z regulowaniem płatności na rzecz ZUS i ze składaniem dokumentów rozliczeniowych. Podejrzewa, że ZUS zamierza przeprowadzić kontrolę. We właściwym dla niego oddziale ZUS jako inspektor kontroli pracuje jego bratanek, z którym jest w sporze sądowym. Pan Jan zastanawia się, czy jest dopuszczalne, aby jego bratanek przeprowadzał kontrolę.
Raczej nie powinno się to zdarzyć. Ustawa, regulując kwestię kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, wprowadza rozwiązanie, które w założeniu ma właśnie wyeliminować od podejmowania czynności kontrolnych osoby, które z uwagi na obiektywnie istniejące okoliczności nie powinny jej przeprowadzać. Przepisy ustawy nie precyzują, o jakiego rodzaju sytuacje może chodzić, jednak pomocne jest tutaj zarówno ogólne odesłanie zawarte w ustawie do przepisów k.p.a., jak również odesłanie w zakresie kontroli płatników składek będących przedsiębiorcami do u.s.d.g. Do wyłączenia inspektora kontroli z udziału w kontroli trzeba więc stosować zasady określone w przepisach k.p.a. dotyczące wyłączenia pracownika. Podobne zapisy zawiera u.s.d.g. Pracownik podlega wyłączeniu z mocy prawa m.in. w sprawie jego małżonka oraz krewnych i powinowatych do drugiego stopnia, a w tej kategorii mieści się właśnie bratanek płatnika składek. Z tego powodu powinien on podlegać wyłączeniu od udziału w kontroli. Co więcej, poza zamkniętym katalogiem okoliczności powodujących wyłączenie pracownika z mocy prawa przepis k.p.a. przewiduje również wyłączenie z urzędu lub na żądanie strony czy samego pracownika wówczas, gdy zostanie uprawdopodobnione istnienie innych okoliczności, które mogą wywołać wątpliwość co do bezstronności pracownika. Trwający spór sądowy pomiędzy płatnikiem a jego bratankiem może być uznany za taką okoliczność.
Obowiązek zachowania tajemnicy
●W ust. 2 komentowanego przepisu wskazuje się na obowiązek zachowania w tajemnicy przez inspektorów kontroli ZUS informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych. Przepis nie mówi zatem wyłącznie o wykonywanych czynnościach kontrolnych, ale ogólnie o informacjach związanych z szeroko pojętą pracą w charakterze inspektora ZUS. Zakaz ten dotyczy również okresu po ustaniu zatrudnienia i nie jest ograniczony żadnym terminem. Podkreślenia wymaga, że obowiązek ten dotyczy wszystkich pracowników ZUS, zatem inspektor kontroli nie jest tu wyjątkiem, z tym że w stosunku do pracowników ustawodawca uszczegółowił obowiązek zachowania tajemnicy w treści art. 79 ustawy. W myśl tego przepisu indywidualne dane zawarte na kontach ubezpieczonych i kontach płatników składek, a także w rejestrach prowadzonych przez zakład oraz dane źródłowe będące podstawą zapisów na tych kontach i w rejestrach, stanowią tajemnicę prawnie chronioną zakładu. Do przestrzegania tej tajemnicy zobowiązani są wszyscy pracownicy zakładu. Dotyczy to również danych osób indywidualnych przetwarzanych w zakładzie w zakresie przyznawania, ustalania i wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także świadczeń finansowanych z budżetu państwa oraz o dokonanych wypłatach w związku z realizacją zadań zleconych zakładowi na podstawie odrębnych przepisów.
●Wracając do zakazu obejmującego inspektorów kontroli ZUS, regulacja ta jest analogiczna do rozwiązania przyjętego w ustawie z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 786 ze zm.), zgodnie z którym pracownik Państwowej Inspekcji Pracy jest zobowiązany zachować w tajemnicy informacje, które uzyskał w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa również po ustaniu zatrudnienia. Podobnie w ustawie z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1412 ze zm.) wskazano, że uzyskane w trakcie kontroli przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej informacje, dokumenty i inne dane zawierające tajemnicę prawnie chronioną kontrolowanego nie mogą być przekazywane innym organom ani ujawniane, jeżeli nie jest to konieczne ze względu na ochronę życia lub zdrowia człowieka, z wyłączeniem żądania sądu lub prokuratora w związku z toczącym się postępowaniem.
Do kontroli płatnika składek będącego przedsiębiorcą stosuje się przepisy rozdziału 5 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej.
●W odniesieniu do kontroli płatnika składek będącego przedsiębiorcą ustawa odsyła do stosowania przepisów rozdziału 5 u.s.d.g. Odesłanie to dotyczy wyłącznie przedsiębiorców, a nie pozostałych płatników składek, do których stosuje się wyłącznie regulacje z zakresu kontroli określone w rozdziale 10 ustawy. W przypadku płatników, którzy nie są przedsiębiorcami, nie będą zatem obowiązywać omówione poniżej ograniczenia w zakresie częstotliwości i czasu trwania kontroli, jak również ograniczenia kontroli wobec jednego przedsiębiorcy.
Ogólne zasady kontroli
●Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej w art. 77 przyjmuje ogólną regułę polegającą na tym, że kontrola działalności gospodarczej przedsiębiorców przeprowadzana jest na zasadach określonych w u.s.d.g., chyba że zasady i tryb kontroli wynikają z bezpośrednio stosowanych przepisów powszechnie obowiązującego prawa wspólnotowego albo z ratyfikowanych umów międzynarodowych. Wskazuje jednocześnie, że w zakresie nieuregulowanym w rozdziale 5 u.s.d.g. stosuje się przepisy ustaw szczególnych. Ustawa ta reguluje wiele zagadnień dotyczących kontroli, w tym:
1) zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli, obowiązek okazywania legitymacji i upoważnienia do kontroli,
2) dokonywanie czynności kontrolnych w obecności kontrolowanego,
3) prowadzenie książki kontroli,
4) miejsca przeprowadzania kontroli,
5) równoczesnego prowadzenia kontroli i czasu trwania kontroli,
6) możliwości wniesienia sprzeciwu wobec wykonywania czynności kontrolnych z naruszeniem przepisów.
●Jak już wskazano powyżej, zgodnie z treścią art. 79 u.s.d.g. organy kontroli zawiadamiają przedsiębiorcę o zamiarze wszczęcia kontroli. Zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli nie dokonuje się m.in. w przypadku, gdy kontrola ma zostać przeprowadzona na podstawie bezpośrednio stosowanych przepisów powszechnie obowiązującego prawa wspólnotowego albo na podstawie ratyfikowanej umowy międzynarodowej, przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia bądź kontrola jest przeprowadzana na podstawie przepisów określonych ustaw wymienionych w treści art. 79 ust. 2 u.s.d.g. Kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie siedmiu dni i nie później niż przed upływem trzydziestu dni od doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Jeśli natomiast kontrola nie zostanie wszczęta w terminie trzydziestu dni od doręczenia zawiadomienia, jej wszczęcie wymaga ponownego zawiadomienia. Na wniosek przedsiębiorcy kontrola może być natomiast wszczęta przed upływem siedmiu dni od doręczenia zawiadomienia. Ustawa w art. 79a szczegółowo określa zasady prowadzenia kontroli po okazaniu legitymacji służbowej i doręczeniu upoważnienia. Czynności kontrolne mogą być zatem wykonywane przez pracowników organów kontroli po okazaniu przedsiębiorcy albo osobie przez niego upoważnionej legitymacji służbowej upoważniającej do wykonywania takich czynności oraz po doręczeniu upoważnienia do przeprowadzenia kontroli, chyba że przepisy szczególne przewidują możliwość podjęcia kontroli po okazaniu legitymacji. W takim przypadku upoważnienie należy doręczyć przedsiębiorcy albo osobie przez niego upoważnionej w terminie określonym w tych przepisach, ale nie później niż w terminie trzech dni roboczych od wszczęcia kontroli. Podjęcie kontroli po okazaniu legitymacji służbowej może dotyczyć jedynie przypadków, gdy czynności kontrolne są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa, wykroczenia, przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia, a także gdy przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego. W przypadku wszczęcia kontroli po okazaniu legitymacji służbowej, przed podjęciem pierwszej czynności kontrolnej osoba kontrolująca ma obowiązek poinformować kontrolowanego przedsiębiorcę lub osobę, wobec której podjęto czynności kontrolne, o jego prawach i obowiązkach. Czynności kontrolnych dokonuje się w obecności kontrolowanego lub osoby przez niego upoważnionej.
Miejsca kontroli
●W myśl art. 80a u.s.d.g. kontrolę przeprowadza się, co omówiono powyżej w komentarzu do art. 90, w siedzibie kontrolowanego, miejscu wykonywania działalności gospodarczej lub, za zgodą lub na wniosek kontrolowanego, w innym miejscu przechowywania dokumentacji, w tym ksiąg podatkowych, w godzinach pracy lub w czasie faktycznego wykonywania działalności gospodarczej przez kontrolowanego. Co więcej, kontrola lub poszczególne czynności kontrolne za zgodą kontrolowanego mogą być przeprowadzane również w siedzibie organu kontroli, jeżeli może to usprawnić jej prowadzenie.
Kontrola powinna być przeprowadzona w sposób sprawny i możliwie niezakłócający funkcjonowania kontrolowanego przedsiębiorcy. Jeśli jednak przedsiębiorca wskaże na piśmie, że przeprowadzane czynności zakłócają w sposób istotny jego działalność, konieczność podjęcia takich czynności powinna być uzasadniona w protokole kontroli.
Ograniczenia w przeprowadzaniu czynności
●Artykuł 82 u.s.d.g. wprowadza ogólną zasadę jednoczesnego prowadzenia tylko jednej kontroli u przedsiębiorcy. Przepis zawiera oczywiście wiele wyjątków, jak choćby taki, gdy przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia, bądź gdy przedsiębiorca wyraził zgodę na równoczesne podjęcie i prowadzenie więcej niż jednej kontroli. Ponadto zakaz przeprowadzania więcej niż jednej kontroli nie obowiązuje wówczas, gdy przedsiębiorca wykonuje działalność gospodarczą w więcej niż jednym zakładzie lub innej wyodrębnionej części swojego przedsiębiorstwa. W takiej sytuacji ograniczenie dotyczy jedynie kontroli wykonywanej w danym zakładzie. Zasady tej nie stosuje się jednak do mikroprzedsiębiorców i małych przedsiębiorców zdefiniowanych w u.s.d.g.
W przypadku gdy działalność gospodarcza przedsiębiorcy jest już objęta kontrolą innego organu, organ kontroli powinien odstąpić od podjęcia czynności kontrolnych oraz może ustalić z przedsiębiorcą inny termin przeprowadzenia kontroli.
Następne ograniczenie kontroli u przedsiębiorców zawiera art. 83 u.s.d.g. Reguluje on czas trwania wszystkich kontroli organu u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym. Należy go rozumieć w ten sposób, że wskazuje on maksymalny czas trwania kontroli przeprowadzanej przez jeden organ kontroli, np. przez ZUS, a nie kontroli różnych organów. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 20 stycznia 2009 r., sygn. akt II GSK 644/08: "Odmienna interpretacja tego przepisu prowadziłaby do zablokowania możliwości przeprowadzenia kontroli przez inne uprawnione organy".
W zależności od wielkości przedsiębiorcy czas trwania kontroli jest zróżnicowany i nie może przekraczać: w odniesieniu do mikroprzedsiębiorców - 12 dni roboczych, do małych przedsiębiorców - 18 dni roboczych, do średnich przedsiębiorców - 24 dni roboczych, i pozostałych przedsiębiorców - 48 dni roboczych. Przepis wymienia jednocześnie przypadki, w których nie obowiązuje ograniczenie czasu kontroli.
PRZYKŁAD 10
Ograniczenia tylko dla jednego organu
Trzy tygodnie temu inspektor kontroli ZUS zakończył w mojej firmie kontrolę, która trwała trzynaście dni. Obecnie już ponad siedem dni czynności takie wykonuje pracownik Państwowej Inspekcji Pracy. Jestem małym przedsiębiorcą i wiem, że czas trwania kontroli w mojej firmie wynosi 18 dni w roku kalendarzowym. Czy zatem druga kontrola może być prowadzona przez okres dłuższy niż ten limit?
Może. Nie ma przeszkód, aby pracownik PIP nadal prowadził kontrolę. Ograniczenie czasu trwania kontroli odnosi się bowiem do wszystkich kontroli prowadzonych u przedsiębiorcy przez jeden organ kontrolujący, np. przez ZUS, w ciągu danego roku kalendarzowego. Wobec tego każdej innej instytucji kontrolującej przedsiębiorcę przysługuje taki sam limit dni, tj. w omawianym przypadku 18. Skoro ZUS przeprowadził już kontrolę i trwała ona trzynaście dni, to organ ten może jeszcze wykorzystać w tym roku pozostałe pięć dni. Natomiast Państwowa Inspekcja Pracy może prowadzić u płatnika składek kontrole również przez 18 dni w danym roku kalendarzowym.
●Zgodnie z art. 83 ust. 3 u.s.d.g. przedłużenie czasu trwania kontroli jest możliwe jedynie z przyczyn niezależnych od organu kontroli i wymaga uzasadnienia na piśmie. Uzasadnienie doręcza się przedsiębiorcy i wpisuje do książki kontroli przed podjęciem dalszych czynności kontrolnych. Jeśli wyniki kontroli wykazały rażące naruszenie przepisów prawa przez przedsiębiorcę, można przeprowadzić powtórną kontrolę w danym roku w tym samym zakresie, jednak czas jej trwania nie może przekraczać siedmiu dni, choć nie wlicza się go do ogólnego czasu kontroli wskazanego powyżej.
Organ nie przeprowadza kontroli w przypadku, gdy ma ona dotyczyć przedmiotu kontroli objętego uprzednio zakończoną kontrolą przeprowadzoną przez ten sam organ, za wyjątkiem ściśle wskazanych w ustawie przypadków.
Sprzeciw przedsiębiorcy
●Kontrolowany podmiot ma prawo wniesienia sprzeciwu wobec podjęcia i wykonywania przez organ kontroli czynności z naruszeniem obowiązujących w tym zakresie przepisów. Chodzi tu przede wszystkim o naruszenie zasad dotyczących przesłania zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli, np. brak zawiadomienia, nieokazania legitymacji lub upoważnienia do kontroli, niepoinformowania podmiotu kontrolowanego o jego prawach i obowiązkach, prowadzenia kontroli mimo równoczesnego trwania innej kontroli czy naruszenia czasu trwania kontroli w trakcie roku. Sprzeciw, wraz z uzasadnieniem, należy wnieść na piśmie w terminie trzech dni roboczych od wszczęcia kontroli do organu podejmującego i wykonującego kontrolę. O wniesieniu sprzeciwu przedsiębiorca jest zobowiązany zawiadomić, także na piśmie, inspektora kontroli, który kontrolę u niego przeprowadzał. Wniesienie sprzeciwu powoduje wstrzymanie czynności kontrolnych przez organ kontroli, którego sprzeciw dotyczy. Wstrzymanie następuje z chwilą doręczenia kontrolującemu zawiadomienia o wniesieniu sprzeciwu do czasu jego rozpatrzenia. W przypadku wniesienia zażalenia kontrolę wstrzymuje się również na czas jego rozpatrywania. Jeśli naruszenie polega na przekroczeniu dopuszczalnego czasu trwania kontroli, sprzeciw można złożyć w terminie trzech dni roboczych od dnia, w którym nastąpiło przekroczenie tego limitu. Wniesienie sprzeciwu skutkuje po pierwsze wstrzymaniem czynności kontrolnych, a po drugie wstrzymaniem biegu czasu trwania kontroli od dnia wniesienia sprzeciwu do dnia doręczenia przedsiębiorcy postanowienia rozstrzygającego sprzeciw. Organ kontroli ma trzy dni robocze od otrzymania sprzeciwu na jego rozpatrzenie i wydanie postanowienia, którego przedmiotem jest albo odstąpienie od czynności kontrolnych, albo ich kontynuowanie. Nierozpatrzenie sprzeciwu w tym terminie uznaje się za równoznaczne w skutkach z odstąpieniem od czynności kontrolnych. W razie niekorzystnego dla przedsiębiorcy rozstrzygnięcia przysługuje mu na nie zażalenie w terminie trzech dni od jego otrzymania. Rozstrzygnięcie zażalenia następuje również w drodze postanowienia, nie później niż w terminie siedmiu dni od jego wniesienia. I znowu nierozpatrzenie zażalenia w terminie jest równoznaczne z wydaniem postanowienia uznającego słuszność wniesionego zażalenia.
W razie przewlekłości kontroli po wydaniu postanowienia w przedmiocie zażalenia przedsiębiorca może wnieść do sądu administracyjnego skargę na przewlekłe prowadzenie kontroli. Wniesienie skargi nie wstrzymuje jednak czynności kontrolnych.
1. Inspektorem kontroli Zakładu może być pracownik Zakładu, który:
1) posiada wyłącznie obywatelstwo polskie i korzysta w pełni z praw cywilnych i obywatelskich;
2) ma nienaganną opinię i nie był karany za przestępstwo z winy umyślnej;
3) posiada wyższe wykształcenie;
4) jest zatrudniony w centrali lub w terenowej jednostce organizacyjnej Zakładu co najmniej dwa lata;
5) złożył egzamin kwalifikacyjny na stanowisko inspektora kontroli Zakładu z wynikiem pozytywnym przed komisją powołaną przez głównego inspektora kontroli Zakładu.
2. Inspektora kontroli Zakładu powołuje Prezes Zakładu na wniosek głównego inspektora kontroli Zakładu.
3. W szczególnie uzasadnionych przypadkach Prezes Zakładu, na wniosek głównego inspektora kontroli Zakładu, może powołać na stanowisko inspektora kontroli Zakładu osobę niespełniającą warunków, o których mowa w ust. 1 pkt 3 i 4.
4. Prezes Zakładu, na wniosek głównego inspektora kontroli Zakładu, odwołuje ze stanowiska inspektora kontroli Zakładu osobę, która:
1) złożyła rezygnację ze stanowiska;
2) nie spełnia warunków określonych w ust. 1 pkt 1 i 2;
3) utraciła zdolność fizyczną lub psychiczną do pracy na zajmowanym stanowisku, stwierdzoną orzeczeniem lekarskim;
4) otrzymała ujemną ocenę kwalifikacyjną, potwierdzoną ponowną ujemną oceną dokonaną nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy i nie później niż w ciągu roku od poprzedniej oceny.
5) (uchylony).
5. Pracownicy Zakładu uprawnieni do wykonywania czynności kontrolnych przed wejściem w życie ustawy, którzy spełniają warunki określone w ust. 1 pkt 1, 2 i 4, zachowują uprawnienia do prowadzenia kontroli płatników składek, jeżeli w okresie 18 miesięcy złożą egzamin, o którym mowa w ust. 1 pkt 5.
●Przepis reguluje warunki, jakie musi spełnić pracownik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, aby zostać inspektorem kontroli. Pierwszym z nich jest obowiązek posiadania wyłącznie obywatelstwa polskiego oraz korzystanie w pełni z praw cywilnych i obywatelskich. Kolejnymi są: posiadanie nienagannej opinii, brak karalności za przestępstwo z winy umyślnej, wyższe wykształcenie (przy czym przepisy nie wymagają, aby inspektor ukończył konkretny kierunek studiów) oraz zatrudnienie w centrali albo w terenowej jednostce organizacyjnej ZUS (zgodnie z ustawą jednostkami organizacyjnymi ZUS są: oddziały, inspektoraty i biura terenowe) co najmniej dwa lata. Ostatnim warunkiem jest zdany z wynikiem pozytywnym egzamin kwalifikacyjny na stanowisko inspektora kontroli. Powołanie na stanowisko inspektora kontroli odbywa się na wniosek głównego inspektora kontroli zakładu przez prezesa ZUS. To samo dotyczy odwołania. Wyjątkowo możliwe jest powołanie na stanowisko inspektora kontroli pomimo niespełnienia wszystkich warunków wskazanych w komentowanym przepisie. Odbywa się to na wniosek głównego inspektora kontroli ZUS, ale może dotyczyć jedynie braku wyższego wykształcenia oraz wymogu dwuletniego stażu pracy w ZUS.
Odwołanie ze stanowiska inspektora kontroli ma miejsce albo z inicjatywy samego inspektora, albo z przyczyn obiektywnych. W pierwszym przypadku dotyczy to złożenia rezygnacji przez inspektora kontroli ZUS. W drugim chodzi o przypadki utraty warunku posiadania wyłącznie obywatelstwa polskiego i korzystania w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, utraty nienagannej opinii lub ukarania za przestępstwo z winy umyślnej. Dodatkowo następuje to w przypadku utraty zdolności fizycznej lub psychicznej do pracy w takim charakterze, stwierdzonej orzeczeniem lekarskim, a także otrzymania dwukrotnie ujemnej oceny kwalifikacyjnej.
1. Prezes Zakładu powołuje i odwołuje głównego inspektora kontroli Zakładu po zasięgnięciu opinii Rady Nadzorczej Zakładu.
2. Główny inspektor kontroli Zakładu oraz upoważnieni przez niego inspektorzy kontroli Zakładu zarządzają kontrole płatników składek, a w imieniu Prezesa Zakładu nadzór nad ich przeprowadzeniem sprawuje główny inspektor kontroli Zakładu.
●W zasadzie przepis ten nie wymaga żadnego szczegółowego komentarza. Przewiduje on wymóg powoływania i odwoływania głównego inspektora kontroli zakładu przez prezesa ZUS po uprzednim zasięgnięciu opinii Rady Nadzorczej ZUS - jednego z trzech organów działających w ZUS. Ustawodawca nie przewidział żadnej sankcji za niedopełnienie tego wymogu. Trudno sobie jednak wyobrazić, aby miała miejsce sytuacja, w której bez opinii rady prezes powołuje głównego inspektora kontroli ZUS. Kwestie te z pewnością są uregulowane również w procedurach wewnętrznych zakładu.
Do kompetencji głównego inspektora kontroli zakładu, a także upoważnionych przez niego inspektorów kontroli ZUS, należy przede wszystkim zarządzanie kontroli płatników składek. W myśl przepisów ustawy oraz rozporządzenia w sprawie kontroli kontrolę płatnika składek zarządza się w drodze wydania upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli wydaje właśnie główny inspektor kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych bądź upoważnieni przez niego inspektorzy. Ponadto zadaniem głównego inspektora kontroli ZUS jest sprawowanie w imieniu prezesa ZUS nadzoru nad ich prawidłowym i zgodnym z przepisami przeprowadzeniem.
1. Izby administracji skarbowej, urzędy skarbowe i urzędy celno-skarbowe są obowiązane przekazywać Zakładowi informacje o stwierdzonych przypadkach naruszenia przepisów o ubezpieczeniach społecznych.
2. Organy kontroli, rewizji i inspekcji działające w administracji rządowej i samorządzie terytorialnym są zobowiązane do udostępniania Zakładowi, na jego wniosek, wyników kontroli przeprowadzonych przez te organy.
●Treść tego przepisu uległa zmianie 1 marca 2017 r. na mocy art. 44 pkt 8 ustawy z 16 listopada 2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. poz. 1948) w związku z koniecznością dostosowania ustawy do zmieniającej się struktury w szeroko pojętej skarbówce. Istota przepisu nie uległa zmianie. Omawiany przepis nakłada na organy w nim wymienione obowiązek przekazywania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych informacji o stwierdzonych przypadkach naruszenia przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Przepis nie precyzuje, w jakiej formie i w jakim terminie takie informacje miałyby być przekazywane. W związku z tym można przyjąć, że dopuszczalna jest każda, byle pisemna forma powiadomienia, z której wynikałoby, u jakiego podmiotu i w jakim zakresie takie naruszenia stwierdzono. Jeśli chodzi o czas, to wydaje się, że takie zawiadomienie powinno nastąpić niezwłocznie po wykryciu nieprawidłowości. Ustawodawca nie określił również, co należy rozumieć przez "stwierdzone przypadki naruszenia przepisów o ubezpieczeniach społecznych". Niewątpliwie chodzi tu o brak realizacji przez płatników składek obowiązków w zakresie zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych zgodnie z art. 36 ustawy, zgłaszania danych dla celów ubezpieczeń społecznych, opłacania składek, do których pobierania zobowiązany jest ZUS, ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i ich wypłacania.
●W ust. 2 omawianego przepisu zawarte jest upoważnienie ZUS do występowania z wnioskiem do organów kontroli, rewizji i inspekcji działających w administracji rządowej i samorządzie terytorialnym o udostępnienie wyników kontroli przeprowadzonych przez te organy u danych podmiotów. Przepis nie określa, czy chodzi o kompleksowe wyniki kontroli, czy tylko w takim zakresie, jaki dotyczy przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Można jednak przyjąć, że celem racjonalnego ustawodawcy było uzyskanie przez ZUS wyników kontroli przeprowadzonej przez inne organy kontroli, które faktycznie przekładałyby się na realizację przez płatników składek obowiązków z zakresu ubezpieczeń społecznych i egzekwowanie przez zakład realizacji tych obowiązków.
Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, określi szczegółowe zasady i tryb przeprowadzania kontroli płatników składek.
●Omawiany przepis zawiera delegację ustawową do określenia szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania kontroli płatników składek. Obecnie obowiązuje wskazane wyżej rozporządzenie Rady Ministrów z 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przeprowadzania kontroli płatników składek. Rozporządzenie w pierwszej kolejności określa częstotliwość przeprowadzania kontroli w zależności od charakteru płatnika składek. Jak już wskazano w komentarzu do art. 86, kontrole płatników składek zobowiązanych do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, z wyłączeniem płatników składek zobowiązanych do opłacania składek wyłącznie na własne ubezpieczenie, przeprowadza się z częstotliwością umożliwiającą dochodzenie należności z tytułu składek i wypłaconych świadczeń. Wobec tych płatników składek kontrole mogą być przeprowadzane w krótszych odstępach czasu jedynie w uzasadnionych przypadkach. Natomiast w przypadku przedsiębiorców prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą kontroli co do zasady się nie przeprowadza, z wyjątkiem uzasadnionych przypadków. O tym, czy zachodzi taki uzasadniony przypadek, decyduje oczywiście organ kontroli. Brak szczegółowego określenia, o jakie przypadki może chodzić, świadczy o pozostawieniu w tym zakresie przez ustawodawcę pewnej dowolności w dokonywaniu oceny sytuacji faktycznej przedsiębiorcy pozwalającej na zakwalifikowanie jej do szczególnego przypadku.
Rozporządzenie doprecyzowuje, że kontrolę płatnika składek zarządza się w drodze wydania upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Upoważnienie to wydaje główny inspektor kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub upoważnieni przez niego inspektorzy kontroli. Wydane upoważnienia do przeprowadzenia kontroli są ewidencjonowane. Jednocześnie rozporządzenie określa elementy, jakie powinno zawierać upoważnienie do przeprowadzenia kontroli, wskazując na: oznaczenie jednostki organizacyjnej zakładu, podstawę prawną przeprowadzenia kontroli, imię, nazwisko i numer legitymacji służbowej inspektora kontroli, nazwę lub imię i nazwisko oraz adres płatnika składek oraz termin ważności upoważnienia.
●Kolejnym zagadnieniem określonym przepisami rozporządzenia w sprawie kontroli jest kwestia legitymacji służbowych inspektorów kontroli ZUS. W myśl par. 4 rozporządzenia legitymacje służbowe inspektorów kontroli wydaje i ewidencjonuje ich wydanie główny inspektor kontroli. W przypadku odwołania ze stanowiska inspektora kontroli legitymacja podlega zwrotowi. W załączniku do rozporządzenia określono ponadto wzór legitymacji służbowej inspektora kontroli.
Rozporządzenie wykonawcze dookreśla również zagadnienia związane z wystawianiem zawiadomienia o wszczęciu kontroli. Jest ono wystawiane przez inspektora przeprowadzającego kontrolę i zawiera oznaczenie ZUS, nazwę lub imię i nazwisko oraz adres płatnika składek, określenie inspektora lub inspektorów kontroli, przewidywany czas trwania kontroli, zakres kontroli oraz prawa i obowiązki kontrolowanego płatnika składek. W uzasadnionych przypadkach przepis dopuszcza przedłużenie kontroli na czas określony, a także zmianę terminu jej przeprowadzenia, o czym zawiadamia się płatnika składek.
Rozporządzenie określa kwestie zabezpieczenia zebranych w trakcie kontroli dowodów, zgodnie z uprawnieniem przewidzianym dla inspektorów kontroli ZUS w art. 87 ust. 1 pkt 2 ustawy. Zabezpieczenia tego dokonuje się przez:
1) przechowanie u płatnika składek w oddzielnym, zamkniętym i opieczętowanym pomieszczeniu,
2) opieczętowanie i oddanie na przechowanie płatnikowi składek lub jego pracownikowi za potwierdzeniem odbioru,
3) zabranie przez inspektora kontroli do jednostki organizacyjnej ZUS za potwierdzeniem odbioru.
O zwolnieniu dowodów spod zabezpieczenia decyduje inspektor kontroli zakładu. Pomimo zabezpieczenia zebranych dowodów płatnik składek ma prawo wnosić pisemnie o udostępnienie mu wydanych inspektorowi zakładu dokumentów, stosownie do regulacji przewidzianych w art. 90 ust. 6 ustawy. Udostępnienie żądanych dokumentów płatnikowi składek następuje jednak wyłącznie w obecności inspektora kontroli ZUS.
ROZDZIAŁ 11
Odpowiedzialność za wykroczenia przeciwko przepisom ustawy
1. Kto, jako płatnik składek albo osoba obowiązana do działania w imieniu płatnika:
1) (utracił moc),
1a) nie dopełnia obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie,
2) nie zgłasza wymaganych ustawą danych lub zgłasza nieprawdziwe dane albo udziela w tych sprawach nieprawdziwych wyjaśnień lub odmawia ich udzielenia,
3) udaremnia lub utrudnia przeprowadzenie kontroli,
4) nie dopełnia obowiązku wypłacania świadczeń z ubezpieczeń społecznych i zasiłków finansowanych z budżetu państwa albo wypłaca je nienależnie,
5) nie prowadzi dokumentacji związanej z obliczaniem składek oraz z wypłatą świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
6) nie dopełnia obowiązku przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów miesięcznych w przewidzianym terminie,
6a) (uchylony),
7) nie dopełnia obowiązku przekazywania dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi i ubezpieczeniem zdrowotnym w formie określonej w art. 47a ust. 1 i 2,
podlega karze grzywny do 5000 złotych.
2. (utracił moc).
3. Tej samej karze podlega, kto dopuszcza się czynów określonych w ust. 1 przy opłacaniu składek lub dokonywaniu wpłat z innych tytułów, do których poboru jest obowiązany Zakład.
●Ustawa uznaje niektóre zadania płatnika za tak ważne, że za ich niewypełnienie grozi nie tylko konieczność zapłaty odsetek, lecz także kara grzywny do 5000 zł, gdyż ustawa uznaje je za wykroczenie.
●Wykroczenie może popełnić płatnik lub osoba zobowiązana do działania w jego imieniu. Grzywną może więc zostać ukarany nie tylko przedsiębiorca (inny płatnik), lecz także np. pracownik biura rachunkowego obsługującego przedsiębiorcę oraz pracownicy samego przedsiębiorcy (np. księgowa). Do takiego rozumienia tego przepisu skłania wyrażenie "osoba zobowiązana do działania w imieniu płatnika". Przepis nie mówi bowiem, czy chodzi o zobowiązanie do działania wynikające z ustawy (np. działający w imieniu spółki prezes zarządu), czy też o te ze stosunku pracy czy stosunku cywilnoprawnego (umowy-zlecenia, umowy o świadczenie usług zawartej z podmiotem trzecim). Można więc rozważać, czy odpowiedzialności podlega tylko osoba reprezentująca płatnika będąca pracownikiem, czy też może usługodawcą płatnika.
PRZYKŁAD 11
Księgowa nie odpowie, gdy polecenie szefa
Pani Danuta zajmuje się obsługą kadrowo-płacową w średniej wielkości firmie. Jakiś czas temu, gdy firma zaczęła mieć kłopoty finansowe, prezes polecił jej, aby nie opłacała składek do ZUS. Jego zdaniem sankcje za nieopłacenie należności podatkowych są znacznie poważniejsze niż za nieopłacanie składek, a na wszystko nie wystarczało środków.
Pani Danuta, mimo że w jej obowiązkach było opłacanie składek, nie popełniła wykroczenia. Do odpowiedzialności może zostać pociągnięty prezes zarządu jako osoba zobowiązana do działania w imieniu płatnika.
Definicja i wina sprawcy
●Definicji wykroczenia należy poszukiwać w ustawie z 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1095 ze zm.; dalej: k.w.). Zgodnie z art. 1 par. 1 k.w. odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 zł lub nagany. Paragraf 2 z kolei stwierdza, że za wykroczenie można uznać tylko zawinione zachowanie. Artykuł 5 stanowi, że wykroczenie można popełnić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie, chyba że ustawa przewiduje odpowiedzialność tylko za winę umyślną. Komentowana ustawa nie wyłącza jednak odpowiedzialności za winę nieumyślną. Oznacza to, że wykroczenia określone w art. 98 można popełnić w warunkach:
- winy umyślnej - gdy sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego, tj. chce go popełnić albo, przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi (art. 6 ust. 1 k.w.);
albo
- winy nieumyślnej - sprawca, nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia je jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć (art. 6 ust. 2 k.w.).
Nie każde naruszenie obowiązków wynikających z ustawy będzie więc mogło zostać uznane za wykroczenie. Przykładowo można przywołać wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z 8 lutego 2017 r., sygn. akt XI W 2551/16, którym rozstrzygnięto sprawę obwinionego o nieopłacanie składek likwidatora spółki. Sąd uniewinnił obwinionego, uzasadniając, że zdaniem sądu w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw, aby uznać, iż obwiniony miał zamiar, aby nie opłacać składek w terminie. Sąd doszedł do przekonania, że niemożliwe jest również przypisanie obwinionemu, iż działał nieumyślnie, a więc nie mając zamiaru popełnienia wykroczenia, popełnił je jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu mógł przewidzieć. Zdaniem sądu spółka w chwili objęcia przez obwinionego funkcji likwidatora znajdowała się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, miała zablokowaną kasę i rachunki bankowe. Obwiniony miał co prawda świadomość zaległości składkowych wobec ZUS, ale w chwili powstania tych zaległości w spółce nie było środków na zapłatę składek. Obwiniony od chwili objęcia funkcji likwidatora czynił starania, aby wyprowadzić spółkę z jej problemów finansowych i zaspokoić wierzycieli. Zadbał o upłynnienie majątku, zajął się wyprzedaniem ruchomości. Ponadto wspólnicy spółki dołożyli też własne środki, proporcjonalnie do posiadanych udziałów. Wszystkie te działania miały za zadanie pokrycie zobowiązań spółki, gdzie priorytetem było spłacenie należności na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. To z inicjatywy obwinionego doszło do podpisania umowy ratalnej.
Terminy przedawnienia
●Do wykroczeń określonych w komentowanym artykule stosuje się przepisy dotyczące przedawnienia określone w art. 45 k.w. Tak więc karalność wykroczenia ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynął rok; a jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie, karalność wykroczenia ustaje z upływem dwóch lat od popełnienia czynu. Warto zwrócić uwagę na różnicę w stosunku do prawa karnego, na którą zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 5 marca 2015 r., sygn. akt II KK 293/14. Podkreślił, że na gruncie prawa wykroczeń karalność czynu ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynął rok, a gdy w tym okresie wszczęto postępowanie, ustaje ona z upływem dwóch lat, ale liczonych także od momentu popełnienia wykroczenia, a nie jak w prawie karnym powszechnym, kiedy to okres wydłużenia karalności zaczyna biec po ustaniu pierwotnego terminu przedawnienia.
W razie uchylenia prawomocnego rozstrzygnięcia, przedawnienie biegnie od daty uchylenia rozstrzygnięcia. Orzeczona kara lub środek karny nie podlega wykonaniu, jeżeli od daty uprawomocnienia się rozstrzygnięcia upłynęły trzy lata. Jak widać, terminy te są bardzo krótkie. ZUS ma więc niewiele czasu na skierowanie do sądu wniosku o ukaranie.
PRZYKŁAD 12
Tylko rok na wniosek o ukaranie
Pan Ryszard prowadził działalność gospodarczą i nie opłacił składek za siebie i dwóch pracowników od lutego do czerwca 2016 r. Potem jednak składki opłacił. Czas na złożenie wniosku o ukaranie w zakresie pierwszego wykroczenia (nieopłacenia składek za styczeń 2016 r.) upłynął 15 lutego 2017 r.
●Warto zauważyć, że odpowiedzialność za wykroczenia jest ukształtowana odmiennie od odpowiedzialności za opłacenie odsetek za nieterminowe uregulowanie składek. Obowiązek ich zapłaty jest bowiem niezależny od zaistnienia winy (art. 23 ustawy). Tak więc ten sam czyn (nieopłacenie w terminie odsetek) zrodzi sankcję w postaci konieczności zapłaty odsetek, jednak nie musi oznaczać uznania go za wykroczenie (art. 98 ust. 1a).
PRZYKŁAD 13
Choroba wyłączy winę
Pan Tomasz prowadził małą firmę, w której zatrudniał dwóch pracowników. Pewnego dnia miał wypadek i kilka tygodni spędził w szpitalu. Sam robił wszystkie rozliczenia, więc za ten miesiąc, w którym miał wypadek, nie opłacił składek za siebie i pracowników.
Pan Tomasz będzie musiał zapłacić składki wraz z odsetkami, bo dla ich powstania nie ma znaczenia, że był chory. Nie będzie jednak zagrożony karą grzywny, ponieważ jego zachowaniu nie można przypisać winy - zarówno umyślnej, jak i nieumyślnej.
●Postępowanie w sprawach o wykroczenia toczy się według przepisów ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1713 ze zm.; dalej: k.p.s.w.). Zgodnie z ogólną zasadą oskarżycielem publicznym w sprawach o wykroczenia jest policja. W sprawach o wykroczenia określone w art. 98 ust. 1 ustawy uprawnienia oskarżyciela publicznego będzie miał ZUS. Wynika to z art. 17 par. 3 k.p.s.w., zgodnie z którym organom administracji rządowej i samorządowej, organom kontroli państwowej i kontroli samorządu terytorialnego oraz strażom gminnym (miejskim) uprawnienia oskarżyciela publicznego przysługują tylko wówczas, gdy w zakresie swego działania, w tym w trakcie prowadzonych czynności wyjaśniających, ujawniły wykroczenia i wystąpiły z wnioskiem o ukaranie. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 30 września 2003 r., sygn. akt I KZP 24/03. Stwierdził w niej, że organom Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (upoważnionym przez nie osobom) - na podstawie art. 66 ust. 4 ustawy w zw. z art. 17 par. 3 k.p.s.w. - przysługują uprawnienia oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia, które zostały ujawnione w zakresie działania zakładu, i w których wystąpił on z wnioskiem o ukaranie.
To ZUS będzie więc kierował do sądu wniosek o ukaranie i występował w toku procesu przeciwko obwinionemu.
Nieopłacanie składek w terminie
●Wyjątkowo szerszego omówienia wymaga przepis, który utracił moc (art. 98 ust. 1 pkt 1). Obowiązywał on do 31 maja 2012 r., kiedy to utracił moc w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2010 r., sygn. akt P 29/09. Przewidywał on sankcje za niedopełnienie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie, a więc był tożsamy z aktualnie obowiązującym pkt 1a. Aby wyjaśnić, skąd tak dziwna zmiana, trzeba jeszcze zwrócić uwagę na ówczesną (przed 31 maja 2012 r.) treść art. 24 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości zakład może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek. Od decyzji w sprawie wymierzenia dodatkowej opłaty przysługiwało odwołanie do sądu według zasad określonych w art. 83 ustawy. Trybunał w sprawie zakończonej wspomnianym wyrokiem rozpoznawał dwa pytania sądów, w tym skierowane przez Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi, który zapytał, czy art. 98 ust. 1 pkt 1 oraz art. 98 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 98 ust. 2 ustawy w zakresie, w jakim dopuszczają stosowanie wobec tej samej osoby, za ten sam czyn, odpowiedzialności za wykroczenie i dodatkowej opłaty, o której mowa w art. 24 ust. 1 ustawy, są zgodne z art. 2 ustawy z 2 kwietnia 1997 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm.), art. 4 ust. 1 protokołu nr 7 z 22 listopada 1984 r. do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 2003 r. nr 42, poz. 364) oraz art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. nr 12, poz. 29). Trybunał uznał, że przepisy te są niezgodne z wymienionymi zasadami, a więc z:
- art. 2 konstytucji stwierdzającym, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej;
- art. 4 ust. 1 protokołu nr 7, zgodnie z którym nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany w postępowaniu przed sądem tego samego państwa za przestępstwo, za które został uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem lub uniewinniony zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego tego państwa;
- art. 14 ust. 7 MPPO, zgodnie z którym nikt nie może być ponownie ścigany lub karany za przestępstwo, za które już raz został prawomocnie skazany lub uniewinniony, zgodnie z ustawą i procedurą karną danego kraju.
Zakwestionowane przepisy utraciły moc po 12 miesiącach od ogłoszenia wyroku. Gdy obowiązywały, płatnik mógł za nieterminowe opłacanie składek otrzymać nie tylko grzywnę, lecz także opłatę dodatkową. Od 31 maja 2012 r. bezpośrednio po utracie mocy przez art. 24 ust. 1 i art. 98 ust. 1 pkt 1 ustawy wszedł także w życie identyczny w treści art. 24 ust. 1a nadal stwierdzający, że w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości ZUS może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek. Nie dojdzie jednak do podwójnego ukarania na podstawie art. 98 ust. 1 pkt 1a, gdyż zapobiegnie temu art. 24 ust. 1b, zgodnie z którym w stosunku do płatnika składek będącego osobą fizyczną, skazanego prawomocnym wyrokiem za nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości, dodatkowej opłaty za ten sam czyn nie wymierza się. W przypadku gdyby już wszczęto postępowanie w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie dotyczące nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości, to postępowania o wymierzenie dodatkowej opłaty płatnikowi składek będącemu osobą fizyczną za ten sam czyn nie wszczyna się, a wszczęte zawiesza się do dnia zakończenia postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie (art. 24 ust. 1c). W razie zaś prawomocnego skazania płatnika będącego osobą fizyczną za przestępstwo lub wykroczenie polegające na nieopłaceniu składek lub opłaceniu ich w zaniżonej wysokości, wszczęte postępowanie o wymierzenie dodatkowej opłaty za ten sam czyn umarza się z urzędu, zaś decyzję o wymierzeniu dodatkowej opłaty za ten sam czyn uchyla się z urzędu, pobraną opłatę zwraca się niezwłocznie wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego od dnia pobrania dodatkowej opłaty. Z takiego brzmienia przepisów wynika, że w razie nieopłacenia składek przez płatnika ZUS ma do wyboru albo skierować do sądu wniosek o ukaranie, albo samemu wymierzyć opłatę dodatkową. W pierwszym przypadku sprawa będzie rozpatrywana przez sąd karny w ramach postępowania wykroczeniowego, natomiast w drugim, gdy ukarany złoży odwołanie - przed sądem ubezpieczeń społecznych jako sprawa cywilna w ramach postępowania odrębnego z zakresu ubezpieczeń społecznych.
PRZYKŁAD 14
ZUS i sąd nie ukarzą dwa razy za to samo
Pan Krzysztof prowadził działalność gospodarczą i zatrudniał pracowników. Przez wiele lat uchylał się od płacenia składek. ZUS skierował wobec niego wniosek o ukaranie za popełnienie czynu określonego w art. 98 ust. 1 pkt 1a ustawy. Sąd uznał pana Krzysztofa winnym zarzucanego mu czynu i skazał go na grzywnę. Sąd II instancji podtrzymał wyrok sądu I instancji.
ZUS nie może już zastosować sankcji określonej w art. 24 ust. 1a, tj. wymierzyć opłaty dodatkowej.
●Jak wspomniano wyżej, ust. 1 pkt 1a komentowanego przepisu uznaje za przestępstwo niedopełnienie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w przewidzianym przepisami terminie. Trzeba w tym miejscu zwrócić też uwagę na ust. 2 komentowanego przepisu, zgodnie z którym tej samej karze (grzywny w wymiarze 5000 zł) podlega ten, kto dopuszcza się tego czynu przy opłacaniu składek lub dokonywaniu wpłat z innych tytułów, do których poboru jest zobowiązany zakład oraz na art. 32 ustawy, zgodnie z którym do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie m.in. przepisów karnych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Płatnicy, którzy mają zaległości wobec ZUS, zazwyczaj nie opłacali składek nie tylko na ubezpieczenie społeczne, ale także na ubezpieczenie zdrowotne oraz ww. fundusze. Nieopłacanie którychkolwiek ze składek będzie stanowiło czyn z art. 98 ust. 1 pkt 1a. Dodatkowo na podstawie art. 122 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 645 ze zm.) ten, kto nie dopełnia obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy lub nie opłaca ich w przewidzianym przepisami terminie, podlega karze grzywny nie niższej niż 3000 zł. Zgodnie z art. 193 pkt 3 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o finansowaniu świadczeń opieki zdrowotnej ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1793 ze zm.), kto nie odprowadza w terminie składek na ubezpieczenie zdrowotne, podlega karze grzywny. Do tego zagadnienia odniósł się m.in. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim w wyroku z 25 lutego 2015 r., sygn. akt IV Ka 13/15. Stwierdził, że w sytuacji gdy sprawca, który wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi, nie opłaca w terminie obowiązkowych składek do ZUS płatnych w tym samym dniu, popełnia jedno wykroczenie. Zgodnie z regułą wyrażoną w art. 9 par. 1 k.w. powinno być ono kwalifikowane na podstawie przepisu przewidującego najsurowszą karę (por. S. Kowalski "Wykroczenie nieterminowego opłacania składek", Służba Pracownicza 2009 r. nr 3, s. 3 oraz LEX). Oznacza to, że w podstawie prawnej skazania należy zastosować jedynie przepis przewidujący karę najsurowszą (art. 9 par. 1 k.w.). Pozostałe naruszone przepisy, które przewidują kary łagodniejsze, przy kształtowaniu kwalifikacji prawnej czynu są eliminowane.
Warto zwrócić też uwagę na charakter wykroczeń - czy nieopłacanie składek przez jakiś czas (np. kilkanaście miesięcy), to kilkanaście wykroczeń popełnianych za każdym razem, gdy upływa termin do zapłaty składek, czy też jest to wykroczenie trwałe. W tym kontekście można przywołać np. wyrok Sądu Rejonowego w Giżycku z 15 grudnia 2016 r., sygn. akt V W 144/16. Sąd rozpatrywał sprawę prowadzącego działalność, który jako płatnik nie opłacał w różnych okresach składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczeń zdrowotnych i Fundusz Pracy, co stanowiło wykroczenia określone w art. 98 ust. 1 pkt 1a ustawy, art. 193 pkt 3 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz art. 122 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Sąd zwrócił uwagę, że skoro obwiniony był zobowiązany do uiszczenia ich każdorazowo do określonego dnia miesiąca, to nie można przyjąć, iż dopuścił się jednego czynu w pewnym okresie. Sąd w związku z tym dokonał zmiany opisu czynu, wskazując daty ich popełnienia. Takie stanowisko jest zgodne z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 maja 2010 r., sygn. akt I KZP 4/10. SN stwierdził tam wprost, że wykroczenia opisane w art. 98 ust. 1 pkt 1 (obecnie 1a) i 6 ustawy nie są wykroczeniami trwałymi. Za czas popełnienia tych wykroczeń należy przyjąć moment początkowy sytuacji, w której płatnik składek nie może już wykonać nałożonego na niego obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne lub przesłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów miesięcznych - w przewidzianym przepisami terminie. SN uzasadniał, że art. 98 ust. 1 (obecnie 1a) i 6 ustawy skonstruowane zostały w podobny sposób. Pierwszy z nich reguluje odpowiedzialność płatnika, który nie dopełnia obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w przewidzianym przepisami terminie, drugi natomiast określa odpowiedzialność płatnika, który nie dopełnia obowiązku przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz innych imiennych raportów miesięcznych w przewidzianym terminie. Uwzględniając językowe brzmienie obu przepisów, naganność opisanych w nich wykroczeń ustawodawca wiąże wyłącznie z faktem naruszenia obowiązków terminowego opłacenia składek bądź przesyłania stosownych dokumentów. Dla realizacji znamion tych wykroczeń rozstrzygające jest zatem ustalenie, że w ustawowym terminie płatnik nie wypełnił obciążających go obowiązków. Naganne jest więc już to, że płatnik nie opłaca składek w terminie bądź nie przesyła stosownych dokumentów w terminie. Już samo tylko przekroczenie terminu wyznaczonego do uiszczenia obowiązkowej składki czy do złożenia dokumentów wymienionych w art. 98 ust. 1 pkt 6 ustawy, pociąga za sobą odpowiedzialność zobowiązanego do działania w terminie, niezależnie od tego, jak długo trwa stan zaniechania (por. S. Kowalski, "Wykroczenie nieterminowego opłacania składek", Służba Pracownicza 2009, nr 3, s. 3-5)
Na marginesie warto zauważyć, że w przywołanym wyroku Sąd Rejonowy w Giżycku, wymierzając obwinionemu karę, wziął pod uwagę jego sytuację rodzinną, zdrowotną i materialną. Obwiniony w tej sprawie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, utrzymywał się z renty. Taka sytuacja zdaniem sądu zasługiwała na nadzwyczajne złagodzenie kary. Jest to o tyle ważna informacja dla płatników, że w postępowaniu wykroczeniowym mogą oni wykazywać swoją trudną sytuację jako podstawę do złagodzenia kary (wymiaru grzywny).
●Czyn zabroniony w rozumieniu tego przepisu stanowi zarówno nieopłacenie składek w ogóle, jak i opłacenie ich po terminie. Karany jest bowiem sam fakt zwłoki. Z praktyki wynika jednak, że ZUS traktuje złożenie wniosku o ukaranie jako swego rodzaju sposób na zmuszenie płatnika do zapłaty składek. W sytuacji gdy zadłużenie jest uregulowane, taki wniosek raczej nie będzie do sądu skierowany.
Niezgłaszanie danych i odmowa wyjaśnień
●Zgodnie z ust. 1 pkt 2 wykroczenie popełnia także ten, kto nie zgłasza wymaganych ustawą danych lub zgłasza nieprawdziwe dane albo udziela w tych sprawach nieprawdziwych wyjaśnień lub odmawia ich udzielenia. Jako to wykroczenie może zostać zakwalifikowanych wiele zachowań płatnika (osoby upoważnionej), m.in.:
- niezgłoszenie do ubezpieczeń osób, które nabyły tytuł do ubezpieczeń;
- zgłoszenie do ubezpieczeń osób, które w rzeczywistości nie mają żadnego tytułu do ubezpieczeń;
- przekazywanie w dokumentach rozliczeniowych nieprawdziwych informacji dotyczących np. wynagrodzenia i jego składników;
- nieudzielanie wyjaśnień w ramach prowadzonego przez ZUS postępowania wyjaśniającego.
PRZYKŁAD 15
Fikcyjne zgłoszenie do ubezpieczeń
Przyjaciółka pani Doroty poprosiła ją, żeby ta zatrudniła ją fikcyjnie w swojej niewielkiej firmie. Przyjaciółka pani Doroty jest w ciąży, oficjalnie nie pracuje, a chciałaby otrzymać wysoki zasiłek. Ustaliły, że podzielą się wypłaconym z ZUS zasiłkiem.
ZUS jednak zakwestionował zgłoszenie do ubezpieczeń. Podejrzenie wzbudziło wysokie wynagrodzenie ubezpieczonej oraz niezdolność do pracy niedługo po zgłoszeniu do ubezpieczeń. Sąd nie uwzględnił odwołania przyjaciółki pani Doroty, ponieważ nie była w stanie udowodnić świadczenia pracy na rzecz firmy pani Doroty.
ZUS mógłby w takiej sytuacji złożyć wniosek o ukaranie pani Doroty za popełnienie czynu określonego w art. 98 ust. 1 pkt 2. Na przeszkodzie stoją jednak najczęściej krótkie terminy przedawnienia.
Z punktu widzenia ZUS najważniejszy jest zaś stan finansów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc uzyskane składki i wypłacone świadczenia, a nie ukaranie płatnika przez sąd grzywną. Wpływy z grzywien nie zasilają bowiem FUS.
Udaremnianie lub utrudnianie kontroli
●Kolejnym penalizowanym zachowaniem jest udaremnianie lub utrudnianie przeprowadzenia kontroli. Za wykroczenie będzie więc uznawane niedopuszczenie do wejścia inspektora na teren przedsiębiorstwa lub niedopuszczenie do jej przeprowadzenia w jakikolwiek inny sposób. Za utrudnianie można uznać próbę uniemożliwienia wykonania przez inspektora czynności określonych w art. 87 ustawy, np. badania wszelkich ksiąg, dokumentów finansowo-księgowych i osobowych lub przesłuchania płatnika lub ubezpieczonego. Niewykonywanie obowiązków płatnika wynikających z art. 88 ustawy także może zostać ocenione jako utrudnianie przeprowadzenia kontroli.
Zgodnie z art. 90 ust. 2 inspektor kontroli jest uprawniony do wstępu i poruszania się po terenie siedziby płatnika oraz miejscach prowadzenia przez niego działalności bez potrzeby uzyskiwania przepustki oraz nie podlega rewizji osobistej przewidzianej w wewnętrznym regulaminie określonym przez płatnika składek.
PRZYKŁAD 16
Kontroler może wejść wszędzie
Inspektor przeprowadzał kontrolę w spółce ABC. Wyznaczono mu oddzielny pokój do pracy, gdzie mógł w spokoju przeglądać dokumentację i rozmawiać z ubezpieczonymi. Prezes jednak zakazał wpuszczania kontrolera do niektórych pomieszczeń, także tych, gdzie przechowywane są dokumenty firmy.
Takie zachowanie prezesa może zostać uznane za wykroczenie.
●Może pojawić się pytanie, czy jest możliwe popełnienie tego wykroczenia, gdy jednocześnie ZUS sam narusza przepisy o kontroli. Odpowiedź powinna być negatywna - jeśli inspektor podejmuje działania, do których nie ma upoważnienia na podstawie przepisów, przeciwdziałanie im nie będzie stanowiło wykroczenia. Do ciekawego aspektu tego zagadnienia odniósł się Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze w wyroku z 6 czerwca 2016 r., sygn. akt VI Ka 151/16. Sąd rozpatrywał kwestię popełnienia wykroczenia przez osobę upoważnioną do działania w imieniu płatnika, która nie dostarczyła ZUS dokumentacji zgodnie z żądaniem kontrolera. Obwiniony podnosił jednak, że ZUS w tym czasie przekroczył już ustawowe terminy długości trwania kontroli. Sąd stwierdził, że analizując przedstawiony w sprawie materiał dowodowy, jest jasne, iż działanie oskarżonego faktycznie doprowadziło do utrudnienia wykonywania obowiązków kontroli przez inspektorów. Jednak nie sposób nie zauważyć, że obwiniony przez 12 dni w żaden sposób nie utrudniał kontroli i miał prawo zinterpretować przepisy w ten sposób, iż jest to maksymalny okres dla kontrolerów, zwłaszcza że ZUS nie przedstawił prawidłowej podstawy prawnej dalszych działań kontrolnych.
●Warto raz jeszcze wspomnieć o obowiązku udostępniania dokumentacji. W trakcie kontroli płatnicy albo upoważnieni do ich reprezentowania często twierdzą, że nie udostępnią kontrolerowi umów o dzieło, bo to umowy cywilnoprawne, które nie rodzą żadnych obowiązków w sferze ubezpieczeń społecznych. Warto pamiętać, że takie działanie może zostać uznane za utrudnianie kontroli w rozumieniu art. 98 ust. 1 pkt 3. Taką też sprawę zakończoną wyrokiem z 19 września 2014 r., sygn. akt IV Ka 504/14, rozpatrywał Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Sąd, rozpoznając apelację od wyroku skazującego, podkreślił, że w szczególności skarżąca nie miała racji, twierdząc, iż skoro od umowy o dzieło nie są odprowadzane obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, to inspektor ZUS nie miał prawa żądać okazania mu umów o dzieło, gdyż wykraczałby w ten sposób poza ogólny zakres kontroli, do jakiej ZUS był uprawniony. Sąd nie podzielił tej argumentacji, ponieważ kontrola ZUS ma za zadanie stwierdzić prawidłowość i rzetelność odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne i inne. Po to, aby skutecznie i realnie kontrolę tę przeprowadzić, inspektor ZUS musi mieć wgląd w umowy zawarte przez kontrolowany podmiot, z których może wynikać obowiązek uiszczania takich składek, pod kątem ich prawdziwości i pozorności. W przeciwnym razie wystarczyłoby nazwać każdą umowę o pracę albo umowę-zlecenie umową o dzieło i już sparaliżowałoby to każdą kontrolę, czyniąc ją nieefektywną. Nie sposób odmówić sądowi racji, a takiemu uzasadnieniu trafności.
Niewypłacanie świadczeń albo nienależne ich wypłacanie
●Płatnik zatrudniający więcej niż 20 osób (także w oparciu o umowy-zlecenia) jest zobowiązany do samodzielnego obliczania i wypłacania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego. Świadczenia z ubezpieczenia emerytalnego i rentowego wypłaca ZUS. Na płatników nałożono też obowiązek wypłaty wyrównania zasiłku macierzyńskiego w razie gdy zasiłek ten wyniósłby mniej niż 1000 zł. Jest on wypłacany przez płatnika, ale finansowany przez budżet państwa. Jeśli więc płatnik nie wypłaca należnych ubezpieczonemu kwot, to stanowi to nie tylko naruszenie przepisów ubezpieczeniowych, lecz także wykroczenie określone w art. 98 ust. 1 pkt 4. Wykroczeniem będzie nie tylko niewypłacanie świadczeń, lecz także wypłacanie ich w zaniżonej wysokości, co może wynikać np. z błędnego nieuznania zdarzenia za wypadek przy pracy i wypłacanie zasiłku z ubezpieczenia chorobowego (80 proc. podstawy wymiaru), a nie wypadkowego (100 proc. podstawy wymiaru). Podobnie jak przy pozostałych wykroczeniach określonych w art. 98 ustawy musi zaistnieć element winy (umyślnej lub nieumyślnej).
PRZYKŁAD 17
Płatnik nie odpowie za wątpliwości
Pani Jolanta od wielu miesięcy choruje, przedkładając pracodawcy nowe zwolnienia lekarskie. Płatnik zobowiązany do wypłaty zasiłku nabrał wątpliwości, czy pani Jolanta nie wyczerpała już okresu zasiłkowego. Zwrócił się więc do ZUS o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w tej sprawie.
Takie zachowanie płatnika, który wstrzymał się z wypłatą zasiłku do czasu otrzymania odpowiedzi od ZUS, nie powinno zostać potraktowane jak wykroczenie, ponieważ nie można przypisać mu winy.
●Wykroczeniem określonym w ust. 1 pkt 4 będzie także wypłacanie nienależnych świadczeń, w tym zawyżonych. Płatnik wypłaca świadczenia, ale nie ponosi ich ciężaru finansowego, bo ich równowartość odlicza od należnych składek odprowadzanych przez ZUS. Zdarza się, że płatnicy w porozumieniu z ubezpieczonymi wypłacają bezpodstawnie zasiłki. Obie strony na tym zyskują - ubezpieczony ma świadczenie, a płatnik obniżenie składek. Artykuł 98 ust. 1 pkt 4 penalizuje jednak tylko zachowanie płatnika.
PRZYKŁAD 18
Etat tylko na papierze
Pan Krzysztof zatrudnił fikcyjnie w swojej firmie kolegę. Umówili się, że kolega zostanie zgłoszony do ubezpieczeń z wysoką podstawą wymiaru składek, a po miesiącu złoży zwolnienie lekarskie. Tak też zrobili i kolega przez kilka miesięcy pobierał wysoki zasiłek chorobowy. Wypłacał go pan Krzysztof, bo zatrudnia więcej niż 20 osób.
Czyn pana Krzysztofa wypełnia znamiona kilku wykroczeń, w tym np. określonego w art. 98 ust. 1 pkt 4.
Brak dokumentacji
●Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 5 wykroczenie popełnia płatnik (osoba upoważniona), który nie prowadzi dokumentacji związanej z obliczaniem składek oraz z wypłatą świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ustawa nie precyzuje, o jakie dokumenty dokładnie chodzi. Można więc stwierdzić, że czyn ten popełnia płatnik, który nie prowadzi dokumentacji wymaganej przepisami prawa.
Nieprzesyłanie deklaracji i raportu
●Imienny raport miesięczny to informacja o osobie podlegającej ubezpieczeniom społecznym. Deklaracja rozliczeniowa to z kolei zestawienie informacji o należnych składkach na fundusze, na które składki pobiera ZUS, kwot rozliczanych w ciężar składek oraz kwot należnych do zapłaty. Płatnik ma obowiązek przesyłania deklaracji rozliczeniowych oraz imiennych raportów miesięcznych w przewidzianym terminie. Zgodnie z art. 47 ust. 1 ustawy płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, nie później niż:
1) do 10. dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie;
2) do 5. dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych;
3) do 15. dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników.
Zaniechanie obowiązku składania w terminie deklaracji rozliczeniowej i imiennego raportu miesięcznego będzie stanowiło wykroczenie określone w art. 98 ust. 1 pkt 6. Nieopłacanie składek będzie więc w zasadzie wypełniało znamiona dwóch wykroczeń - ust. 1 pkt 1a oraz pkt 6.
Niewłaściwa forma
●Wykroczenie popełnia także ten płatnik, który nie dopełnia obowiązku przekazywania dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi i ubezpieczeniem zdrowotnym w formie określonej w art. 47a ust. 1 i 2. Zgodnie z tymi przepisami płatnicy składek są zobowiązani przekazywać zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, imienne raporty miesięczne, deklaracje rozliczeniowe oraz inne dokumenty niezbędne do prowadzenia kont płatników składek i kont ubezpieczonych oraz korekty tych dokumentów przez transmisję danych w formie dokumentu elektronicznego z oprogramowania, którego zgodność z wymaganiami określonymi przez zakład na podstawie art. 13 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 570) została potwierdzona. Płatnicy rozliczający składki za nie więcej niż pięć osób mogą przekazywać te dokumenty w formie dokumentu pisemnego według ustalonego wzoru albo w formie wydruku z oprogramowania.
Konstrukcja tych przepisów prowadzi do wniosku, że docelową formą składania dokumentów jest forma elektroniczna. Prawo wyboru ma tylko płatnik rozliczający nie więcej niż pięć osób.
PRZYKŁAD 19
Więcej pracowników, więc dokumenty elektronicznie
Pani Anna od lat prowadzi niewielką firmę i rozlicza mniej niż pięć osób. Dotychczas przekazywała dokumenty rozliczeniowe w formie papierowej. W tym miesiącu jednak zatrudniła dodatkowe osoby na umowę-zlecenie i przekroczyła limit pięciu osób. Rozliczając ten miesiąc, musi złożyć dokumenty drogą elektroniczną. Złożenie ich papierowo będzie oznaczało popełnienie czynu określonego w art. 98 ust. 1 pkt 7.
Wykroczenie albo przestępstwo
●Na marginesie warto dodać, że naruszenie obowiązków wynikających z przepisów ubezpieczeniowych może stanowić nie tylko wykroczenie, lecz także nawet przestępstwo, za które grożą już surowsze kary, z pozbawieniem wolności włącznie. Jak bowiem stanowi art. 218 par. 1a ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1137 ze zm., dalej: k.k.), kto wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch. W art. 219 spenalizowano naruszenie przepisów ubezpieczeniowych przez niezgłaszanie, nawet za zgodą zainteresowanego, wymaganych danych albo zgłaszanie nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń albo ich wysokość, za które grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Tak więc np. niezgłoszenie pracownika do ubezpieczeń jest zarówno wykroczeniem, jak i przestępstwem. W takim wypadku stosuje się art. 10 par. 1 k.w., zgodnie z którym jeżeli czyn będący wykroczeniem wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa, orzeka się za przestępstwo i za wykroczenie. Jeżeli orzeczono za przestępstwo i za wykroczenie karę lub środek karny tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. W razie uprzedniego wykonania łagodniejszej kary lub środka karnego zalicza się je na poczet surowszych.
W postępowaniu karnym ZUS nie będzie już miał oczywiście statusu oskarżyciela publicznego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 25 marca 2003 r., sygn. akt I KZP 50/02, w postępowaniu karnym, którego przedmiotem jest czyn polegający na zaniechaniu odprowadzenia przez pracodawcę - wbrew obowiązkowi wynikającemu z ustawy - składki na ubezpieczenie społeczne, status pokrzywdzonego przysługuje także Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych.
ROZDZIAŁ 12
Zmiany w obowiązujących przepisach
W ustawie z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87 i Nr 10, poz. 111, z 1969 r. Nr 13, poz. 95 oraz z 1975 r. Nr 17, poz. 94) wprowadza się następujące zmiany w art. 9 w ust. 1: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 23 listopada 1990 r. o łączności (Dz. U. z 1995 r. Nr 117, poz. 564, z 1996 r. Nr 106, poz. 496 oraz z 1997 r. Nr 43, poz. 272, Nr 88, poz. 554, Nr 106, poz. 675, Nr 121, poz. 770 i Nr 137, poz. 926) w art. 60a po ust. 2 dodaje się ust. 3 w brzmieniu: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 1993 r. Nr 90, poz. 416 i Nr 134, poz. 646, z 1994 r. Nr 43, poz. 163, Nr 90, poz. 419, Nr 113, poz. 547, Nr 123, poz. 602 i Nr 126, poz. 626, z 1995 r. Nr 5, poz. 25 i Nr 133, poz. 654, z 1996 r. Nr 25, poz. 113, Nr 87, poz. 395, Nr 137, poz. 638, Nr 147, poz. 686 i Nr 156, poz. 776, z 1997 r. Nr 28, poz. 153, Nr 30, poz. 164, Nr 71, poz. 449, Nr 85, poz. 538, Nr 96, poz. 592, Nr 121, poz. 770, Nr 123, poz. 776, Nr 137, poz. 926, Nr 139, poz. 932, 933 i 934 i Nr 141, poz. 943 i 945 oraz z 1998 r. Nr 66, poz. 430, Nr 74, poz. 471, Nr 108, poz. 685 i Nr 117, poz. 756) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 i Nr 134, poz. 646, z 1994 r. Nr 1, poz. 2, Nr 43, poz. 163, Nr 80, poz. 368, Nr 87, poz. 406, Nr 90, poz. 419, Nr 113, poz. 547, Nr 123, poz. 602 i Nr 127, poz. 627, z 1995 r. Nr 5, poz. 25, Nr 86, poz. 433, Nr 96, poz. 478, Nr 133, poz. 654 i Nr 142, poz. 704, z 1996 r. Nr 25, poz. 113, Nr 34, poz. 146, Nr 90, poz. 405, Nr 137, poz. 639 i Nr 147, poz. 686, z 1997 r. Nr 9, poz. 44, Nr 28, poz. 153, Nr 79, poz. 484, Nr 96, poz. 592, Nr 107, poz. 685, Nr 118, poz. 754, Nr 121, poz. 770, Nr 123, poz. 776 i 777, Nr 137, poz. 926, Nr 139, poz. 932, 933 i 934, Nr 140, poz. 939 i Nr 141, poz. 945 oraz z 1998 r. Nr 60, poz. 383, Nr 108, poz. 685 i Nr 117, poz. 756) w art. 6 w ust. 1 w pkt 11 kropkę zastępuje się przecinkiem i dodaje się pkt 12 w brzmieniu: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1, z 1995 r. Nr 87, poz. 435, z 1996 r. Nr 5, poz. 34, z 1997 r. Nr 28, poz. 153 i Nr 123, poz. 776 oraz z 1998 r. Nr 106, poz. 668) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 1997 r. Nr 25, poz. 128, Nr 28, poz. 153, Nr 41, poz. 255, Nr 63, poz. 403, Nr 93, poz. 569, Nr 107, poz. 692, Nr 121, poz. 770 i Nr 123, poz. 776 oraz z 1998 r. Nr 66, poz. 431, Nr 106, poz. 668 i Nr 108, poz. 684) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz. U. Nr 28, poz. 153 i Nr 75, poz. 468 oraz z 1998 r. Nr 117, poz. 756) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 i Nr 160, poz. 1082 oraz z 1998 r. Nr 99, poz. 628 i Nr 106, poz. 668) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
ROZDZIAŁ 13
Przepisy przejściowe i końcowe
1. Płatnicy składek zobowiązani są dokonać imiennych zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych wszystkich osób, za które są zobowiązani opłacać składki na ubezpieczenia społeczne za dzień 31 grudnia 1998 r. i dzień 1 stycznia 1999 r., w terminie do dnia 31 stycznia 1999 r.
2. Zgłoszeń, o których mowa w ust. 1, zobowiązani są dokonać również płatnicy składek opłacający składki na własne ubezpieczenia społeczne za dzień 31 grudnia 1998 r. i dzień 1 stycznia 1999 r., w terminie do dnia 31 stycznia 1999 r.
3. Płatnicy składek, o których mowa w ust. 1 i 2, zobowiązani są dokonać zgłoszenia płatnika składek w terminie do dnia 31 stycznia 1999 r.
Płatnicy składek na ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, którzy nie posiadają, jako podatnicy, numeru identyfikacji podatkowej NIP lub nie złożyli wniosku o nadanie tego numeru, obowiązani są dokonać zgłoszenia identyfikacyjnego, w celu otrzymania NIP, w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie ustawy, w trybie określonym w przepisach o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników.
Składki na ubezpieczenie społeczne i zasiłki oraz zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne należne za okres do dnia 31 grudnia 1998 r. płatnicy składek są zobowiązani rozliczać i opłacać na podstawie przepisów dotychczasowych.
1. Płatnicy składek podwyższą ubezpieczonym, o których mowa w art. 16 ust. 1, przychód należny od dnia 1 stycznia 1999 r., przeliczając go w taki sposób, aby po potrąceniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz na ubezpieczenie chorobowe nie był on niższy niż przed przeliczeniem.
2. (uchylony).
3. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, sposób przeliczania przychodu, o którym mowa w ust. 1.
4. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego ogłosi wysokość najniższego wynagrodzenia pracowników po przeliczeniu w sposób określony w rozporządzeniu, o którym mowa w ust. 3.
5. Ilekroć w przepisach dotyczących zakładowego funduszu świadczeń socjalnych jest mowa o "przeciętnym wynagrodzeniu miesięcznym w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego" lub "planowanych rocznych środkach przeznaczonych na wynagrodzenia osobowe" oznacza to:
1) przeciętne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub drugim półroczu roku poprzedniego,
2) planowane roczne środki przeznaczone na wynagrodzenia osobowe - pomniejszone o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe oraz chorobowe.
1. Podział składki, o którym mowa w art. 22 ust. 3, jest obowiązkowy dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1968 r.
2. Ubezpieczeni, o których mowa w ust. 1, są zobowiązani do zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym w terminie do dnia 30 września 1999 r. Przepis art. 39 ust. 2 31 stosuje się odpowiednio.
3. Ubezpieczeni urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., z wyjątkiem osób pobierających emeryturę, mogą na swój wniosek przystąpić - poprzez zawarcie umowy - do wybranego otwartego funduszu emerytalnego.
4. Ubezpieczeni, o których mowa w ust. 3, mogą zawrzeć umowę z otwartym funduszem emerytalnym w terminie do dnia 31 grudnia 1999 r., z zastrzeżeniem ust. 6.
5. Przystąpienie przez ubezpieczonych, o których mowa w ust. 3, do otwartego funduszu emerytalnego jest nieodwołalnym oświadczeniem woli o wyborze ubezpieczenia emerytalnego na zasadach określonych dla osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1968 r.
6. Termin, o którym mowa w ust. 4, uważa się za zachowany, jeżeli osoba urodzona w okresie określonym w ust. 3 nie podlegała obowiązkowi ubezpieczeń społecznych w 1999 r., lecz przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego w ciągu 6 miesięcy od powstania obowiązku ubezpieczenia po dniu 31 grudnia 1999 r. oraz w dniu powstania tego obowiązku nie ukończyła 50 lat.
7. Cała składka na ubezpieczenie emerytalne ubezpieczonych, którzy nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego, przekazywana jest na FUS.
8. Składka, o której mowa w art. 22 ust. 3, podlega przekazaniu na rzecz otwartego funduszu emerytalnego, począwszy od najbliższej płatności składek na ubezpieczenie emerytalne, dokonanej po otrzymaniu przez Zakład od otwartego funduszu emerytalnego zawiadomienia o zawarciu umowy członkowskiej przez ubezpieczonego.
9. Składka ubezpieczonych, o których mowa w ust. 1, podlega przekazaniu do otwartych funduszy emerytalnych na zasadach określonych w ust. 8, jednakże w przypadku, gdyby ubezpieczony nie zawarł umowy w terminie, o którym mowa w ust. 2, składka, począwszy od składki z tytułu zatrudnienia w październiku 1999 r., przeznaczona na otwarty fundusz emerytalny podlega przekazaniu do otwartego funduszu emerytalnego niezwłocznie po nabyciu członkostwa w otwartym funduszu emerytalnym. Przepis art. 39 ust. 4 zdanie drugie 32 stosuje się odpowiednio.
1. Uruchomienie środków FRD może nastąpić nie wcześniej niż w 2009 r.
2. W latach 2002 i 2003 część składki, o której mowa w art. 22 ust. 4, wynosi 0,1% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne.
3. Począwszy od 2004 r. część składki, o której mowa w ust. 2, ulega rocznie podwyższeniu o 0,05% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne.
4. Począwszy od 2009 r. część składki, o której mowa w art. 22 ust. 4, wynosi 0,35% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne.
Kadencja dotychczasowych rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, powołanych na podstawie art. 20 i 21 ustawy, o której mowa w art. 122 ust. 1 pkt 1, ustaje z dniem powołania Rady Nadzorczej Zakładu, o której mowa w art. 75.
1. Do dnia powołania Prezesa Zakładu, o którym mowa w art. 73, jego funkcje sprawuje Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powołany w trybie ustawy, o której mowa w art. 122 ust. 1 pkt 1.
2. Z dniem powołania Prezesa Zakładu, o którym mowa w art. 73, wygasa akt powołania Prezesa sprawującego jego funkcje.
1. Z dniem 1 stycznia 1999 r. wygasają akty powołania dyrektorów oddziałów Zakładu.
2. Osoby, o których mowa w ust. 1, pełnią obowiązki do czasu powołania kierowników terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu, o których mowa w art. 67 ust. 1 pkt 2.
1. Stroną stosunków pracy pracowników zatrudnionych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych działającym na podstawie art. 7 ustawy, o której mowa w art. 122 ust. 1 pkt 1, oraz w jednostkach, o których mowa w art. 117 ust. 1, staje się Zakład, z uwzględnieniem ust. 4 i 5.
2. Pracownikom, o których mowa w ust. 1, nie przysługują odprawy i inne świadczenia pieniężne wypłacane na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz na podstawie przepisów o pracownikach urzędów państwowych, z zastrzeżeniem ust. 4 i 5.
3. Zakład w terminie do dnia 31 stycznia 1999 r. zawiadamia na piśmie pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę o warunkach pracy oraz o skutkach w zakresie stosunków pracy związanych ze zmianą, o której mowa w ust. 1 oraz w art. 113b ust. 1.
4. W terminie 30 dni od zawiadomienia przewidzianego w ust. 3, pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę może bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem, rozwiązać stosunek pracy. Rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powoduje dla pracownika skutki, jakie przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę z przyczyn dotyczących zakładu pracy.
5. Pracownikom zatrudnionym na podstawie mianowania Zakład do dnia 31 stycznia 1999 r. przedstawi na piśmie nowe warunki pracy i płac z wynagrodzeniem nie niższym niż dotychczasowe. Pracownicy w terminie 30 dni winni złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia proponowanych warunków. W razie nieuzgodnienia warunków, dotychczasowy stosunek pracy rozwiązuje się z upływem okresu równego okresowi wypowiedzenia, liczonego od dnia, w którym pracownik złożył oświadczenie o odmowie przyjęcia proponowanych warunków, lub od dnia, do którego winien złożyć takie oświadczenie. Rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powoduje skutki, jakie przepisy ustawy o pracownikach urzędów państwowych wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy w związku z likwidacją urzędu.
6. Do czasu zawarcia układu zbiorowego, zasady wynagradzania pracowników Zakładu oraz wielkość środków na wynagrodzenia określa Prezes Zakładu.
1. Z dniem wejścia w życie ustawy majątek pozostający w zarządzie Zakładu, stanowiący własność Skarbu Państwa, staje się nieodpłatnie własnością Zakładu.
2. Nabycie z mocy prawa własności nieruchomości w ramach majątku, o którym mowa w ust. 1, stwierdza w formie decyzji wojewoda.
3. Ostateczna decyzja stwierdzająca nabycie własności nieruchomości stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej.
4. W zakresie prowadzonej działalności określonej w ustawie Zakład nie ponosi opłat skarbowych i sądowych.
5. Przepisy ust. 1-4 stosuje się odpowiednio do nieruchomości, w stosunku do których Zakład nabył przed dniem 1 stycznia 1999 r. prawo użytkowania wieczystego na rzecz Skarbu Państwa. W tym przypadku Zakład nabywa prawo użytkowania wieczystego gruntów oraz własność położonych na tych gruntach budynków i budowli lub innych części składowych.
●Do dnia wejścia w życie komentowanej ustawy ZUS nie miał osobowości prawnej, a majątek, który znajdował się w jego zarządzie (np. nieruchomości), był własnością Skarbu Państwa. Ustawa nadała ZUS osobowość prawną i jednocześnie wyposażyła go w majątek. Stał się on bowiem z mocy prawa właścicielem zarządzanego majątku, ale wpis do księgi wieczystej może zostać dokonany, gdy stosowną decyzję o charakterze deklaratoryjnym wydaje wojewoda.
●Na mocy ust. 4 komentowanego artykułu ZUS nie ponosi opłat skarbowych ani sądowych. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 12 października 2006 r., sygn. akt I UZ 24/06, wyjaśniał, że ustawowe zwolnienie od opłat sądowych - w odróżnieniu od zwolnienia przyznawanego przez sąd lub referendarza sądowego, które wiąże się z obowiązkiem uiszczenia przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych opłaty podstawowej od podlegających opłacie pism procesowych - jest zwolnieniem całkowitym w tym znaczeniu, iż strona ustawowo zwolniona od opłat sądowych nie ma obowiązku ich uiszczania nawet w podstawowej wysokości w zakresie ustawowo przyznanego zwolnienia.
Zwolnienie ustawowe od kosztów dla ZUS nie ma jednak charakteru bezwzględnego, dotyczy ono bowiem tylko działalności określonej w ustawie, tj. wykonywania obowiązków związanych z ubezpieczeniami społecznymi. W przypadku gdy ZUS będzie prowadził spór sądowy, którego przedmiotem są stosunki cywilnoprawne (np. roszczenia z umowy dostawy, usług), których ZUS jest stroną, będzie musiał ponosić koszty na zasadach ogólnych.
1. Zakład jest następcą prawnym działających do 1950 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczalni społecznych i funduszy ubezpieczeniowych w zakresie ubezpieczeń społecznych i jest uprawniony, jeżeli nie narusza to ujawnionego w księdze wieczystej prawa własności lub prawa użytkowania wieczystego osób trzecich, do występowania o zwrot nieruchomości stanowiących w podanym okresie własność tych podmiotów.
2. Zakład występuje o zwrot nieruchomości, jeżeli nieruchomość jest niezbędna dla wykonywania jego zadań.
3. Stwierdzenie, że Zakład jest następcą prawnym właściciela nieruchomości, w rozumieniu ust. 1, oraz orzeczenie o zwrocie na rzecz Zakładu nieruchomości następuje w drodze decyzji administracyjnej wydanej przez wojewodę.
4. Ostateczna decyzja wojewody, o której mowa w ust. 3, stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej.
5. Decyzja, o której mowa w ust. 3, nie jest wymagana, jeżeli jedynym ujawnionym w księdze wieczystej właścicielem jest działający do 1950 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczalnia społeczna lub fundusze ubezpieczeniowe, którego następcą prawnym jest Zakład, oraz nie jest ujawnione w księdze wieczystej prawo użytkowania wieczystego osób trzecich. Wpis prawa własności Zakładu do księgi wieczystej następuje na jego jednostronny wniosek.
6. Wnioski o wszczęcie postępowania zgłasza się do dnia 31 grudnia 2010 r.
●Warto tylko przypomnieć, że w 1950 r. zniesiono fundusze ubezpieczeniowe, a dochody i wydatki ZUS stały się częścią budżetu państwa, choć sam ZUS został zlikwidowany dopiero w 1955 r. Artykuł 115 ustanawia ZUS następcą prawnym ZUS działającego w formie sprzed 1950 r., ale także innych zakładów ubezpieczeń. W tym zakresie ZUS miał prawo występowania o zwrot nieruchomości, których te jednostki były właścicielami, ale tylko wtedy, gdy obecnie ta nieruchomość jest niezbędna do wykonywania zadań przez zakład. Wnioski o wszczęcie postępowania mogły być jednak składane tylko do 31 grudnia 2010 r.
1. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, utworzony na podstawie ustawy, o której mowa w art. 122 ust. 1 pkt 1, z dniem 1 stycznia 1999 r. likwiduje się, a jego środki pieniężne, wierzytelności i zobowiązania przejmuje fundusz emerytalny wyodrębniony z FUS zgodnie z art. 55.
2. Aktywa i pasywa w zakresie działalności bieżącej i inwestycyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działającego na podstawie ustawy, o której mowa w ust. 1, stają się z dniem 1 stycznia 1999 r. aktywami i pasywami Zakładu.
3. Fundusz emerytalny sfinansuje przejściowo koszty Zakładu. Zwrot kosztów funduszowi emerytalnemu następuje po uzyskaniu przez fundusze, o których mowa w art. 55, przychodów ze składek na ubezpieczenia społeczne.
1. Zakład przejmuje kolejowe jednostki organizacyjne właściwe do ustalenia i wypłaty świadczeń, działające na podstawie ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99, z 1985 r. Nr 20, poz. 85, z 1990 r. Nr 36, poz. 206, z 1997 r. Nr 43, poz. 272 i z 1998 r. Nr 66, poz. 431).
2. Kolejowe jednostki organizacyjne, o których mowa w ust. 1, dokonają wypłaty świadczeń w 1998 r. oraz przekażą dokumentację niezbędną Zakładowi do wypłaty świadczeń za okres od dnia wejścia w życie ustawy i dokumentację wymaganą do przyznania lub przeliczenia świadczeń, a także dokumentację niezbędną do dokonania rocznego rozliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 1998.
3. Minister właściwy do spraw transportu przekaże Zakładowi prawa majątkowe i środki rzeczowe w zakresie niezbędnym do przejęcia zadań, o których mowa w ust. 1.
4. Minister właściwy do spraw transportu, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady i tryb przejęcia jednostek, o których mowa w ust. 1.
W 1999 r. FUS mogą być udzielane pożyczki z budżetu państwa, w łącznej kwocie nie większej niż 4 000 000 tys. zł.
Banki są zobowiązane przygotować i zapewnić płatnikom składek dostęp do formularzy dokumentów płatniczych określonych ustawą, nie później niż do dnia 15 grudnia 1998 r.
Zadania określone w ustawie, niezbędne do funkcjonowania Zakładu od dnia 1 stycznia 1999 r., przed tym dniem wykonuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych wymieniony w art. 7 ustawy, o której mowa w art. 122 ust. 1 pkt 1.
1. Stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe za okres od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia 1999 r. wynosi 1,62% podstawy wymiaru.
2. W okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe wynosi 1,62% podstawy wymiaru.
1. Tracą moc:
1) ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r. poz. 137, z późn. zm.);
2) art. 1, art. 8, art. 14 ustawy z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. poz. 145, z późn. zm.);
3) art. 1-5, art. 25-32, art. 34 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. z 1995 r. poz. 333, z późn. zm.);
4) art. 1-4, art. 22-26, art. 28, art. 32 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U. z 1989 r. poz. 250, z późn. zm.);
5) rozdział 8 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. poz. 99, z późn. zm.);
6) art. 1-6, art. 27-32, art. 34 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych (Dz. U. poz. 156, z późn. zm.).
2. Do czasu wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie pozostają w mocy przepisy aktów wykonawczych wydane na podstawie ustawy wymienionej w ust. 1 pkt 1, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami ustawy.
3. Ilekroć przepisy:
1) odsyłają do przepisów o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, do przepisów o ubezpieczeniach społecznych lub do przepisów o ubezpieczeniach społecznych pracowników - należy przez to rozumieć odesłanie do przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych;
2) określają jako organ właściwy oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub Biuro Rent Zagranicznych - należy przez to rozumieć jednostkę organizacyjną Zakładu.
W sprawach uregulowanych ustawą stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.
●Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w tym przepisie w sprawach nieuregulowanych ustawą stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Ustawa zawiera jednak kilka wyjątków, które wprowadzają dość istotne odrębności. Taką odrębnością niewątpliwie będzie określony w art. 83 tryb odwoławczy. Jak wskazano szerzej w komentarzu do tego artykułu, odwołanie od decyzji ZUS składa się do sądu ubezpieczeń społecznych, który rozpatruje je w procedurze cywilnej. Wyjątkiem są niektóre decyzje (np. o umorzeniu składek), od których przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przez prezesa ZUS. Kolejną odrębnością jest wskazana w art. 83b zasada, zgodnie z którą jeżeli przepisy k.p.a. przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, zakład w tych przypadkach wydaje decyzję. Paragraf 2 tego artykułu przewiduje z kolei, że od wydanych w trakcie postępowania innych postanowień zakładu zażalenie nie przysługuje.
Symetryczny przepis znajduje się w kodeksie postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 180 par. 1 k.p.a. w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Paragraf 2 tego artykułu określa z kolei, że przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy wynikające z przepisów o ubezpieczeniach społecznych, o zaopatrzeniu emerytalnym i rentowym, o funduszu alimentacyjnym, a także sprawy wynikające z przepisów o innych świadczeniach wypłacanych z funduszów przeznaczonych na ubezpieczenia społeczne.
Jak wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 25 listopada 2016 r., sygn. akt I UK 369/15, wyłącznym celem art. 123 ustawy jest scalenie postępowania w sprawach ubezpieczeniowych z procedurą administracyjną. Dlatego w przepisie zastrzega się, że w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Ta sama funkcja leży u podstaw art. 180 par. 1 k.p.a., który na gruncie procedury administracyjnej sygnalizuje odrębności występujące przy rozpoznawaniu spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.
●Trzeba jednak podkreślić, że naruszenia k.p.a., których dopuścił się ZUS, nie mogą być rozpatrywane przez sąd ubezpieczeń społecznych rozpoznający odwołanie od zaskarżonej decyzji. Sąd bada bowiem merytoryczną prawidłowość decyzji, innymi słowy - czy dane prawo lub obowiązek istnieje. Zarzuty naruszenia k.p.a. podnoszone przez odwołującego nie będą miały żadnego wpływu na uwzględnienie odwołania. Taką interpretację wielokrotnie potwierdzały sądy. Sąd Najwyższy w wyroku z 27 kwietnia 2010 r., sygn. akt II UK 336/09, stwierdził, że postępowanie sądowe, w tym w sprawach z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania. Naruszenie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego nie stanowi przesłanki wzruszenia decyzji przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. Na ten temat wypowiadał się np. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 2 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 972/15. Potwierdził on, że sąd ubezpieczeń społecznych - jako sąd powszechny - może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 21 listopada 1980 r., sygn. akt III CZP 43/80) będącego przedmiotem odwołania. Stwierdzenie takiej wady następuje jednak tylko dla celów postępowania cywilnego i ze skutkami dla tego tylko postępowania.
Przepisy art. 50 ust. 1 w części dotyczącej informowania o danych zgromadzonych na koncie stosuje się od dnia 1 stycznia 2000 r.
Przepisy art. 50 ust. 1 w części dotyczącej emerytury hipotetycznej stosuje się od dnia 1 stycznia 2004 r.
Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 1999 r., z wyjątkiem:
1) art. 24-31, 33, 73 ust. 2, art. 74 ust. 1 i 5, art. 75 ust. 1, ust. 2 pkt 1, 2, 9 i 10 oraz ust. 3, art. 109, 117 ust. 2-4, art. 119 i 120, które wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia;
2) art. 108, który wchodzi w życie z dniem 1 grudnia 1998 r.;
3) art. 39 ust. 1-4, który wchodzi w życie z dniem 1 października 1999 r.;
4) art. 15 ust. 2, art. 22 ust. 1 pkt 4 i ust. 2, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2000 r.;
5) art. 22 ust. 4, który wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2002 r.
ⒸⓅ
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu