Kto odpowiada za przestrzeganie bhp

Zgodnie z przepisami kodeksu pracy pracodawca powinien m.in. organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów i zasad bhp. Powinność ta ciąży na nim nie tylko w odniesieniu do pracowników, ale również do:

● osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także

● osób prowadzących w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny rachunek działalność gospodarczą.

Obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy ciąży także na przedsiębiorcy niezatrudniającym pracowników, który organizuje pracę wykonywaną przez osoby fizyczne:

● na innej podstawie niż stosunek pracy (np. umowy zlecenia, o dzieło),

● prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą.

Z tego względu, nawet jeśli dana osoba prowadząca działalność gospodarczą nie jest pracodawcą w rozumieniu kodeksu pracy, to i tak obciążają ją obowiązki w zakresie zapewnienia bezpiecznej i higienicznej pracy, jeśli organizuje pracę wykonywaną przez osoby fizyczne (tak m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 4 czerwca 2008 r., II SA/Ol 239/08, LEX nr 508246, oraz WSA w Poznaniu z 22 września 2004 r., II SA/Po 76/02, LEX nr 508790).

Zgodnie z rozporządzeniem ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy pomieszczenia higienicznosanitarne powinny znajdować się w budynku, w którym odbywa się praca, albo w budynku połączonym z nim obudowanym przejściem. Na każdych trzydziestu mężczyzn zatrudnionych na jednej zmianie powinna przypadać co najmniej jedna miska ustępowa i jeden pisuar, lecz nie mniej niż jedna miska i jeden pisuar przy mniejszej liczbie zatrudnionych. Natomiast na każde dwadzieścia kobiet zatrudnionych na jednej zmianie powinna przypadać jedna miska ustępowa, lecz nie mniej niż jedna miska przy mniejszej liczbie zatrudnionych.

Art. 207 par. 2, art. 304 par. 1-4 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Załącznik nr 3 do rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz.U. z 2003 r., nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).

Na zakres odpowiedzialności pracodawcy nie wpływają obowiązki pracowników w zakresie bhp oraz powierzenie wykonywania zadań służby bhp specjalistom spoza zakładu pracy.

Pracodawca zatrudniający więcej niż 100 pracowników tworzy służbę bezpieczeństwa i higieny pracy, pełniącą funkcje doradcze i kontrolne w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca zatrudniający do 100 pracowników powierza wykonywanie zadań służby bhp pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy.

W przypadku braku kompetentnych pracowników pracodawca może powierzyć wykonywanie zadań służby bhp specjalistom spoza zakładu pracy.

Zgodnie z pismem Głównego Inspektoratu Pracy z 9 sierpnia 2007 r., GNP/426/4560-402/07/PE, pracodawca zatrudniający ponad 100 pracowników ma obowiązek utworzyć służbę bhp. Niedopuszczalne jest więc zastąpienie tej służby podmiotem niebędącym pracownikiem takiego pracodawcy. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest jednak również pogląd, że ustawodawca sformułował tylko jedną przesłankę powierzenia wykonywania zadań służby bhp specjalistom spoza zakładu pracy - brak kompetentnych pracowników. Jeśli pracodawca nie posiada wśród swoich pracowników osób o odpowiednich kwalifikacjach, to służby takiej utworzyć nie może. Różnicowanie pracodawców zatrudniających więcej lub mniej niż 100 pracowników pod kątem możliwości powierzenia wykonywania zadań służby bhp specjalistom spoza zakładu pracy nie jest zatem uzasadnione (por. wyrok NSA z 23 września 2005 r., I OSK 40/05, LEX nr 195033, a także wyrok WSA we Wrocławiu z 26 listopada 2008 r., IV SA/Wr 432/08, LEX nr 507920). Właściwy inspektor pracy może jednak nakazać utworzenie służby bhp, jeżeli jest to uzasadnione stwierdzonymi zagrożeniami zawodowymi.

Szczegółowy zakres działania i uprawnienia służby bhp, a także kwalifikacje wymagane do wykonywania jej zadań określa rozporządzenie Rady Ministrów z 2 września 1997 r.

W przypadku powołania służby bhp (lub powierzenia jej zadań specjalistom spoza zakładu pracy) pracodawca nie może jednak przerzucić na te osoby odpowiedzialności za stan bhp w zakładzie pracy.

Art. 207 par. 1, art. 237¹¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. nr 109, poz. 704 z późn. zm.).

Zgodnie z rozporządzeniem z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w pomieszczeniach pracy należy zapewnić temperaturę odpowiednią do rodzaju wykonywanej pracy (metod pracy i wysiłku fizycznego niezbędnego do jej wykonania) nie niższą niż 14°C (287 K), chyba że względy technologiczne na to nie pozwalają. W pomieszczeniach pracy, w których jest wykonywana lekka praca fizyczna, i w pomieszczeniach biurowych temperatura nie może być niższa niż 18°C (291 K).

Wykonywanie obowiązków z zakresu bhp nie jest uzależnione od możliwości ekonomiczno-finansowych pracodawcy. Z tego względu odstąpienie przez pracodawcę od wykonania obowiązku zapewnienia pracownikom odpowiedniej temperatury w pomieszczeniach pracy może być usprawiedliwione jedynie względami technologicznymi, a nie jego sytuacją ekonomiczną (wyrok NSA z 20 września 2001 r., SA/Bk 75/01, Pr. Pracy 2002/3/35).

Art. 207 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.),

Par. 30 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).

Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. Pracownik jest obowiązany m.in.:

● znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy,

● wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych.

Obowiązki te w zakresie określonym przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę ciążą również:

● na osobach fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę, a także

● na osobach prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą, w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę.

Osoby te mają zatem obowiązek przestrzegania przepisów i zasad bhp na równi z pracownikami - w zakresie ustalonym przez pracodawcę. Nie ma jednak podstaw do traktowania ich tak jak pracowników. Nie stosuje się więc do nich przepisów o odpowiedzialności porządkowej pracowników zawartych w art. 108-113 k.p. Odpowiadają one bezpośrednio na zasadach określonych w kodeksie cywilnym.

Art. 211, art. 304¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Jeśli jednocześnie w tym samym miejscu wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, pracodawcy ci mają obowiązek:

● współpracować ze sobą,

● wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu,

● ustalić zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania w przypadku wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników, a także

● informować siebie nawzajem oraz pracowników lub ich przedstawicieli o działaniach w zakresie zapobiegania zagrożeniom zawodowym występującym podczas wykonywanych przez nich prac.

Regulację tę stosuje się odpowiednio do członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i współpracujących z nimi członków ich rodzin oraz do członków spółdzielni kółek rolniczych (usług rolniczych), a także do osób fizycznych prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą.

Wyznaczenie koordynatora, o którym mowa powyżej, nie zwalnia poszczególnych pracodawców z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy zatrudnionym przez nich pracownikom.

Art. 208, art. 304², art. 304³ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Anna Puszkarska

radca prawny