Jak ustalać i rozliczać czas pracy w budżetówce

Czas pracy większości zatrudnionych rozliczamy według kodeksu pracy. Dotyczy to także części pracowników sektora finansów publicznych. Najważniejsze grupy zawodowe z budżetówki mają jednak odrębne, własne regulacje w zakresie czasu pracy, zawarte w tzw. pragmatykach służbowych. Dotyczy to pracowników: samorządowych, urzędów państwowych, służby cywilnej, podmiotów leczniczych i przede wszystkim nauczycieli. Przepisy pragmatyk służbowych różnią się od kodeksowych całkowicie bądź tylko w niektórych aspektach, np. w zakresie dobowych i tygodniowych norm czasu pracy oraz polecania godzin nadliczbowych i ich rekompensowania. Poniżej przedstawiamy główne różnice pomiędzy organizacją czasu pracy zatrudnionych podlegających kodeksowi pracy oraz tych podlegających pragmatykom służbowym.

Podstawowe normy

Pracownicy kodeksowi wykonują swoje obowiązki zasadniczo 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy, w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy (art. 129 par. 1 k.p.). Są to normy tzw. podstawowego systemu czasu pracy, według którego rozliczamy większość zatrudnionych. W rolnictwie i hodowli oraz przy usługach ochroniarskich można wprowadzić maksymalnie 6-miesięczne okresy rozliczeniowe. Jeżeli dodatkowo uzasadniają to nietypowe warunki organizacyjne lub techniczne wpływające na przebieg pracy, wolno go jeszcze wydłużyć, ale najwyżej do 12 miesięcy (art. 129 par. 2 k.p.).

Niepełnosprawni

Zasadą jest, że pracownicy niepełnosprawni wykonują swoje obowiązki najwyżej przez 8 godzin dziennie i 40 godzin na tydzień. Osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym lub umiarkowanym nie może jednak pracować dłużej niż 7 godzin na dobę i 35 godzin na tydzień, jeśli lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne załogi, a w razie jego braku - lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą wyda zaświadczenie o celowości stosowania do niej skróconej normy czasu pracy. Niepełnosprawni pracownicy wykonują obowiązki w krótszych normach dopiero od daty przedstawienia wskazanego wyżej zaświadczenia pracodawcy (art. 15 ust. 1-2a ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Wyjątek stanowią przy tym niepełnosprawni pracownicy zatrudnieni przy pilnowaniu lub inni, co do których - na ich wniosek - lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę nad personelem (a w razie jego braku lekarz leczący) wyraził zgodę na stosowanie kodeksowych norm czasu pracy lub na ich zatrudnianie w nadgodzinach oraz w porze nocnej (art. 16 ust. 1 ustawy o rehabilitacji). [przykład 1]

Samorządowcy

Ustawa z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych nie wprowadza odrębnych norm czas pracy dla tej kategorii zatrudnionych. Stanowi jedynie, że regulamin pracy jednostki samorządowej określa porządek wewnętrzny i rozkład czasu pracy w sposób zapewniający obywatelom załatwianie spraw w dogodnym dla nich czasie (art. 42 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych). W sprawach nieuregulowanych w tym akcie prawnym stosuje się odpowiednio kodeks pracy (art. 43 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych). Oznacza to, że do samorządowców należy stosować normy czasu pracy i okresy rozliczeniowe ustalone w art. 129 k.p.

Urzędy państwowe i służba cywilna

Inaczej jest natomiast z pracownikami urzędów państwowych i członkami korpusu służby cywilnej, których zatrudniamy sztywno przez 8 godzin na dobę i średnio przez 40 godzin na tydzień w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 8 tygodni.

Rozkład czasu pracy ustala kierownik urzędu zgodnie z zasadą, że praca powinna być wykonywana od poniedziałku do piątku w godz. od 8.15 do 16.15. W szczególnych sytuacjach ma on jednak prawo przyjąć korekty, a mianowicie:

wprzyjąć rozkład i wymiar czasu pracy obejmujący nieprzerwanie 8 godzin pomiędzy godz. 7.00 a 18.00, jeżeli jest to uzasadnione koniecznością zapewnienia sprawnego działania urzędu albo zróżnicowanym charakterem zadań pracowników,

wwprowadzić na określonym stanowisku pracy pracę zmianową (przypadającą między godz. 6.00 jednego dnia a godziną 6.00 następnego dnia), w systemie czasu pracy, który ma zastosowanie do pracownika zatrudnionego na tym stanowisku - ze względu na szczególny charakter wykonywanych obowiązków,

ww urzędach obsługujących interesantów przyjąć taki rozkład i wymiar czasu pracy, aby co najmniej w jednym dniu tygodnia urząd funkcjonował od 8.00 do 18.00,

wprzyjąć za dzień roboczy dzień niebędący dniem pracy w urzędzie.

Podmioty lecznicze

Generalnie czas pracy w podmiotach leczniczych nie może przekraczać 7 godzin na dobę, a także średnio 37 godzin i 55 minut w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy. Dla pracowników technicznych, obsługi i gospodarczych normy te wynoszą sztywno 8 godzin na dobę oraz średnio 40 godzin i 5 dni na tydzień, a dla niewidomych zatrudnionych na stanowiskach wymagających kontaktu z pacjentami - sztywno 6 godzin na dobę oraz przeciętnie 30 godzin i 5 dni na tydzień. W każdej z tych sytuacji okres rozliczeniowy nie powinien być dłuższy niż 3 miesiące - art. 93 ustawy o działalności leczniczej (por. także art. 214 tej ustawy).

Nauczyciele

Wszystkie opisane wyżej zasady kodeksowe modyfikują także przepisy o czasie pracy nauczycieli. Nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć nie może pracować więcej niż 40 godzin tygodniowo. W pełnym wymiarze zajęć pracują nauczyciele zatrudnieni według standardowego pensum (jest to liczba obowiązkowych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych), a także pensum podwyższonego lub obniżonego.

W ramach czasu pracy (40 godzin na tydzień) nauczyciel wykonuje:

wzajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze bezpośrednio z uczniami lub na ich rzecz, w tym uczestniczy w ustnej maturze,

winne czynności i zajęcia wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym: zajęcia wychowawcze i opiekuńcze związane z potrzebami i zainteresowaniami uczniów, przeprowadza sprawdziany w ostatnim roku nauki w szkole podstawowej, egzamin w ostatnim roku nauki w gimnazjum, egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe i bierze pozostały udział w maturze,

wczynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

W ramach obowiązkowych zajęć opiekuńczych, dydaktycznych i wychowawczych (tzw. pensum) nauczyciele pracują różną liczbę godzin, najczęściej jednak 18 godzin. [tabela]

Nauczyciel może złożyć, przed rozpoczęciem zajęć w roku szkolnym (czyli do 31 sierpnia) podanie o realizację zajęć dydaktycznych, opiekuńczych i wychowawczych w podwyższonym wymiarze - w granicach:

wod 19 do 27 godzin tygodniowo

- w przypadku nauczycieli: przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych, szkół specjalnych, gimnazjów, liceów ogólnokształcących, profilowanych i uzupełniających, przedmiotów teoretycznych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, w tym szkołach specjalnych i szkolenia rzemieślniczego w schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych i innych placówkach kształcenia artystycznego oraz

- w przypadku nauczycieli pałaców młodzieży, młodzieżowych domów kultury, ognisk pracy pozaszkolnej, pozaszkolnych placówek specjalistycznych, międzyszkolnych ośrodków sportowych,

wod 23 do 26 godzin tygodniowo - dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu we wszystkich typach szkół.

Dyrektor może (nie musi) uwzględnić wniosek, jeśli taka możliwość wynika z arkusza organizacyjnego szkoły. Nauczyciel zatrudniony w podwyższonym pensum (art. 42 ust. 2a i 4a Karty nauczyciela) pracuje w pełnym wymiarze zajęć. Należą mu się za to odpowiednio zwiększone wynagrodzenie zasadnicze i składniki pensji uzależnione od stawki zasadniczej, ale nic ponadto. Nie wolno mu zlecać godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem doraźnych zastępstw.

Wyjątkowo organ prowadzący szkołę (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa, a w Warszawie - rada dzielnicy) może zmniejszyć nauczycielowi obowiązkowy wymiar zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Nie prowadzi to do redukcji wynagrodzenia nauczyciela. Nie wolno mu już powierzać godzin ponadwymiarowych, z wyłączeniem dyrektora i osób zajmujących kierownicze stanowiska.

Inne systemy czasu pracy

Zatrudnionych, objętych kodeksowymi regulacjami o czasie pracy, można angażować także w innych systemach czasu pracy niż podstawowy. Można stosować w stosunku do nich np. równoważny system czasu pracy przewidziany w art. 135 k.p. Polega on na tym, że dobowy wymiar czasu pracy w niektóre dni robocze zostaje przedłużony maksymalnie do 12 godzin, co jest rekompensowane krótszym pełnieniem obowiązkiem w inne dni lub dniami wolnymi. Czas pracy zatrudnionego powinien zasadniczo zbilansować się w maksymalnie 1-miesięcznym okresie rozliczeniowym. W szczególnie uzasadnionych wypadkach może być on przedłużony do 3 miesięcy, a przy pracach uzależnionych od pory roku bądź warunków atmosferycznych - do 4 miesięcy. Taki system równoważnego czasu pracy można wprowadzić, jeśli jest to uzasadnione rodzajem pracy bądź jej organizacją.

Podwładnym, zatrudnionym w równoważnym systemie czasu przy pracach polegających na dozorze urządzeń lub związanych z częściowym pozostawaniem w pogotowiu do pracy można przedłużyć pracę do 16 godzin na dobę (art. 136 k.p.). Rozwiązanie to można wdrożyć pod warunkiem, że bezpośrednio po wykonywaniu pracy w przedłużonym dobowym wymiarze pracownicy będą mieli tyle samo czasu na odpoczynek (niezależnie od przysługujących im odpoczynków dobowych i tygodniowych) oraz zostanie zachowamy sztywny 1-miesięczny okres rozliczeniowy.

Pracującym przy pilnowaniu mienia, ochronie osób, w zakładowych strażach pożarnych lub zakładowych służbach ratowniczych - w równoważnym systemie czasu pracy - dobowy wymiar czasu pracy można przedłużyć nawet do 24 godzin, jeśli zaraz po zakończeniu dłuższej dniówki odpoczną tyle samo (art. 137 k.p.). W tej sytuacji okres rozliczeniowy wynosi standardowo 1 miesiąc, przy czym w szczególnie uzasadnionych wypadkach może być przedłużony maksymalnie do 3 miesięcy, a przy pracach uzależnionych od pory roku bądź warunków atmosferycznych - do 4 miesięcy.

Przy pracach, których ze względu na technologię produkcji nie da się wstrzymać, bądź z uwagi na konieczność zaspokajania potrzeb ludności dopuszczalne jest przedłużenie pracy do przeciętnie 43 godzin na tydzień w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 tygodni, a jednego dnia w niektórych tygodniach - do 12 godzin (art. 138 k.p.). Jednak w takim systemie za każdą godzinę pracy powyżej 8 godzin na dobę w dniu przedłużonego dobowego wymiaru czasu pracy przysługuje dodatek do płacy na poziomie 100 proc. stawki godzinowej. [przykład 2]

Do pracowników podlegających przepisom kodeksu pracy można stosować także następujące systemy czasu pracy: przerywany (art. 139 k.p.), zadaniowy (art. 140 k.p.), skróconego tygodnia pracy (art. 143 k.p.) i weekendowy (art. 144 k.p.). Oprócz tego w każdym systemie czasu pracy pracodawca może przyjąć pracę zmianową (art. 146 k.p.).

Zasadniczo 8 godzin

W objęciu niepełnosprawnych innym systemem czasu pracy niż podstawowy przeszkadzają pracodawcy zakazy zatrudniania takich pracowników w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej, a także obowiązujące w ich przypadku normy czasu pracy (8 lub 7 godzin na dobę oraz 40 lub 35 godzin tygodniowo). Z tego względu do większości niepełnosprawnych nie można zastosować równoważnego systemu czasu pracy, ruchu ciągłego czy skróconego tygodnia pracy, gdyż cechą charakterystyczną tych rozwiązań jest możliwość przedłużenia dnia pracy ponad 8 godzin. Odstępstwem są tu niepełnosprawni zaangażowani przy pilnowaniu oraz ci, w stosunku do których lekarz zgodził się na uśrednienie czasu pracy, dłuższe normy, nadgodziny i pracę nocną. Takie osoby wolno bowiem zatrudniać praktycznie w każdym systemie czasu pracy.

Bez ograniczeń

Ustawa o pracownikach samorządowych nie precyzuje, w jakich systemach czasu pracy można ich zatrudniać. Stwierdza tylko, że regulamin pracy jednostki samorządowej określa porządek wewnętrzny i rozkład czasu pracy w sposób zapewniający obywatelom załatwianie spraw w dogodnym dla nich czasie. Wynika z tego, że do tych zatrudnionych można stosować systemy czasu pracy przewidziane w przepisach kodeksu pracy.

Podstawowy lub równoważny

Ustawa o pracownikach urzędów państwowych również nie określa dokładnie systemów czasu pracy obowiązujących w tych jednostkach. Zawiera jednak pewne wytyczne, z których można wyciągnąć wnioski w tym zakresie. Przewidują one, że:

ww wypadkach uzasadnionych rodzajem pracy lub jej organizacją można wprowadzić rozkłady czasu pracy, w których jest dopuszczalne przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę, z zachowaniem wymogu pracy nie dłuższej niż średnio 40 godzin na tydzień w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 12 tygodni (art. 29 ust. 1a ustawy o pracownikach urzędów państwowych),

wistnieje możliwość ustanowienia pracy zmianowej ze względu na szczególny charakter obowiązków wykonywanych na danym stanowisku (par. 3 ust. 2 rozporządzenia prezesa Rady Ministrów z 25 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej),

ww urzędach obsługujących interesantów trzeba zapewnić funkcjonowanie placówki jednego dnia tygodnia od 8.00 do 18.00 (par. 3 ust. 3 wskazanego wyżej rozporządzenia).

Wynika z tego, że pracowników urzędów państwowych można zatrudniać w podstawowym lub równoważnym systemie czasu pracy, z ewentualnością przyjęcia pracy zmianowej.

Zasady obowiązujące w przypadku pracowników urzędów państwowych mają zastosowanie także do członków korpusu służby cywilnej (por. art. 97 ust. 2 i 3 ustawy o służbie cywilnej).

Wydłużenie do 12 godzin

Jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, pracowników podmiotów leczniczych wolno zatrudniać według rozkładów czasu pracy przewidujących przedłużenie wymiaru czasu pracy do 12 godzin na dobę (z wyjątkiem niewidomych zatrudnionych na stanowiskach wymagających kontaktu z pacjentem - ich norma dobowa musi pozostać na niezmienionym poziomie 6 godzin). Należy jednak zachować wymagane normy tygodniowe (przeciętnie 37 godzin i 55 minut lub 40 godzin) oraz maksymalnie 1-miesięczny okres rozliczeniowy. W szczególnie uzasadnionych przypadkach może być on przedłużony, nie więcej jednak niż do 4 miesięcy. Najczęściej stosowanymi systemami czasu pracy w służbie zdrowia są więc podstawowy, równoważny oraz ruch ciągły, z ewentualnością wplecenia w nie pracy zmianowej.

Dopuszczalność nadgodzin

Osoba podlegająca przepisom kodeksowym, wykonująca obowiązki ponad normy czasu pracy (8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo) oraz ponad przedłużony dobowy wymiar wynikający z przyjętego systemu i rozkładu czasu pracy, wchodzi w nadgodziny. Taka praca jest dopuszczalna tylko w razie:

wkonieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,

wszczególnych potrzeb pracodawcy (z tych powodów nie wolno jednak zlecać godzin nadliczbowych zatrudnionym na stanowiskach, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia).

Zasadą jest, że liczba nadgodzin wyznaczonych ze względu na szczególne potrzeby pracodawcy nie może przekroczyć dla jednego pracownika 150 w roku kalendarzowym. Odpowiednio w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania bądź w umowie o pracę strony mają prawo ustalić inny limit (art. 151 k.p.). Pracy w godzinach nadliczbowych nie wolno nakazywać m.in. kobietom w ciąży lub osobom opiekującym się dzieckiem do 4. lat, bez ich zgody (art. 148 k.p.).

Także niepełnoetatowiec rozpoczyna nadgodziny po przekroczeniu odpowiednio 8 godzin pracy na dobę, 40 godzin pracy tygodniowo lub przedłużonego dobowego wymiaru czasu pracy (np. w równoważnym systemie czasu pracy). W umowie o pracę z niepełnoetatowcem trzeba jednak wskazać liczbę godzin ponad określony dla niego wymiar czasu pracy, których przekroczenie uprawnia zatrudnionego do zwiększonego wynagrodzenia, liczonego jak za godziny nadliczbowe (art. 151 par. 5 k.p.). Jest to praca ponadwymiarowa, ale nie są to nadgodziny w sensie kodeksowym. Nie wchodzą też one do limitów nadgodzin. Zatrudnionym na części etatu, o stałym wymiarze godzin pracy dziennie, limity te można wyznaczyć w relacji do normy dobowej (np. po przekroczeniu 6 lub 7 godziny pracy dziennie), a pracującym przez różne liczby godzin w poszczególnych dniach tygodnia - w relacji do tygodniowej normy czasu pracy (np. po przekroczeniu 38 godziny pracy w tygodniu). [przykłady 3, 4]

Tygodniowy czas pracy zatrudnionych na podstawie kodeksu pracy nie może przekraczać, łącznie z nadgodzinami, 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 131 par. 1 k.p.).

Tylko za zgodą lekarza

Niepełnosprawnych pracowników nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych bez względu na to, jaki stopień niepełnosprawności posiadają (art. 15 ust. 3 ustawy o rehabilitacji). Ograniczenie to nie ma zastosowania tylko do osób zatrudnionych przy pilnowaniu oraz gdy, na wniosek osoby niepełnosprawnej, lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników lub w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą wyrazi zgodę na pracę w godzinach nadliczbowych.

Z powodu potrzeb urzędu

W przypadku pracowników samorządowych na polecenie przełożonego wykonują oni pracę w godzinach nadliczbowych (wyjątkowo w nocy, niedziele i święta), jeżeli wymagają tego potrzeby jednostki. Szef nie ma jednak prawa wyznaczyć nadgodzin:

wkobietom w ciąży oraz

wpracownikom sprawującym pieczę nad osobami potrzebującymi stałej opieki lub nad dziećmi do 8 lat, bez ich zgody (art. 42 ust. 2 i 3 ustawy o pracownikach samorządowych).

Również urzędnika państwowego i członka korpusu służby cywilnej wolno zatrudnić poza normalnymi godzinami pracy (wyjątkowo w nocy, niedzielę i święta), jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu. Pracy nadliczbowej nie wolno zlecić urzędnikom państwowym lub członkom korpusu służby cywilnej:

ww ciąży oraz

wsprawującym pieczę nad osobami potrzebującymi stałej opieki lub nad dziećmi do 8 lat, bez ich zgody (art. 29 ust. 2 i 3 ustawy o pracownikach urzędów państwowych oraz art. 97 ust. 5 i 10 ustawy o służbie cywilnej).

Oznacza to, że do pracowników urzędów państwowych niemających statusu urzędnika stosujemy kodeksowe przesłanki dopuszczalności pracy w godzinach nadliczbowych.

Dyżury medyczne

W podmiotach leczniczych nie ma pojęcia typowych godzin nadliczbowych. Pracownicy podmiotu leczniczego świadczącego stacjonarnie i całodobowo świadczenia zdrowotne, wykonujący zawód medyczny i legitymujący się wyższym wykształceniem, pełnią jednak dyżury medyczne. Generalnie dyżury medyczne wliczamy do czasu pracy, ale zatrudnieni mogą zgodzić się na piśmie na ich wyznaczanie poza standardową tygodniową normą czasu pracy: 37 godzin i 55 minut (art. 95 ust. 1 - 4 ustawy o działalności leczniczej). Pracowników tych wolno również wyjątkowo, po wyrażeniu przez nich zgody na piśmie, angażować dłużej niż 48 godzin tygodniowo, w maksymalnym okresie rozliczeniowym 4 tygodni. Podmiot leczniczy ma obowiązek ściśle ewidencjonować taką ponadwymiarową pracę i udostępniać ewidencję organom nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy (np. inspektorowi pracy). Organy te mają prawo zakazać albo ograniczyć pracę ponad wymiar. Również sam pracownik może cofnąć zgodę na dłuższe wykonywanie zadań, za miesięcznym wypowiedzeniem (art. 96 ustawy o działalności leczniczej).

Zlecanie ponadwymiarowych

Dyrektor szkoły "rządowej" może zlecić godziny ponadwymiarowe wyłącznie nauczycielowi zatrudnionemu według standardowego pensum, gdy zostało to podyktowane koniecznością realizacji programu nauczania lub zapewnienia opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Dopuszczalne jest wyznaczenie godzin ponadwymiarowych w granicach:

wdo 1 pensum - gdy dokonuje tego dyrektor odgórnie,

wdo 1 pensum - za zgodą nauczyciela.

Nie wolno zlecać godzin ponadwymiarowych:

wnauczycielce ciężarnej, osobie wychowującej dziecko do 4 lat oraz nauczycielowi na stażu - bez ich zgody,

wnauczycielowi zatrudnionemu według podwyższonego pensum (nie dotyczy to godzin doraźnych zastępstw).

Praca w prawidłowo wyznaczonych godzinach ponadwymiarowych jest obowiązkiem nauczyciela. Jeśli w następnym roku szkolnym dyrektor już mu ich nie przydzieli, nie oznacza to jednostronnego pogorszenia warunków zatrudnienia i wypowiedzenie zmieniające jest zbędne (wyrok SN z 12 maja 2004 r., I PK 454/03, OSNP 2005/3/32).

Istnieje problem z ustalaniem godzin ponadwymiarowych w tygodniu:

wgdy nauczyciel zaczyna lub kończy pracę w środku tygodnia albo

wgdy przypadły w nim dni ustawowo wolne od pracy bądź dni usprawiedliwionej nieobecności nauczyciela.

Liczbę godzin ponadwymiarowych w takim tygodniu określamy, pomniejszając pensum o 1/5 lub 1/4 (gdy nauczyciel ma 4-dniowy tydzień pracy) za każdy dzień usprawiedliwionej nieobecności w pracy lub za każdy dzień ustawowo wolny od pracy. Liczba godzin ponadwymiarowych, za które przysługuje wynagrodzenie w takim tygodniu, nie może przekroczyć liczby godzin zleconych w planie organizacyjnym. [przykład 5]

Godziny doraźnych zastępstw tym różnią się od ponadwymiarowych, że dyrektor wyznacza je w celu zastąpienia nieobecnego nauczyciela. Dyrektor ma prawo zlecać je również nauczycielom zatrudnionym według podwyższonego pensum (art. 42 ust. 2a i 4a Karty nauczyciela).

Rekompensata nadliczbówek

Osobie podlegającej regulacjom kodeksu pracy za godziny nadliczbowe przysługuje dwojakiego rodzaju wynagrodzenie.

Pracownik otrzymuje przede wszystkim normalne wynagrodzenie. Przepisy nie zawierają jego definicji. Zgodnie z orzecznictwem SN chodzi tu o to takie składniki wynagrodzenia, które zatrudniony otrzymuje stale i systematycznie w zwykłych warunkach i terminach wypłat (wyrok SN z 3 czerwca 1986 r., I PRN 40/86, OSNCP 1987/9/140). Obejmują one: wynagrodzenie zasadnicze wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania oraz dodatkowe składniki wynagrodzenia, jeżeli zgodnie z obowiązującymi w zakładzie pracy przepisami o wynagradzaniu pracowników takie dodatkowe składniki należą się zatrudnionemu. Do dodatkowych składników, wliczanych do podstawy normalnego wynagrodzenia za nadgodziny, SN zaliczył np. dodatki: funkcyjny, za staż pracy, za pracę szkodliwą dla zdrowia i inne, a także premię, jeżeli ma ona charakter stały i nie jest uzależniona od uzyskania określonych, konkretnych osiągnięć w pracy, objętych zadaniami wykonywanymi w nadgodzinach. Do normalnego wynagrodzenia za nadgodziny nie wlicza się natomiast nagrody, gdyż nie jest ona wynagrodzeniem i nie ma stałego charakteru.

Pracownik otrzymuje ponadto dodatek wynoszący:

w100 proc. stawki godzinowej wynagrodzenia - za nadgodziny przypadające w nocy, w niedziele i święta niebędące dniami pracy i w dniu wolnym udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto oraz za nadgodziny z tytułu przekroczenia średniotygodniowej normy czasu pracy,

w50 proc. stawki godzinowej wynagrodzenia - za nadgodziny przypadające w innych dniach.

Zatrudnionym otrzymującym wynagrodzenie zasadnicze w stałej stawce miesięcznej lub godzinowej dodatek kalkulujemy wyłącznie na podstawie tak ustalonej płacy zasadniczej (stawka osobistego zaszeregowania) - por. uchwałę SN z 3 kwietnia 2007 r. (II PZP 4/07, OSNP 2007/21-22/307) oraz wyrok SN z 22 czerwca 2011 r. (II PK 3/11, MPP 2011/12/649).

Do podstawy wymiaru nie wliczamy premii oraz żadnych dodatków. Moim zdaniem dotyczy to także dodatku funkcyjnego. [przykład 6]

Dodatki za nadgodziny pracownika, który nie ma stawki osobistego zaszeregowania (pensji zasadniczej w stałej stawce miesięcznej bądź godzinowej), kalkulujemy od podstawy wynoszącej 60 proc. wynagrodzenia liczonego jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy (art. 151¹ par. 3 k.p.).

Na pisemny wniosek zatrudnionego podlegającego przepisom kodeksu pracy szef udziela mu czasu wolnego w zamian za godziny nadliczbowe w proporcji 1 : 1. Pracodawca może także jednostronnie wybrać taki ekwiwalent, ale rekompensata wynosi wówczas: 1,5 godziny wolnego za jedną godzinę pracy nadliczbowej. W obu tych przypadkach rekompensaty godzin nadliczbowych czasem wolnym podwładnemu nie należą się dodatki za nadgodziny. Dostaje za nie wówczas jedynie normalne wynagrodzenie (art. 151² k.p.).

Wynagrodzenie lub czas wolny

Pracownikowi samorządowemu za pracę nadliczbową przysługuje, według jego wyboru, wynagrodzenie albo czas wolny w jednakowym wymiarze. Czasu wolnego przełożony udziela, na wniosek zainteresowanego, bezpośrednio przed lub po urlopie wypoczynkowym (art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych). Gdy pracownik samorządowy zdecyduje się na wynagrodzenie za nadgodziny, dostaje wyłącznie normalne wynagrodzenie, bez dodatków (por. odpowiednio wyrok SN z 3 sierpnia 2011 r., I PK 40/11, LEX nr 1102989).

Urzędnikom państwowym za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego poza normalnymi godzinami pracy również przysługuje, według ich wyboru, wynagrodzenie lub wolny czas. Czasu wolnego można udzielić bezpośrednio przed bądź po urlopie wypoczynkowym. Jednak urzędnikom państwowym zatrudnionym w urzędach naczelnych i centralnych organów administracji państwowej na stanowiskach kierowniczych i samodzielnych za pracę poza normalnymi godzinami pracy wykonywaną w porze nocnej oraz w niedzielę lub święto należy się jedynie wolny czas (art. 30 ust. 2 i 3 ustawy o pracownikach urzędów państwowych).

Tylko za porę nocną

Pracownik służby cywilnej za godziny nadliczbowe dostaje tylko czas wolny w tym samym wymiarze. Urzędnik służby cywilnej uzyskuje jednak czas wolny wyłącznie za nadgodziny zrealizowane w porze nocnej. W obu tych wypadkach dyrektor może wyznaczyć czas wolny, na wniosek pracownika, bezpośrednio przed lub po urlopie wypoczynkowym (art. 97 ust. 6, 7 i 9 ustawy o służbie cywilnej). Członkowie korpusu służby cywilnej nie mają więc szans na jakiekolwiek dodatkowe pieniądze z tytułu ponadwymiarowej pracy. [przykład 7]

Sytuacja lekarzy

Do wynagrodzenia za dyżur medyczny stosujemy odpowiednio art. 151¹ par. 1-3 k.p., w tym w części przekraczającej 48 godzin pracy na tydzień (art. 95 ust. 5 i art. 96 ust. 7 ustawy o działalności leczniczej). Znaczy to, że za zadania wykonywane w ramach dyżuru medycznego lekarzowi należy się normalne wynagrodzenie i dodatek na poziomie 50 lub 100 proc. stawki godzinowej pensji, liczone jak dla pracowników kodeksowych.

Dla nauczycieli

Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i doraźnych zastępstw dla nauczycieli ze szkół rządowych ustalamy, obliczając:

wpodstawę wymiaru wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe - jest to stawka osobistego zaszeregowania, czyli wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela, plus ewentualnie dodatek za warunki pracy, jeśli nauczyciel go uzyskuje (par. 6 rozporządzenia ministra edukacji narodowej w sprawie dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw dla nauczycieli zatrudnionych w szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej); do stawki osobistego zaszeregowania nie wliczamy dodatku funkcyjnego (wyrok SN z 18 listopada 1988 r., III PZP 39/88, OSNCP 1990/1/2),

wstawkę godzinową - podstawę wymiaru dzielimy przez miesięczną liczbę godzin tygodniowego standardowego pensum (pensum x wskaźnik 4,16); niepełne godziny zaokrąglamy tak, że pomijamy wartości poniżej pół godziny, a wynoszące przynajmniej pół godziny przyjmujemy za pełną godzinę;

wfinalne wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i doraźnego zastępstwa - stawkę godzinową mnożymy przez liczbę godzin ponadwymiarowych/doraźnego zastępstwa zrealizowanych przez nauczyciela w miesiącu.

Organ prowadzący szkołę samorządową określa w regulaminie wynagradzania nauczycieli szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i doraźnych zastępstw z zastrzeżeniem zachowania zasady, iż ustalamy je na podstawie stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela (samo wynagrodzenie zasadnicze, bez dodatku funkcyjnego) zsumowanej ewentualnie z dodatkiem za warunki pracy (art. 30 ust. 6 Karty nauczyciela).

Organy prowadzące szkoły samorządowe niemal w 100 proc. określają te zasady tak samo, jak liczy się wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe nauczycielom podlegającym administracji rządowej. [przykład 8]

PRZYKŁAD 1

Trzeba przedstawić zaświadczenie

Pan Eugeniusz, pracownik niepełnosprawny w umiarkowanym stopniu, jest zatrudniony na pełnym etacie. Pracuje od poniedziałku do piątku po 8 godzin dziennie. Złożył wniosek o stosowanie w stosunku do niego krótszych norm czasu pracy (7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo), nie popierając go jednak zaświadczeniem lekarskim. Szef nie uwzględnił jego wniosku. Miał do tego prawo, gdyż od 1 stycznia 2012 r. pracownikom zaliczonym do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie przysługują już z urzędu krótsze normy czasu pracy (7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo). Od wskazanej wyżej daty zasada ta uległa zmianie i niepełnosprawni w znacznym lub umiarkowanym stopniu mają prawo do krótszych norm czasu pracy dopiero po przedstawieniu pracodawcy zaświadczenia o celowości stosowania takich skróconych norm, wystawionego przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, a w jego braku - przez lekarza leczącego niepełnosprawnego. Koszty badań ponosi pracodawca. W przypadku gdy zatrudniony przedstawi takie zaświadczenie, szef musi je respektować.

PRZYKŁAD 2

Różnica uprawnień

Pani Mariola jest zatrudniona w fabryce w równoważnym systemie czasu pracy, a pan Ignacy - w ruchu ciągłym. W jeden piątek obydwoje pracowali, zgodnie z ich rozkładem czasu pracy, w wymiarze przedłużonym do 12 godzin. Z tytułu dłuższej pracy tego dnia pani Marioli należy się wyłącznie normalne wynagrodzenie. Z uwagi na wykonywanie pracy w systemie równoważnym stosujemy do niej zasadę, że w taki dzień wchodzi w nadgodziny dopiero po przekroczeniu przedłużonego dobowego wymiaru czasu pracy. Z panem Ignacym jest jednak inaczej, gdyż pracuje on w systemie ruchu ciągłego. Obowiązuje go więc odrębna regulacja z art. 138 par. 1 zdanie 2 k.p., zgodnie z którą za każdą godzinę pracy ponad 8 godzin w dniu wykonywania pracy w przedłużonym wymiarze przysługuje mu dodatek jak za nadgodziny (w wysokości 100 proc. stawki godzinowej pensji).

PRZYKŁAD 3

W zależności od dobowego czasu pracy

Pan Jan ma być zatrudniony na pół etatu w sektorze prywatnym (od poniedziałku do piątku, po 4 godziny dziennie). Wykonując obowiązek z art. 151 par. 5 k.p., strony mogą wskazać w umowie o pracę liczbę godzin, której przekroczenie zapewni zatrudnionemu zwiększoną pensję, między zakończeniem 4. a 7. godziny pracy. Nie mogą natomiast postanowić, że np. dopiero po przekroczeniu 8 godzin pracy będzie on dostawał podwyższoną płacę, gdyż zgodnie z kodeksem pracy w takiej sytuacji następuje już wejście w regularne nadgodziny. Pan Jan i jego pracodawca zdecydowali w umowie o pracę, że większe wynagrodzenie (jak za godziny nadliczbowe) będzie przysługiwało mu po przekroczeniu 7. godziny roboczej na dobę. Oznacza to, że za pracę:

● do 7 godzin dziennie - otrzyma on standardowe wynagrodzenie,

● w 8. godzinie dziennie - normalne wynagrodzenie i dodatek jak za nadgodziny, ale nie jest to nadliczbówka w rozumieniu kodeksu pracy,

● od 9. godziny dziennie - normalne wynagrodzenie i dodatek (są to już godziny nadliczbowe).

PRZYKŁAD 4

Rozliczenie tygodniowe

Pani Zofia jest zatrudniona na 1/3 etatu w zakładzie prywatnym. W poszczególnych dniach tygodnia wykonuje różną liczbę godzin pracy. W umowie o pracę strony ustaliły, że praca przekraczająca 36 godzin na tydzień uprawnia ją do zwiększonej pensji.

Oznacza to, że za pracę:

● do 36 godzin tygodniowo - przysługuje jej standardowe wynagrodzenie,

● w 37, 38, 39 i 40 godzinie tygodniowo - normalne wynagrodzenie i dodatek jak za nadgodziny, ale nie są to "nadliczbówki" w rozumieniu kodeksu pracy,

● powyżej 40 godziny tygodniowo - normalne wynagrodzenie i dodatek (są to już godziny nadliczbowe).

PRZYKŁAD 5

Po przekroczeniu limitu

Nauczycielka, zatrudniona w szkole prowadzonej przez administrację rządową z pensum 22/22, w jednym tygodniu pracy była nieobecna przez 3 dni z powodu urlopu okolicznościowego. Limit godzin, po przekroczeniu którego przypadają godziny ponadwymiarowe w tym tygodniu, ustalamy następująco:

22 godz. - (3/5 x 22 godz.) = 22 godz. - 13 godzin (w zaokrągleniu) = 9 godz.

W tygodniu, gdy przypadł urlop okolicznościowy, godziny ponadwymiarowe zaczynają się od 9. godziny pracy w tym tygodniu (par. 6 rozporządzenia ministra edukacji narodowej z 3 kwietnia 2009 r. w sprawie dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw dla nauczycieli zatrudnionych w szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej).

PRZYKŁAD 6

Normalna pensja i dodatek

Pan Tadeusz jest zatrudniony na pełnym etacie w sektorze prywatnym. Otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 2200 zł brutto miesięcznie oraz zmienne premie miesięczne wynoszące od 100 do 1000 zł. W listopadzie 2012 roku uzyskał 500 zł premii. W miesiącu tym wyrobił 4 godziny nadliczbowe, w tym 3 opłacane stawką 50 proc. i jedną opłacaną stawką 100 proc.

Obliczamy normalne wynagrodzenie za godziny nadliczbowe:

podstawa wymiaru: 2200 zł + 500 zł = 2700 zł,

stawka godzinowa:

- ze składnika w stałej stawce miesięcznej (wynagrodzenie zasadnicze) - kwotę miesięczną dzielimy przez nominał czasu pracy, czyli: 2200 zł : 168 godz. = 13,10 zł,

- ze składnika zmiennego - składnik zmienny wypłacony w listopadzie 2012 roku dzielimy przez liczbę godzin faktycznie przepracowanych w tym miesiącu (172 godziny), czyli:

500 zł : 172 godz. = 2,91 zł,

- końcowa stawka godzinowa: 13,10 zł + 2,91 zł = 16,01 zł,

finalne normalne wynagrodzenie: 16,01 x 4 nadgodziny = 64,04 zł.

Obliczamy dodatki za godziny nadliczbowe:

podstawa wymiaru (wyłącznie stawka osobistego zaszeregowania): 2200 zł,

stawka godzinowa: 2200 zł : 168 godz. = 13,10 zł,

finalna kwota dodatków:

(13,10 zł x 3 nadgodziny) x 50 proc. = 19,65 zł,

(13,10 zł x 1 nadgodzina) x 100 proc. = 13,10 zł,

łączna kwota dodatków 19,65 zł + 13,10 zł = 32,75 zł.

Za listopad zatrudnionemu przysługuje łącznie 96,79 zł wynagrodzenia normalnego i dodatków za 4 godziny nadliczbowe (64,04 zł + 32,75 zł).

PRZYKŁAD 7

Niektórzy bez żadnych praw

W listopadzie 2012 roku pan Bartosz (zwykły pracownik służby cywilnej) oraz pani Wiesława (urzędnik służby cywilnej) przepracowali w urzędzie po 6 nadgodzin: 3 razy po 2 godziny od 16.00 do 18.00. Są to więc nadgodziny dzienne. W zamian panu Bartoszowi przysługuje 6 godzin wolnego, a pani Wiesławie nic, gdyż nie wyrobiła "nadliczbówek" w porze nocnej. Pan Bartosz ma prawo zgłosić wniosek o odebranie czasu wolnego bezpośrednio przed lub po urlopie wypoczynkowym.

PRZYKŁAD 8

W zależności od pensum

Pan Zenon, nauczyciel z pensum 18/18, otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze 3109 zł, wysługę lat, dodatek funkcyjny oraz dodatek za warunki pracy w wysokości 15 proc. miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. W listopadzie 2012 roku miał 9 godzin ponadwymiarowych, w tym 2 przepracowane w warunkach trudnych oraz 2 godziny doraźnego zastępstwa przepracowane w warunkach trudnych.

Wynagrodzenie za 7 godzin ponadwymiarowych przepracowanych w normalnych warunkach liczymy w następujący sposób:

podstawa wymiaru: 3109 zł,

stawka godzinowa: 3109 zł : (18 godz. x 4,16) = 3109 zł : 75 godz. = 41,45 zł,

finalne wynagrodzenie za normalne godziny ponadwymiarowe:

41,45 zł x 7 godz. = 290,15 zł.

Wynagrodzenie za 2 godziny ponadwymiarowe oraz za 2 godziny doraźnego zastępstwa przepracowane w listopadzie 2012 roku w trudnych warunkach ustalamy następująco:

podstawa wymiaru: 3109 zł + (3109 zł x 15 proc.) = 3109 zł + 466,35 zł = 3575,35 zł,

stawka godzinowa: 3575,35 zł : (18 godz. x 4,16) = 3575,35 zł : 75 godz. = 47,67 zł,

finalne wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe w trudnych warunkach:

47,67 zł x 4 godz. = 190,68 zł.

Za pracę ponadwymiarową i doraźne zastępstwa w listopadzie 2012 roku pan Zenon powinien dostać łącznie 480,83 zł (290,15 zł + 190,68 zł).

Standardowe pensum nauczycieli

nauczyciele przedszkoli z wyjątkiem pracujących z grupami dzieci 6-letnich	25 godz. tygodniowo
nauczyciele przedszkoli i innych placówek przedszkolnych pracujący z grupami dzieci 6-letnich	22 godz. tygodniowo
nauczyciele: przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych i specjalnych, gimnazjów, liceów ogólnokształcących, profilowanych i uzupełniających, przedmiotów teoretycznych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, w tym szkołach specjalnych i szkolenia rzemieślniczego w schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych i innych placówkach kształcenia artystycznego	18 godz. tygodniowo
nauczyciele kolegium nauczycielskiego, z wyjątkiem nauczycieli kolegium języków obcych, kulturalno-oświatowego i bibliotekarskiego	15 godz. tygodniowo
nauczyciele praktycznej nauki zawodu we wszystkich typach szkół	22 godz. tygodniowo
wychowawcy świetlic szkolnych i półinternatów (z wyjątkiem świetlic szkół specjalnych), świetlic i klubów środowiskowych, w tym profilaktyczno-wychowawczych i terapeutycznych, wychowawcy młodzieżowych ośrodków socjoterapii	26 godz. tygodniowo
wychowawcy internatów, burs, ogrodów jordanowskich, świetlic dworcowych, stałych szkolnych schronisk młodzieżowych	30 godz. tygodniowo
wychowawcy: - w zakładach opiekuńczo-leczniczych dla dzieci, - w domach wczasów dziecięcych - w tym na zajęcia dydaktyczne w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, świetlicach szkół specjalnych, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych, młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, zespołach pozalekcyjnych zajęć wychowawczych w podmiotach leczniczych	26 godz. tygodniowo 26 godz. tygodniowo 10 godz. tygodniowo 24 godz. tygodniowo
nauczyciele pałaców młodzieży, młodzieżowych domów kultury, ognisk pracy pozaszkolnej, pozaszkolnych placówek specjalistycznych, międzyszkolnych ośrodków sportowych	18 godz. tygodniowo
nauczyciele-bibliotekarze bibliotek szkolnych	30 godz. tygodniowo
nauczyciele poradni psychologiczno-pedagogicznych	20 godz. tygodniowo

Uwaga

Przy organizacji pracy nauczycieli nie funkcjonuje pojęcie systemów czasu pracy. Stosuje się normy wynikające z pensum i ewentualnie z możności wyznaczenia godzin ponadwymiarowych lub doraźnych zastępstw

@RY1@i02/2012/250/i02.2012.250.217000500.803.jpg@RY2@

Renata Majewska, szkoleniowiec z zakresu wynagrodzeń, właścicielka firmy Biuro Kadr i Płac

Renata Majewska

szkoleniowiec z zakresu wynagrodzeń, właścicielka firmy Biuro Kadr i Płac

Podstawa prawna

Art. 129, art. 130, art. 131 par. 1, art. 135-140, art. 143, art. 144, art. 148, art. 151, art. 151² ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 15, art. 16 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 127, poz. 721 z późn. zm.).

Art. 42-43 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 223, poz. 1458 z późn. zm.).

Art. 29 i art. 30 ustawy z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 86, poz. 953 z późn. zm.).

Art. 97 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505 z późn. zm.).

Art. 30 ust. 6 i art. 42 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).

Art. 93-97 ustawy z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. nr 112, poz. 654 z późn. zm.).

Par. 2 i 3 rozporządzenia prezesa Rady Ministrów z 25 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej (Dz.U. nr 76, poz. 505 z późn. zm.).

Par. 6 rozporządzenia ministra edukacji narodowej z 3 kwietnia 2009 r. w sprawie dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw dla nauczycieli zatrudnionych w szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej (Dz.U. nr 60, poz. 494).

Par. 8 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 20 sierpnia 2009 r. w sprawie dodatków, wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw oraz innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy dla nauczycieli zatrudnionych w zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych oraz szkołach przy zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz.U. nr 141, poz. 1153).