Korzystność dodatkowych klauzul należy oceniać w momencie zawierania umowy

Podpisując umowy o pracę, korzystamy z gotowych szablonów obejmujących niezbędne elementy takich umów. Na początku roku będziemy zatrudniać nowych pracowników. Czy możliwe jest wprowadzenie do umów dodatkowych zapisów?

Strony umowy o pracę mają prawo wzbogacić jej treść o postanowienia, których nie przewiduje kodeks pracy. Te dodatkowe zapisy nie mogą być jednak sprzeczne z przepisami prawa pracy. Przykładowo nieważny byłyby zapis pozwalający na dokonywanie potrąceń z przysługującego pracownikowi wynagrodzenia za pracę należności obciążających pracodawcę (por. wyrok SN z 12 września 2000 r., I PKN 22/00, OSNP 2002/7/159). Niedopuszczalna jest także klauzula zawierająca bezwarunkową zgodę pracownika na czasową zmianę miejsca pracy w przypadkach uzasadnionych potrzebami pracodawcy - bez określenia miejscowości, w której praca miałaby być świadczona, jak również okresu, którego te zmiany dotyczą (por. wyrok SN z 16 grudnia 2008 r., I PK 96/08, OSNP 2010/11-12/138).

Podstawowe zasady

Uzupełnienie postanowień umowy o pracę o elementy, które nie są wymagane przez przepisy, odbyć się może w trojaki sposób. Strony mogą uszczegółowić elementy obligatoryjne, wprowadzić do umowy zapisy dające pracownikowi prawo do świadczeń korzystniejszych niż przewidują to przepisy albo dodać do umowy elementy, których kodeks pracy w ogóle nie przewiduje.

Dopuszczalność uzupełnienia umowy o pracę o dodatkowe elementy zawsze oceniona być musi przez pryzmat tego, czy jest to korzystne dla pracownika. Postanowienia umów o pracę nie mogą być bowiem mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Korzystność ta powinna zostać oceniona w momencie zawierania umowy o pracę, a nie w chwili jej rozwiązywania (por. wyrok SN z 2 października 2003 r., I PK 416/02, OSNP 2004/19/328).

Pamiętać też należy, że bezprzedmiotowe jest wprowadzanie do umowy zapisów, które powtarzałyby przepisy kodeksu pracy czy postanowienia aktów zakładowego prawa pracy (np. regulaminu wynagradzania czy układu zbiorowego), ponieważ one i tak wiążą strony.

Dopuszczalne postanowienia

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za dopuszczalne dodatkowe postanowienia umowy o pracę uznano umówienie się stron umowy terminowej w kwestii tego, że po upływie terminu, na jaki została ona zawarta, automatycznie przekształci się ona w kolejną umowę o pracę, w tym na czas nieokreślony. Przekształcenie takie dotyczyć może w szczególności umowy na okres próbny (por. wyrok SN z 4 listopada 2009 r., I PK 105/09, M.P.Pr.2010/5/266). Kolejnym zapisem, który może znaleźć się w umowie o pracę, jest wydłużenie ustawowych terminów wypowiedzenia umowy o pracę (por. wyrok z 9 listopada 1994 r., I PZP 46/94, OSNP 1995/7/87.)

Często spotykanym dodatkowym zapisem umownym jest też dotyczący prawa pracownika do odprawy. Strony umowy mogą bowiem postanowić, że pracownikowi należy się odprawa, do której nie ma prawa z mocy powszechnie obowiązujących przepisów. Będzie tak, gdy w umowie o pracę znajdzie się zapis przyznający pracownikowi prawo do odprawy w każdym przypadku rozwiązania stosunku pracy (zwykle z wyłączeniem zwolnienia dyscyplinarnego). Spotyka się również zapisy przyznające pracownikowi prawo do odprawy, jeśli wypowiedzenie umowy przez pracodawcę nastąpi przed upływem określonego przez strony terminu (por. wyrok SN z 9 lutego 2007 r., I PK 222/06, M.P.Pr. 2007/11/590). Możliwe jest również podwyższenie wysokości odprawy z zachowaniem warunków nabycia samego prawa.

Innym rodzajem świadczenia, niewynikającym z przepisów, które może zostać wprowadzone do umowy o pracę, jest premia uznaniowa (por. wyrok SN z 21 lipca 2009 r., II PK 21/09, LEX nr 533106).

Do umowy o pracę można również dodać elementy umowy szkoleniowej dotyczącej udzielania pracownikowi świadczeń związanych z jego dokształcaniem zawodowym. W umowie o pracę zamieścić można też zapis dotyczący wykupienia na koszt pracodawcy dodatkowego ubezpieczenia dla pracownika (por. wyrok SN z 22 lutego 2008 r., I PK 209/07, OSNP 2009/11-12/135), zasad korzystania przez pracownika z samochodu służbowego, w tym do celów prywatnych. Umowy o pracę zawierać także mogą zapisy uprawniające pracownika do korzystania ze służbowych telefonów komórkowych czy mieszkania, które opłaca pracodawca.

Odrębne porozumienie

Oczywiście zapisy przyznające różnego typu świadczenia dla pracownika nie muszą być zamieszczone obligatoryjnie w umowie o pracę. Mogą być również objęte odrębnym porozumieniem. W wyroku z 17 lipca 2009 r. (I BP 6/09, LEX nr 523547) Sąd Najwyższy stwierdził, że nie ma przeszkód, aby w umowie o pracę (albo w drodze odrębnego porozumienia między pracodawcą i pracownikiem) ustalić organizację pracy (system lub rozkład czasu pracy).

@RY1@i02/2012/237/i02.2012.237.21700100a.802.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Podstawa prawna

Art. 18, art. 29 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).