W jakich przypadkach następuje wygaśnięcie zatrudnienia

Śmierć pracodawcy powoduje wygaśnięcie stosunku pracy. Takiego skutku nie powodują jednak inne okoliczności wskazane w pytaniu. Wygaśnięcie stosunku pracy nie następuje ani w razie ogłoszenia i przeprowadzenia upadłości likwidacyjnej zakładu pracy, ani w razie powrotu do pracy osoby, na miejsce której pracownik był zatrudniony na podstawie umowy na zastępstwo.

Zgodnie z art. 63 kodeksu pracy umowa o pracę wygasa tylko w przypadkach określonych w kodeksie pracy lub w przepisach szczególnych. Taki skutek następuje z dniem śmierci pracownika (art. 63¹ k.p.), z dniem śmierci pracodawcy (art. 63² k.p.) lub z upływem 3 miesięcy nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca rozwiązał wcześniej umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy zatrudnionego (art. 66 par. 1 k.p.).

Pracownikowi, którego umowa o pracę wygasła z powodu śmierci pracodawcy, przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a w przypadku zawarcia umowy o pracę na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy - w wysokości wynagrodzenia za 2 tygodnie.

Należy jednak pamiętać, że śmierć pracodawcy nie powoduje wygaśnięcia stosunku pracy w przypadku przejęcia zatrudnionego przez nowego pracodawcę na zasadach określonych w art. 23¹ k.p. Gdyby więc zakład pracy zmarłych został przejęty np. przez ich syna, nie nastąpiłoby wygaśnięcie stosunków pracy zatrudnionych.

Przejęcie pracowników

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 8 marca 2012 r. (III UK 58/11, LEX nr 1213417), dziedziczenie praw i obowiązków spadkodawcy będącego pracodawcą oznacza wstąpienie w prawa i obowiązki w zakresie stosunków pracy. Spadkobierca wstępuje wówczas w prawa i obowiązki pracodawcy w ramach stosunku pracy z osobami zatrudnionymi przez zmarłego. Taki skutek ma jednak miejsce tylko wtedy, gdy w skład spadku wchodzi zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym. Za zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym może być uznany np. warsztat rzemieślniczy, placówka handlowa lub gastronomiczna. Uznanie określonego kompleksu majątkowego za jednostkę organizacyjną stanowiącą zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym zależy od oceny konkretnego przypadku, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, w tym także charakteru prowadzonej działalności.

Jeżeli stosunek pracy osób zatrudnionych przez osobę fizyczną nie był wykonywany w oparciu o jednostkę organizacyjną, którą można by uznać za zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym, to w skład spadku nie wchodzi taki zakład pracy. W takim przypadku nie zostaje on przejęty przez spadkobierców w drodze dziedziczenia i w wyniku śmierci pracodawcy dochodzi do wygaśnięcia stosunku pracy.

Upadłość lub likwidacja

W myśl art. 41¹ k.p. w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się przepisów art. 38, 39 i 41 k.p. ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. W takim przypadku umowa o pracę zawarta na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy może zostać rozwiązana przez każdą ze stron za dwutygodniowym wypowiedzeniem, choćby nie przewidziano takiej możliwości w treści umowy. Ogłoszenie upadłości lub likwidacja pracodawcy nie powoduje jednak wygaśnięcia stosunku pracy.

Warto przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z uchwałą SN z 16 marca 2010 r. (I PZP 2/10, OSNP 2011/7-8/97) art. 41¹ par. 1 k.p., wyłączający ochronę pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, ma zastosowanie tylko w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika (art. 15 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 z późn. zm.) i nie ma zastosowania w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu. Przepis ten nie może być stosowany w wypadkach, gdy w istocie rzeczy nie następuje likwidacja zakładu pracy, lecz jego przejęcie przez inny zakład. Odnosi się on tylko do pełnej i ostatecznej likwidacji zakładu pracy, a więc takiej, w której żaden inny pracodawca nie staje się następcą zlikwidowanego zakładu (wyrok SN z 14 marca 2012 r., I PK 116/11, LEX nr 1215410). Należy także pamiętać, że o likwidacji pracodawcy nie można mówić wówczas, gdy jest nim osoba fizyczna. Przedsiębiorca może zakończyć i wyrejestrować działalność gospodarczą, co nie oznacza, że przestaje istnieć jako podmiot zatrudniający pracowników. Osoby zatrudnione nie są bowiem pracownikami działalności gospodarczej, którą prowadzi osoba fizyczna, ale pracownikami tej osoby. Zakończenie działalności gospodarczej jest z całą pewnością uzasadnioną przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę, nie jest ono jednak likwidacją pracodawcy (por. m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 19 września 2012 r., III AUa 720/12, LEX nr 1218477).

Umowa na zastępstwo

W przypadku zatrudnienia pracownika na zastępstwo innej osoby nieobecnej w pracy z usprawiedliwionych przyczyn, powrót zastępowanego podwładnego do pracy powoduje automatyczne rozwiązanie (a nie wygaśnięcie) umowy z zastępcą. Taka umowa może być także wcześniej rozwiązana za wypowiedzeniem, z zachowaniem okresu wypowiedzenia wynoszącego 3 dni robocze (art. 33¹ k.p.).

Anna Puszkarska

radca prawny

Podstawa prawna

Art. 25, art. 33¹, art. 41¹, art. 63² ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).