Czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy

Regulacja czasu pracy lekarzy różni się od regulacji czasu pracy zawartej w przepisach kodeksu pracy. Przeciętny tygodniowy czas ich pracy jest krótszy od powszechnie obowiązujących 40 godzin i wynosi 37 godzin i 55 minut. W pracy części z nich występują specyficzne okresy związane z koniecznością zapewnienia pacjentom całodobowej opieki. Mowa tu o dyżurze medycznym oraz o pozostawaniu w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych. Praca lekarzy odbywających dyżury medyczne może odbywać się przez sześć dni w tygodniu, bez konieczności oddawania dodatkowego dnia wolnego od pracy. Lekarze pełniący dyżury medyczne mogą też mieć zaplanowaną pracę do przeciętnie 48 godzin na tydzień, a nawet wyrazić zgodę na pracę powyżej tego wymiaru. Od 1 stycznia 2008 r. wynagrodzenia lekarzy pełniących dyżury medyczne wyraźnie też wzrosły w związku ze zmianą sposobu obliczania wynagrodzenia za czas takich dyżurów.

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej przewiduje dwie różne formy wykonywania obowiązków zawodowych poza normalnym czasem pracy przez lekarzy oraz innych pracowników medycznych. Formami tymi są: po pierwsze – pozostawanie poza zakładem opieki zdrowotnej w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych, po drugie – dyżur medyczny.

Pierwsza z wymienionych form jest postacią dyżuru pełnionego poza zakładem pracy, na ogół w domu pod telefonem, który dla powszechnego stosunku pracy jest regulowany w art. 151⁵ k.p. Jej istotą jest obowiązek pracownika pozostawania w czasie określonym w poleceniu pracodawcy w faktycznej gotowości do pracy oraz stawienia się do zakładu pracy w razie wezwania w celu udzielenia świadczeń zdrowotnych (art. 32k ust. 1 ustawy o ZOZ-ach). Czas pozostawania w gotowości do udzielania świadczeń medycznych nie stanowi czasu pracy.

Za każdą godzinę pozostawania w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych przysługuje wynagrodzenie w wysokości 50 proc. stawki godzinowej wynagrodzenia zasadniczego. W przypadku wezwania do zakładu opieki zdrowotnej pracownikowi przysługuje wynagrodzenie jak za czas pełnienia dyżuru medycznego (art. 32k ust. 2 i 4 ustawy o ZOZ-ach).

Czas od momentu stawienia się pracownika w zakładzie opieki zdrowotnej traktować należy jako dyżur medyczny.

Lekarze oraz inni posiadający wyższe wykształcenie pracownicy wykonujący zawód medyczny, zatrudnieni w zakładzie opieki zdrowotnej przeznaczonym dla osób, których stan zdrowia wymaga udzielania całodobowych świadczeń zdrowotnych, mogą być zobowiązani do pełnienia w tym zakładzie dyżuru medycznego (art. 32j ust. 1 ustawy o ZOZ-ach).

Pojęcie dyżuru medycznego odnoszone do wykonywania czynności zawodowych poza normalnymi godzinami pracy, a nie poza godzinami normalnej ordynacji danego zakładu lub jego oddziału, zwiększa swobodę zakładu opieki zdrowotnej co do wyznaczania lekarzowi godzin dyżuru medycznego. Wyznaczanie to nie musi być jednolite dla lekarzy danego zakładu czy oddziału.

Czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy (art. 32j ust. 2 ustawy o ZOZ-ach). Jest to najważniejsza zmiana w zakresie dyżurów medycznych w polskim ustawodawstwie pracy. Do 31 grudnia 2007 r. dyżury medyczne nie były bowiem wliczane do czasu pracy.

Praca w ramach dyżuru medycznego może być planowana, nawet jeśli czas pracy pracownika miałby przekroczyć z tego powodu przeciętnie 37 godzin i 55 minut na tydzień (art. 32j ust. 3 ustawy o ZOZ-ach). Godzin pełnionego dyżuru medycznego nie wlicza się natomiast do rocznego limitu godzin nadliczbowych, o którym mowa w art. 151 par. 3 i 4 k.p. Rocznie liczba godzin nadliczbowych przepracowanych ze względu na szczególne potrzeby pracodawcy nie może przekroczyć jednak 150 godzin. Okresem, w którym godziny te są sumowane, jest rok kalendarzowy.

Od 29 listopada 2002 r. pracodawcy mogą ustalać wyższy od 150 roczny limit godzin nadliczbowych. Może to nastąpić w:

● układzie zbiorowym pracy (zakładowym lub ponadzakładowym),

● regulaminie pracy lub

● umowie o pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie ma obowiązku wydania regulaminu pracy (zatrudnia mniej niż 20 pracowników).

Pracownikowi, który wykonywał dyżur medyczny w dniu wolnym od pracy wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, nie należy się z tego tytułu inny dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego, czyli nie stosuje się tu art. 151³ k.p. Za czas pełnienia dyżuru medycznego pracownikom przysługuje wynagrodzenie wraz z odpowiednim (50 lub 100 proc.) dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych określonym zgodnie z art. 151¹ par. 1 – 3 k.p. Zasad tych nie stosuje się jednak do lekarzy stażystów, których obowiązują odrębne przepisy (art. 32j ust. 5 ustawy o ZOZ-ach). Istotne jest również, że za czas dyżuru medycznego pracownikowi zawsze przysługuje wynagrodzenie jak za godziny nadliczbowe, bez względu na to, czy czas dyżuru spowodował przekroczenie obowiązującego go czasu pracy w ramach etatu czy też nie. Dotyczy to również dyżurów pełnionych przez lekarza zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy. Za każdą godzinę dyżuru należy się wynagrodzenie, jak za godziny nadliczbowe, bez względu, czy dyżur takiego pracownika przekracza normalne godziny pracy w pełnym, czy niepełnym wymiarze czasu pracy.

Za pracę w godzinach nadliczbowych pracownikowi przysługuje przede wszystkim normalne wynagrodzenie, czyli takie, które pracownik otrzymuje stale i systematycznie, a więc obejmujące:

● wynagrodzenie zasadnicze wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania oraz

● dodatkowe składniki wynagrodzenia o charakterze stałym, jeżeli na podstawie obowiązujących w zakładzie pracy przepisów płacowych pracownik ma prawo do takich dodatkowych składników (wyrok SN z 3 czerwca 1986 r. I PRN 40/86, OSNCP 1987/9/140).

Przez stawkę osobistego zaszeregowania należy rozumieć wynagrodzenie o charakterze stałym i bezpośrednio związanym z funkcją pracownika lub zajmowanym przez niego stanowiskiem, a nie wynagrodzenie, którego uruchomienie jest uzależnione od spełnienia przez pracownika dodatkowych przesłanek, np. okresu pracy, świadczenia pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia itp. (wyrok SN z 25 kwietnia 1985 r., I PRN 28/85, OSNCP 1986/1-2/19).

Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, pracownikowi przysługuje dodatek w wysokości:

● 100 proc. wynagrodzenia – za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, w dniu wolnym od pracy udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto będące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy lub

● 50 proc. wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określone powyżej (art. 151¹ par. 1 k.p.).

Dodatek w wysokości 100 proc. przysługuje także za każdą godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, chyba że przekroczenie tej normy nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysługuje prawo do 50 proc. lub 100 proc. dodatku (art. 151¹ par. 2 k.p.).

Podstawą obliczania tego dodatku jest wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania – 60 proc. wynagrodzenia obliczanego według zasad obowiązujących przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy.

Gdy pracownik wynagradzany jest stawką miesięczną, to ustalając podstawę wymiaru dodatku za godziny nadliczbowe należy podzielić tę miesięczną stawkę przez liczbę godzin pracy przypadających do przepracowania w danym miesiącu. W celu obliczenia dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych za jedną godzinę według zmiennych składników wynagrodzenia, liczonych z 3 lub 12 miesięcy – należy tę stawkę podzielić przez liczbę godzin przepracowanych przez pracownika w okresie, z którego ustala się to wynagrodzenie.

Lekarzowi zatrudnionemu w systemie pracy zmianowej w zakładzie opieki zdrowotnej przeznaczonym dla osób, których stan zdrowia wymaga całodobowych świadczeń zdrowotnych, odbywającemu dyżur medyczny w nocy przysługują dwa dodatki za odbywanie dyżuru medycznego. Pierwszy to dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych, o którym mowa w art. 151¹ par. 1 k.p. Drugi przysługuje pracownikom wykonującym zawód medyczny, zatrudnionym w systemie pracy zmianowej w zakładach opieki zdrowotnej przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia wymaga całodobowych świadczeń zdrowotnych za pracę w nocy. Wynosi on 65 proc. stawki godzinowej wynagrodzenia zasadniczego (art. 32l pkt 1 ustawy o ZOZ-ach). Należy się on niezależnie, czy praca miała charakter dyżuru medycznego, czy też odbywała się w ramach normalnej pracy w nocy.

Wskazany powyżej przepis stanowi odrębną podstawę prawną dla wypłaty dodatku za pracę w nocy, ale tylko dla wskazanej grupy pracowników. Nie stosuje się tu dodatkowo przepisu art. 151⁸ k.p. (20-proc. dodatek), ponieważ zasadą jest, że tylko w sprawach nieuregulowanych przepisami szczególnymi stosuje się przepisy kodeksu pracy (art. 5 k.p.).

Za każdą godzinę dyżuru odbywanego przez lekarza zatrudnionego w systemie pracy zmianowej w zakładach opieki zdrowotnej przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia wymaga całodobowych świadczeń zdrowotnych pełnionego w porze dziennej w niedziele i święta oraz w dni wolne od pracy wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy należy się pracownikom dodatek w wysokości co najmniej 45 proc. stawki godzinowej wynagrodzenia zasadniczego (art. 32l pkt 2 ustawy o ZOZ-ach).

Lekarze oraz inni posiadający wyższe wykształcenie pracownicy wykonujący zawód medyczny mogą być zobowiązani do pracy w zakładzie opieki zdrowotnej w wymiarze przekraczającym przeciętnie 48 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym czterech miesięcy, ale tylko po wyrażeniu na to zgody na piśmie. Pracownik może cofnąć taką zgodę na piśmie za miesięcznym okresem wypowiedzenia (art. 32ja ust. 6 ustawy o ZOZ-ach). Pracodawca nie może podejmować żadnych działań dyskryminujących pracowników, którzy nie wyrazili powyższej zgody. Nie może także dyskryminować lekarzy w zakresie przydzielania im dyżurów medycznych (wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 1997 r., I PKN 5/97, OSNAPiUS 1997/20/398). Pracodawca zobowiązany jest również do prowadzenia ewidencji czasu pracy pracowników, którzy wyrazili zgodę na wydłużenie czasu pracy (art. 32ja ust. 3 ustawy o ZOZ-ach).

Organy kontroli pracy mogą zakazać, albo ograniczyć możliwość wydłużenia 48-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu pracy (z powodów związanych z bezpieczeństwem lub zdrowiem pracowników).

Do dyżuru medycznego nie stosuje się przepisów kodeksu pracy dotyczących dyżurów pracowniczych. Dyżur lekarza w sposób zdecydowany różni się od zwykłego dyżuru pełnionego przez innego pracownika. Wynika to ze specyfiki zawodu. W okresie dyżuru zakładowego nie da się wyodrębnić godzin efektywnie wykonywanej pracy i godzin odpoczynku, gdyż wzajemnie się one przeplatają i nakładają na siebie (uchwała Sądu Najwyższego z 8 marca 1995 r., I PZP 6/95, OSNAPiUS 1995/16/206).

Pracownikowi pełniącemu dyżur medyczny przysługuje bezpośrednio po dyżurze nieprzerwany 11-godzinny odpoczynek dobowy (art. 32jb ust. 2 ustawy o ZOZ-ach).

Niezależnie od przyjętego systemu czasu pracy dobowy wymiar czasu pracy wraz z wliczanym do niego czasem trwania dyżuru w każdej dobie nie może przekraczać 13 godzin. Wymiar dyżuru dla pracownika pracującego 7 godzin 35 minut na dobę nie może przekraczać 5 godzin 25 minut. Dla pracującego 12 godzin na dobę – 1 godziny (zob. K. Rączka, Kontrowersje wokół dyżuru medycznego, Rzeczpospolita z 3 grudnia 2007 r. oraz Z. Kubot, Dobowy wymiar dyżuru medycznego, PiZS 12/2007, s. 16–19).

Odmienna interpretacja jest sprzeczna z wykładnią gramatyczną przepisu art. 32jb ust. 2 ustawy o ZOZ-ach). Planowanie pracy lekarzom oraz innym posiadającym wyższe wykształcenie pracownikom wykonującym zawód medyczny wraz z dyżurami do 24 godzin na dobę naraża pracodawców na kolejne roszczenia lekarzy, którzy będą mogli domagać się udzielenia im równoważnego odpoczynku z tytułu naruszenia 11-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku dobowego.

Pracownikowi przysługuje w każdej dobie prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 32jb ustawy o ZOZ-ach). W każdym tygodniu pracownikowi przysługuje nieprzerwany 35-godzinny odpoczynek (art. 32jb ust. 3). W odpoczynku tym zawiera się 11 godzin odpoczynku dobowego.

Przez tydzień należy rozumieć siedem kolejnych dni kalendarzowych, poczynając od pierwszego dnia okresu rozliczeniowego (art. 128 par. 3 k.p.).

Lekarzy w ZOZ-ach można zatrudniać w podstawowym czasie pracy, skróconym i w równoważnym. Pracowników zakładów opieki zdrowotnej można zatrudniać w granicach przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (art. 32g ust. 1 ustawy o ZOZ-ach). Wszystkich pracowników zakładów opieki zdrowotnej, poza zarządzającymi w imieniu pracodawcy zakładem pracy, dotyczy tzw. łączna przeciętna 48-godzinna tygodniowa norma czasu pracy (art. 131 par. 1 k.p.).

Podstawowe normy czasu pracy dotyczą ogółu zatrudnionych, do których nie mają zastosowania normy szczególne. Jeśli pracodawca nie wprowadzi równoważnego czasu pracy w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy lub w obwieszczeniu, to przyjmuje się, że pracownicy pracują w podstawowym czasie pracy.

Czas pracy lekarzy zatrudnionych w zakładzie opieki zdrowotnej w przyjętym okresie rozliczeniowym nie może przekraczać 7 godzin 35 minut na dobę i przeciętnie 37 godzin i 55 minut na tydzień w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym trzech miesięcy (art. 32g ust. 1 i 6 ustawy o ZOZ-ach).

Pewne grupy pracowników ZOZ-ów, ze względu na rodzaj wykonywanej pracy, swoją konstrukcję fizyczną, czy też pracę w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia, korzystają z prawa do skrócenia czasu pracy poniżej podstawowych norm czasu pracy.

W myśl art. 32g ust. 3 i 5 ustawy o ZOZ-ach skrócony do 5 godzin na dobę i przeciętnie 25 godzin na tydzień czas pracy w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym trzech miesięcy stosuje się do pracowników na stanowiskach pracy w komórkach organizacyjnych (zakładach, pracowniach) radiologii, radioterapii i medycyny nuklearnej, jeżeli do ich podstawowych obowiązków należy:

● stosowanie w celach diagnostycznych lub leczniczych źródeł promieniowania jonizującego, a w szczególności: wykonujących badania lub zabiegi, asystujących lub wykonujących czynności pomocnicze przy badaniach lub zabiegach, obsługujących urządzenia zawierające źródła promieniowania lub wytwarzające promieniowanie jonizujące, lub wykonujących czynności zawodowe bezpośrednio przy chorych leczonych za pomocą źródeł promieniotwórczych lub

● prowadzenie badań naukowych z zastosowaniem źródeł promieniowania jonizującego, lub

● dokonywanie pomiarów dozymetrycznych promieniowania jonizującego związanych z działalnością określoną powyżej.

Skrócony czas pracy stosuje się ponadto w komórkach organizacyjnych (zakładach, pracowniach) fizykoterapeutycznych, jeżeli do ich podstawowych obowiązków należy kontrolowanie techniki stosowanych zabiegów lub samodzielne wykonywanie zabiegów. Inne komórki to zakłady lub pracownie:

● fizykoterapii, patomorfologii, histopatologii, cytopatologii i cytodiagnostyki, jeżeli do ich podstawowych obowiązków należy przygotowywanie preparatów lub wykonywanie badań histopatologicznych i cytologicznych,

● patomorfologii, medycyny sądowej oraz prosektoria, jeżeli do ich podstawowych obowiązków należy wykonywanie sekcji zwłok, wykonywanie badań patomorfologicznych i toksykologicznych, pomoc przy wykonywaniu sekcji zwłok oraz badań patomorfologicznych i toksykologicznych lub pobieranie narządów i tkanek ze zwłok.

Z kolei czas pracy pracowników niewidomych zatrudnionych na stanowiskach wymagających kontaktu z pacjentami, w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie może przekraczać 6 godzin na dobę i przeciętnie 30 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym trzech miesięcy (art. 32g ust. 4 i 6 ustawy o ZOZ-ach).

W przypadkach uzasadnionych rodzajem pracy lub jej organizacją w zakładach opieki zdrowotnej może być stosowany równoważny czas pracy.

Równoważenie czasu pracy polega na tym, że w pewne dni czas pracy może być dłuższy od ogólnie obowiązującego, a w inne dni czas pracy może być skrócony. W ramach ustalonego okresu rozliczeniowego krótsze i dłuższe dobowe normy równoważą się wzajemnie, tak że przeciętna norma tygodniowa zostaje zachowana. Równoważenie norm może też polegać na wyznaczeniu pracownikom dodatkowych dni wolnych od pracy.

W stosunku do lekarzy zatrudnionych w ZOZ-ach mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, w których dopuszczalne jest przedłużenie wymiaru czasu pracy do 12 godzin na dobę. W tych rozkładach czas pracy nie może przekraczać przeciętnie 37 godzin i 55 minut na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie dłuższym niż miesiąc. W szczególnie uzasadnionych przypadkach okres rozliczeniowy może być przedłużony nie więcej jednak niż do czterech miesięcy (art. 32i ustawy o ZOZ-ach).

Wymiar czasu pracy pracownic w ciąży oraz opiekujących się dzieckiem do lat czterech, bez ich zgody nie może przekraczać 8 godzin na dobę (art. 32i ust. 4 ustawy o ZOZ-ach).

Również osoby niepełnosprawne nie mogą pracować w wydłużonym dobowym czasie pracy. Czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może przekraczać 8 godzin na dobę. Czas pracy osoby niepełnosprawnej zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo.