Od czego zależy wymiar urlopu

Prawo do urlopu wypoczynkowego stanowi jedno z podstawowych uprawnień pracowniczych. Z uprawnieniem tym wiążą się dwa istotne pojęcia – prawo do urlopu i wymiar urlopu. Rozróżnienie obu pojęć ma zasadnicze znaczenie dla prawidłowej praktyki ustalania uprawnień urlopowych.

Prawo do urlopu należy rozpatrywać w dwóch różnych sytuacjach, tj. gdy pracownik podejmuje pracę po raz pierwszy oraz gdy jest to dla niego kolejne zatrudnienie. I tak pracownik podejmujący swoją pierwszą pracę uzyskuje prawo do tzw. urlopów cząstkowych z upływem każdego miesiąca pracy. W roku kalendarzowym, w którym pracownik podjął pracę, urlop ten należy się w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku.

Z analizy prawa do pierwszego urlopu wynikają dwa zasadnicze wnioski. Po pierwsze, pracownik nabywa urlop sukcesywnie po przepracowaniu każdego miesiąca, a po drugie, jego wymiar odpowiada wymiarowi urlopu, jaki będzie przysługiwać mu po przepracowaniu roku. Może się więc zdarzyć, że w pierwszym roku zatrudnienia pracownik skorzysta z urlopu w wyższym wymiarze, niż wynika to z jego aktualnego stażu urlopowego.

Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa z początkiem każdego następnego roku kalendarzowego, tj. z dniem 1 stycznia. Dla nabycia urlopu wystarczy, że pozostaje on w stosunku pracy, co oznacza, że pracownik nie musi faktycznie świadczyć w tym czasie pracy (np. z powodu choroby). Wyjątkiem jest sytuacja, gdy pracownik przebywa na urlopie bezpłatnym, podczas którego ulegają zawieszeniu prawa i obowiązki stron.

Wymiar urlopu oznacza liczbę dni wypoczynku przysługującego danemu pracownikowi. W aktualnym stanie prawnym obowiązują tylko dwa wymiary urlopu wypoczynkowego. O tym, który ma zastosowanie w konkretnym przypadku, decyduje staż pracy danego pracownika. Granicą rozstrzygającą o niższym lub wyższym wymiarze urlopu jest staż wynoszący 10 lat. Wymiar urlopu wynosi bowiem:

● 20 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat,

● 26 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.

Reguły ustalania uprawnień urlopowych pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy różnią się od tych, które obowiązują pracowników pełnoetatowych. Wymiar urlopu pracownika zatrudnionego na część etatu ustala się bowiem proporcjonalnie do jego wymiaru czasu pracy. Tak więc pracownik o długim stażu pracy zatrudniony na pół etatu będzie miał prawo do 13 dni urlopu wypoczynkowego.

Przy ustalaniu urlopu bierze się za podstawę wymiar urlopu określony w przepisach kodeksu pracy wynoszący: 20 dni lub 26 dni. Jeżeli efektem wyliczenia wymiaru urlopu według powyższych reguł byłby niepełny dzień urlopu, należy zaokrąglić go w górę do pełnego dnia.

Przy udzielaniu urlopu jeden dzień urlopu należy przeliczyć na 8 godzin. Zasada ta obowiązuje niezależnie od wymiaru czasu pracy i systemu, w jakim pracownik jest zatrudniony.

Na wymiar urlopu wypoczynkowego ma przede wszystkim wpływ staż pracownika, na który składa się suma wszystkich okresów zatrudnienia. Istotne znaczenie ma tu więc zatrudnienie na podstawie stosunku pracy, ale w grę mogą wchodzić także inne okresy, które na mocy odrębnych ustaw wliczane są do stażu pracownika. W stażu urlopowym uwzględnia się wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia niezależnie od:

● podstawy prawnej nawiązania stosunku pracy,

● przerwy w zatrudnieniu,

● sposób ustania zatrudnienia.

Kodeks pracy ustala także zasadę, którą należy się kierować w sytuacji, gdy pracownik pracuje u więcej niż jednego pracodawcy. Otóż w przypadku jednoczesnego pozostawania w dwóch lub więcej stosunkach pracy wliczeniu podlega także okres poprzedniego niezakończonego zatrudnienia w części przypadającej przed nawiązaniem drugiego lub kolejnego stosunku pracy.

Ogólny staż pracowniczy uzupełniają liczne okresy z życiorysu pracownika, które nie zawsze mają coś wspólnego z pracą zawodową, ale na mocy różnych przepisów są zaliczane do stażu pracowniczego, a co za tym idzie, mają wpływ na wymiar urlopu wypoczynkowego. Są to m.in. okresy:

● prowadzenia gospodarstwa rolnego,

● odbywania służby wojskowej czynnej i zastępczej,

● pracy za granicą u pracodawców zagranicznych,

● pobierania zasiłku dla bezrobotnych oraz stypendium przyznawanego w czasie odbywanego stażu lub przygotowania zawodowego,

● wykonywania pracy podczas odbywania przez skazanego kary pozbawienia wolności,

● zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą,

● działalności kombatanckiej,

● za które przysługuje odszkodowanie w przypadku skrócenia okresu wypowiedzenia przez pracodawcę,

● pozostawania bez zatrudnienia, za które przyznano wynagrodzenie lub odszkodowanie z tytułu wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę lub rozwiązania jej niezgodnie z przepisami prawa.

Różnorodność tych okresów decyduje o tym, że różny jest sposób ich dokumentowania. W interesie pracownika jest zaś dostarczenie pracodawcy wszystkich dokumentów, które mogą mieć wpływ na ustalenie jego uprawnień.

Poza stażem pracy na wymiar urlopu wypoczynkowego ma wpływ wykształcenie pracownika, przy czym kodeks pracy premiuje w tym zakresie pracowników o wyższym poziomie wykształcenia. Do stażu, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się z tytułu ukończenia:

● zasadniczej lub innej równorzędnej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 3 lata,

● średniej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 5 lat,

● średniej szkoły zawodowej dla absolwentów zasadniczych (równorzędnych) szkół zawodowych – 5 lat,

● średniej szkoły ogólnokształcącej – 4 lata,

● szkoły policealnej – 6 lat,

● szkoły wyższej – 8 lat.

Istotne jest to, że wymienione okresy nauki nie podlegają sumowaniu. Natomiast wlicza się je albo według faktycznego przewidzianego programem nauczania czasu trwania nauki z zachowaniem granicy maksymalnego okresu albo w liczbie lat określonej przepisami. Wliczeniu do stażu urlopowego podlega okres nauki odpowiadający najwyższemu poziomowi wykształcenia osiągniętemu przez pracownika (maksymalnie 8 lat).