Postanowienia umowy o pracę wykluczające płacę za okres przestoju są nieważne

Przez pojęcie przestój rozumieć należy przerwę w wykonywaniu pracy spowodowaną zaburzeniami w funkcjonowaniu zakładu pracy. Prawo do wynagrodzenia za czas przestoju i gotowości do pracy przysługuje pracownikom wówczas, gdy byli gotowi do wykonywania pracy, lecz doznali przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Zasadnicze znaczenie ma tu art. 81 k.p., według którego pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia za czas gotowości do pracy i za czas przestoju, jeżeli był gotów do jej wykonywania i doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy. Pracownikowi za czas niewykonywania pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy przysługuje wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania określonego stawką miesięczną lub godzinową, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został określony, wówczas w wysokości 60 proc. wynagrodzenia. W każdym jednakże razie wynagrodzenie to nie może być niższe od wynagrodzenia minimalnego. Przy czym w przypadku, gdyby przestój nastąpił z winy pracownika - wynagrodzenie mu nie przysługuje.

Postanowienia umów o pracę wyłączające uprawnienie pracowników do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, jeżeli byli oni gotowi do jej wykonywania, a doznali przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy, są nieważne z mocy art. 18 par. 2 i art. 81 par. 1 k.p. Podobnie wypowiadał się Sąd Najwyższy w uchwale z 18 października 1977 r. (I PZP 23/77, OSNCP z 1978/4/67).

Skutek taki wynika jednoznacznie z art. 18 par. 1 k.p. w myśl którego postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na podstawie których powstaje stosunek pracy (np. mianowanie, powołanie, spółdzielcza umowa o pracę), nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Przy czym w razie zastosowania w umowach postanowień mniej korzystnych dla pracownika niż przepisy prawa pracy, postanowienia te stają się nieważne i zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy.

Podkreślić należy, że jest to jeden z podstawowych przepisów kodeksu pracy, wyrażający jego funkcję ochronną, która polega na zabezpieczeniu praw i interesów pracowników zagwarantowanych im przez przepisy prawa pracy. Zatem w razie zamieszczenia w umowie o pracę zapisu wyłączającego prawo do wynagrodzenia za czas przestoju, zapis ten jako nieważny nie może mieć zastosowania i zamiast niego stosuje przepis art. 81 k.p. Takie umowne ukształtowanie uprawnień płacowych pracownika byłoby bowiem dla niego mniej korzystne od przewidzianego w art. 81 par. 1 i 2 k.p.

Pracodawca nie może także pozbawić pracownika prawa do wynagrodzenia za czas przestoju, stosując odpowiedni zapis w regulaminie wynagradzania lub w układzie zbiorowym pracy. Wynika to z art. 9 par. 2 k.p., według którego postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych.