Którym pracownikom przysługuje urlop wypoczynkowy w zwiększonym wymiarze

Celem urlopu wypoczynkowego jest regeneracja sił pracownika po okresie wykonywania pracy. Uprawnienie to zapewnione zostało w Konstytucji RP (art. 66 ust. 2). Wymiar i zasady jego udzielania określone są w kodeksie pracy. Odstępstwa na korzyść pracownika przewidują przepisy szczególe, które regulują warunki zatrudnienia niektórych grup zawodowych. Wyższy wymiar urlopu może być wprowadzony także przez układ zbiorowy pracy, regulamin pracy czy też umowę o pracę.

Grupą pracowniczą, która ma zagwarantowane prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze większym od przewidzianego w kodeksie pracy, są nauczyciele zatrudnieni m.in. w publicznych szkołach, przedszkolach oraz zakładach kształcenia i doskonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy o systemie oświaty.

Nauczyciel zatrudniony w szkole, w której organizacja pracy nie przewiduje ferii szkolnych, ma prawo do urlopu w wymiarze 35 dni roboczych. Urlop może być wykorzystany w czasie ustalonym w planie urlopów. Nauczycielowi, z którym w trakcie roku kalendarzowego został nawiązany stosunek pracy, bądź z którym ten stosunek pracy ustał, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego.

Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku nauczyciela, którego szkoła w organizacji pracy ma przewidziane ferie letnie i zimowe. W tej sytuacji nauczycielowi przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i w czasie ich trwania. W ramach tak ustalonego wymiaru urlopu ma on prawo do nieprzerwanego, co najmniej czterotygodniowego urlopu wypoczynkowego. Nauczyciel uzyskuje prawo do pierwszego urlopu w ostatnim dniu poprzedzającym ferie szkolne, a prawo do drugiego i dalszych urlopów - w każdym następnym roku kalendarzowym. Jeżeli nauczyciel zatrudniony jest przez okres krótszy niż 10 miesięcy, wówczas przysługuje mu prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze proporcjonalnym do określonego w umowie okresu prowadzenia zajęć.

W razie niewykorzystania urlopu z powodu:

rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy,

powołania do zasadniczej służby wojskowej albo do odbywania zastępczo obowiązku tej służby,

okresowej służby wojskowej lub odbywania długotrwałego przeszkolenia wojskowego, nauczycielowi przysługuje ekwiwalent pieniężny za okres niewykorzystanego urlopu, ale nie więcej niż za 35 dni roboczych (jeżeli zatrudniony jest w systemie bezferiowym) lub nie więcej niż za 8 tygodni (w szkołach z systemem feriowym).

Również nauczyciel akademicki ma prawo do urlopu wypoczynkowego w zwiększonym wymiarze, który wynosi 36 dni roboczych w ciągu roku. Urlop ten powinien być wykorzystany w okresie wolnym od zajęć dydaktycznych. Prawo do urlopu w wymiarze proporcjonalnym do wymiaru zatrudnienia przysługuje, jeżeli nauczyciel w ciągu roku kalendarzowego podjął zatrudnienie albo jego stosunek pracy ustał, bądź też jeżeli podjął pracę po powrocie z urlopu bezpłatnego, wychowawczego oraz urlopu dla poratowania zdrowia. Prawo do urlopu w wymiarze proporcjonalnym przysługuje także w razie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W przypadku niewykorzystania urlopu wypoczynkowego z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy nauczycielowi akademickiemu przysługuje ekwiwalent pieniężny za okres niewykorzystanego urlopu.

Również pracownikom niepełnosprawnym przysługuje prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego. Prawo do takiego urlopu przysługuje osobie zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Wymiar dodatkowego urlopu wynosi 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Jak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2005 r. (II PK 339/04, OSNP 2006/9-10/150), prawo do tego urlopu przysługuje pracownikowi zaliczonemu do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, chociażby nie wystąpił do pracodawcy o przyznanie takiego urlopu. Jedyną przesłanką prawa do urlopu jest pozostawanie w stosunku pracy. Zasada ta jest bezwzględnie obowiązująca, nie może być więc wyłączna wolą stron stosunku pracy. Pracownik nie może również się zrzec tego prawa.

Należy pamiętać, że osoba niepełnosprawna nie nabywa prawa do urlopu dodatkowego z dniem zaliczenia jej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Prawo do tego urlopu przysługuje bowiem dopiero po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia jej do jednego z tych stopni niepełnosprawności.

Dodatkowy urlop wypoczynkowy nie przysługuje osobie uprawnionej do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych lub do urlopu dodatkowego na podstawie odrębnych przepisów, innych niż ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Warto podkreślić, że w przypadku gdy wymiar urlopu dodatkowego przysługującego na podstawie odrębnych przepisów jest niższy niż 10 dni roboczych, zamiast tego urlopu przysługuje urlop dodatkowy należny osobie niepełnosprawnej.

Sędziowie i prokuratorzy to kolejne grupy zawodowe, którym corocznie przysługuje urlop dodatkowy. Wymiar urlopu zależny jest od lat pracy uprawnionego i wynosi 6 dni roboczych bądź 12 dni roboczych po - odpowiednio - 10 i 12 latach pracy.

Do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu dodatkowego, wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia w sądzie lub prokuraturze na stanowiskach: asesorów, sędziów i prokuratorów, w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa na stanowisku radcy (w przypadku sędziego również prezesa, wiceprezesa, starszego radcy) Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, a także okresy wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego lub zajmowania samodzielnego stanowiska w organach władzy publicznej, z którym związana była praktyka prawnicza, oraz inne okresy pracy (zatrudnienia), jeżeli z tego tytułu przysługiwał zwiększony wymiar urlopu.

Pracownikowi socjalnemu przysługuje raz na dwa lata dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych.

Dodatkowy urlop wypoczynkowy przysługuje, pod warunkiem że pracownik ten był zatrudniony w ośrodku pomocy społecznej lub w powiatowym centrum pomocy rodzinie, do którego obowiązków należy praca socjalna oraz przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych. Warunkiem koniecznym jest także przepracowanie nieprzerwanie i faktycznie co najmniej pięć lat.

Sposób udzielania dodatkowego urlopu wypoczynkowego nie jest określony w przepisach. Możliwe jest udzielanie go zarówno łącznie z urlopem wypoczynkowym w podstawowym wymiarze, jak i osobno. Urlop dodatkowy można wykorzystać w całości oraz dzielić na części.