Umowa cywilnoprawna nie może wyłączyć odpowiedzialności solidarnej pracodawców

W myśl art. 23¹ par. 2 k.p. za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy, powstałe przed przejściem części zakładu pracy na innego pracodawcę - dotychczasowy i nowy pracodawca odpowiadają solidarnie.

Częścią zakładu pracy jest w tym przypadku taki zespół składników majątkowych, który może być potraktowany jako odrębna placówka zatrudnienia dla pracowników wykonujących w niej pracę (np. oddział przedsiębiorstwa czy jego wyspecjalizowany zakład produkcyjny, warsztat, hurtownia lub sklep). Przy czym w orzecznictwie przyjmuje się, że części zakładu pracy w rozumieniu art. 23¹ par. 1 k.p. nie można utożsamiać wyłącznie ze składnikami materialnymi, ponieważ mogą ją także stanowić zadania pracodawcy. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lutego 2007 r. (I PK 212/06, LexPolonica nr 1840511). Podobnie wypowiadał się SN w wyroku z 20 października 2009 r. (I PK 96/09, I PK 96/09) stwierdzając, iż ocena, że doszło do przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę zależy od ustalenia, czy przejął on w faktyczne władanie część zadania lub zadań, stanowiących placówkę zatrudnienia, a więc w zakresie pozwalającym na wykonywanie obowiązków pracowniczych. Nie musi to polegać na formalnym nabyciu przedsiębiorstwa lub jego części oraz nie zależy od rodzaju czynności prawnej, na podstawie której następuje przejęcie części zakładu pracy w faktyczne władanie. Zatem do przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę dochodzi wówczas, gdy przejął on w faktyczne władanie część mienia lub zadań stanowiących placówkę zatrudnienia, a więc w zakresie pozwalającym na wykonywanie obowiązków pracowniczych.

Przy czym w razie wątpliwości uznać należy, że datą przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę jest chwila faktycznego przekazania mienia lub zadań, a nie dzień określony w tytule prawnym (np. umowie), stanowiącym podstawę przejścia.

W razie, gdy część zakładu pracy zostaje przejęta przez nowego pracodawcę (np. kupiona, wynajęta czy wydzierżawiona) nowy i dotychczasowy pracodawca odpowiadają solidarnie za zobowiązania wynikające ze stosunków pracy pracowników zatrudnionych w tej części zakładu pracy.

Odpowiedzialność solidarna poprzedniego i następnego pracodawcy nie wchodzi natomiast w grę, gdy przedmiotem przejścia na nowego pracodawcę był cały zakład pracy. Należy tu więc wyraźnie odróżnić sytuację przejęcia całości zakładu pracy od przejęcia tylko jego części.

Odpowiedzialność solidarna pracodawców obejmuje tylko zobowiązania, które powstały przed przejęciem części zakładu pracy przez nowego pracodawcę. Natomiast za nowe zobowiązania, powstałe po przejęciu części zakładu pracy odpowiada wyłącznie nowy pracodawca.

Zasady odpowiedzialności solidarnej są uregulowane w przepisach kodeksu cywilnego. W myśl art. 366 par. 1 k.c. kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Oznacza to, że każdy z nich odpowiada za całość zobowiązania, a zaspokojenie żądań pracownika przez jednego z nich zwalnia drugiego z zobowiązania wobec tego pracownika.

Zastrzeżenie solidarnej odpowiedzialności pracodawców jest rozwiązaniem korzystnym dla pracowników. Dzięki niej w przypadku, gdy dotychczasowy pracodawca nie wypłacił pracownikowi np. dodatku za pracę w nocy czy dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych, pracownik ten może dochodzić zapłaty swoich należności nie tylko od dotychczasowego, ale i od nowego pracodawcy.

Pracownik może także według swego uznania dochodzić części należności od jednego z pracodawców, a części od drugiego. Może również o całość roszczenia pozwać wybranego przez siebie pracodawcę.

Zastrzeżenie solidarnej odpowiedzialności pracodawców zdecydowanie polepsza sytuację pracownika także w razie niewypłacalności lub całkowitej likwidacji dotychczasowego pracodawcy. Wówczas pracownik ma szansę uzyskania swoich należności od pracodawcy, który przejął część zakładu.

Artur W. był zatrudniony w oddziale produkcyjnym należącym do przedsiębiorstwa X.

Oddział ten został przejęty przez spółkę Y, która kupiła go wraz z przylegającym do niego terenem. Spowodowało to, że Artur W. stał się pracownikiem spółki Y. Ponieważ przedsiębiorstwo X nie wypłaciło Arturowi W. wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w kwocie 3400 zł, skierował on do sądu pozew przeciwko przedsiębiorstwu X i spółce Y, dochodząc zasądzenia od nich solidarnie kwoty 4400 zł z tytułu należnego mu wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. Sąd uwzględnił jego powództwo i zasądził należną kwotę solidarnie od obu pracodawców.

Podkreślić należy, że art. 23¹ par. 2 k.p. ma charakter bezwzględnie obowiązujący i dlatego pracodawcy nie mogą poprzez umowę wyłączyć jego zastosowania wobec pracownika. Wskazywał na to wyraźnie SN w wyroku z 17 maja 1995 r. (I PRN 9/95, LexPolonica nr 300636) stwierdzając, że umowa cywilnoprawna nie może wyłączać zastosowania art. 23¹ k.p., gdyż wejście przez nowego pracodawcę w stosunki pracy następuje z mocy prawa i jest niezależne od tego, jak ta kwestia została uregulowana między stronami umowy cywilnoprawnej stanowiącej podstawę przejścia. Zatem, chociaż pracodawcy mogą się wzajemnie umówić, że za wszelkie zaległe zobowiązania wynikające z umów o pracę będzie odpowiadał tylko dotychczasowy pracodawca, to jednak taka umowa będzie miała skutek jedynie między nimi. Natomiast nie będzie ona w żaden sposób wiązać pracownika ani też ograniczać jego uprawnień w zakresie dochodzenia roszczeń od wybranego przez siebie pracodawcy. Zaznaczyć należy, że regulacja art. 23¹ par. 2 k.p. nie ma zastosowania do osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, czyli np. umowy-zlecenia, gdyż osoby te nie są pracownikami.

Przedsiębiorstwo X sprzedało spółce Y część zakładu stanowiącą warsztat samochodowy. Równocześnie firmy te zawarły umowę zobowiązującą przedsiębiorstwo X do pokrycia wszelkich niezaspokojonych dotąd należności pracowników zatrudnionych w tym warsztacie. Wobec jednego z pracowników zatrudnionych tym warsztacie przedsiębiorstwo X zalegało z zapłatą wynagrodzenia za pracę w godzinach nocnych w kwocie 2100 zł. Pracownik ten nie widząc możliwości wyegzekwowania swoich należności od przedsiębiorstwa X, wystąpił do sądu z pozwem przeciwko spółce Y, dochodząc zapłaty tej kwoty. Spółka Y broniła się przed sądem, powołując się na umowę zawartą z przedsiębiorstwem X z której wynikało, że tylko przedsiębiorstwo X odpowiada za tego typu zobowiązania. Sąd jednak nie uwzględnił tego argumentu z uwagi na treść art. 23¹ par. 2 k.p. i zasądził od pozwanej Spółki Y dochodzoną kwotę. Gdy Spółka Y wypłaciła tę kwotę, zwróciła się do Przedsiębiorstwa X o jej zwrot, stosownie do zawartej między nimi umowy.

Art. 23¹ kp ustanawia współodpowiedzialność pozwanego wobec przejętych pracowników, nie określa natomiast rozkładu ciężaru spłaconego długu między współdłużnikami. W tym zakresie decydujące pozostają przesłanki określone w art. 376 kc.

Wyrok SN z 12 lutego 2009 r. (V CSK 267/2008, LexPolonica nr 1999917)

Przejęcie przez uczelnię niepubliczną od innej uczelni niepublicznej studentów określonego kierunku studiów i zobowiązanie się do uruchomienia tego kierunku studiów na uczelni przejmującej, w oparciu o zezwolenie ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego, przejętą dokumentację studentów, know-how dotyczące organizacji i uruchomienia tego kierunków studiów oraz przejętą kadrę dydaktyczną, może być uznane za przejście części zakładu pracy na innego pracodawcę w rozumieniu art. 23¹ par. 1 kp.

Wyrok SN z 23 sierpnia 2007 r. (I PK 80/2007, LexPolonica nr 1965185)

W sprawach o roszczenia ze stosunku pracy powstałe do dnia przekształcenia szpitala klinicznego, mającego status jednostki organizacyjnej (budżetowej) Skarbu Państwa, w samodzielny publiczny szpital kliniczny bierną legitymację procesową mają Skarb Państwa oraz samodzielny publiczny szpital kliniczny.

Uchwała SN z 17 października 2004 r. (II PZP 11/2004, OSNP 2005/1/2)

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 23¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 366 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).