Można odmówić wykonywania pracy innej niż ustalona w umowie

Pracownik jedynie wyjątkowo może odmówić wykonania polecenia swojego przełożonego. Wyjątki te dotyczą poleceń nakazujących wykonywanie czynności sprzecznych z prawem, i to nie tylko z prawem pracy, ale też innymi gałęziami prawa, np. z prawem karnym, ubezpieczeń społecznych czy podatkowym. Ponadto pracownik może odmówić wykonania polecenia sprzecznego z zakresem jego obowiązków wynikających z umowy o pracę. Pracownik ma też prawo do odmowy wykonywania pracy niebezpiecznej, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy.

Pracownik może odmówić wykonania polecenia sprzecznego z prawem. Jednakże w praktyce określenie zgodności danego polecenia z prawem często jest bardzo trudne. Nie dotyczy to oczywiście przypadków ewidentnych, np. gdy księgowej polecono dokonać zmian w dokumentacji firmy mających cechy fałszerstwa. Natomiast zwykle pracownik może mieć wątpliwości, czy dane polecenie narusza normy prawne. Powinien wówczas zwrócić na to uwagę swemu przełożonemu i żądać potwierdzenia tego polecenia. Jeśli natomiast po potwierdzeniu polecenia nadal będzie uważał, że polecenie jest sprzeczne z prawem, to może odmówić jego wykonania. W przypadku gdy jego odmowa była uzasadniona, pracodawca nie może z tego powodu wymierzyć mu kary porządkowej ani też rozwiązać z nim umowy o pracę.

Pracownik zobowiązany jest wykonywać polecenia, które są zgodne z treścią jego obowiązków wynikających z umowy o pracę. Chodzi tu o obowiązki związane z zajmowanym przez niego stanowiskiem pracy. Natomiast nie ma on obowiązku stosować się do poleceń przełożonych, które nie wynikają z jego obowiązków pracowniczych. Dlatego też może odmówić wykonywania pracy innej niż ustalona w umowie o pracę i np. odmówić stałego wykonywania pracy przy załadunku towaru, jeżeli zgodnie z umową miał pracować w biurze na stanowisku fakturzysty. Podobnie może odmówić wykonywania poleceń zobowiązujących go do odbioru ubrań przełożonego z pralni, jeśli do jego obowiązków należy praca w charakterze referenta.

Pracownik może też odmówić wykonywania prac, które są dla niego upokarzające lub poniżające, np. odmówić sprzątania biura, jeśli został zatrudniony jako sprzedawca, czy mycia okien, jeśli jest inżynierem budownictwa zatrudnionym jako inspektor nadzoru. Natomiast podkreślić należy, że pracownik nie może odmówić wykonania polecenia przełożonego nakazującego mu pracę w godzinach nadliczbowych, gdyż odmowa pracy w nadgodzinach stanowi naruszenie obowiązków pracowniczych i może nawet stanowić podstawę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Zaznaczyć należy, że pracownik odmawiający wykonania polecenia kierującego go do innej pracy niż wynikająca z zakresu jego obowiązków określonych umową o pracę nie uchybia swym obowiązkom pracowniczym. Dlatego też pracodawca nie może z tego powodu rozwiązać z nim umowy o pracę na podstawie art. 52 par. 1 pkt 1 k.p.

Pamiętać jednak trzeba, że w myśl art. 42 par. 4 k.p. pracodawca w przypadkach uzasadnionych swoimi potrzebami może powierzyć pracownikowi wykonywanie innej pracy niż określona w umowie o pracę na okres nieprzekraczający trzech miesięcy w roku kalendarzowym, jeżeli nie powoduje to obniżenia wynagrodzenia i odpowiada kwalifikacjom pracownika. W takich okolicznościach pracownik nie może odmówić wykonania polecenia pracodawcy. Jednak pracodawca może skierować pracownika tylko do takiej pracy, która z uwagi na jego wykształcenie oraz staż pracy będzie dla niego odpowiednia. Nie może to być praca przekraczająca kwalifikacje pracownika, ale też nie może być ona poniżająca czy ośmieszająca dla tego pracownika (np. powierzenie inżynierowi pracy fizycznej polegającej na kopaniu rowów). W takim bowiem przypadku pracownik może odmówić wykonania polecenia pracodawcy.

Podobnie wypowiadał się Sąd Najwyższy w wyroku z 18 listopada 1999 r. (IPKN 370/99, OSNP 2001/7/225), stwierdzając, że pracownik odmawiający wykonania sprzecznego z art. 42 par. 4 polecenia kierującego go do innej pracy nie uchybia obowiązkowi pracowniczemu.

Pracownik ma prawo odmówić wykonania polecenia kierującego do pracy niedopuszczalnej z uwagi na jego stan zdrowia lub ciążę. Tak byłoby w sytuacji, gdyby pracownikowi, u którego stwierdzono przeciwwskazania do pracy na wysokości, polecono wykonywanie robót budowlanych na dachu wieżowca. Podobnie uzasadniona byłaby odmowa wykonania polecenia wydanego kobiecie w ciąży, nakazującego jej pracę w nocy lub w godzinach nadliczbowych. Przy czym pracownik, odmawiając wykonania polecenia, powinien wskazać przełożonemu przyczyny tej odmowy. Za uzasadnioną podstawę odmowy wykonania polecenia przełożonego należy uznać także chorobę stwierdzoną zaświadczeniem lekarskim. Pracownik może więc odmówić wykonania polecenia stawienia się do pracy w celu wykonania pilnych prac, jeśli korzysta ze zwolnienia lekarskiego.

Wśród przepisów regulujących prawa i obowiązki pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy wprowadzono także przepisy pozwalające pracownikom odmówić wykonywania pracy niebezpiecznej dla zdrowia i życia.

Zgodnie bowiem z art. 210 k.p., w razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika, albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

Jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia, o którym mowa powyżej, pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

W obu tych sytuacjach za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Zgodnie z art. 210 par. 5 k.p. określone wyżej uprawnienie nie dotyczy jednak pracowników, których obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia (np. strażaków, pracowników ochrony mienia lub straży gminnych).

Uregulowanie to stanowi wyraz ochrony pracowników przed obowiązkiem wykonywania pracy w warunkach stwarzających zagrożenie dla zdrowia i życia ich samych lub innych osób z obawy przed utratą wynagrodzenia. Poza tym stwierdzić należy, że uprawnienie z art. 210 k.p. ma charakter szczególny i dotyczy sytuacji nadzwyczajnych, gdy istnieje faktyczne i bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia ludzkiego.

Zaznaczyć przy tym należy, że zagrożeniem określonym w art. 210 k.p. będzie także zagrożenie, którego wystąpienie pracownik przyjął w usprawiedliwionym błędzie. Jeżeli więc pracownik omyłkowo zasugerował się, że wydzielające się z klimatyzacji opary są szkodliwe i opuścił z tego powodu swoje miejsce pracy, odmawiając wykonywania pracy w tych warunkach, a po dokonanych badaniach okazało się, że nie miały one żadnych szkodliwych właściwości dla jego zdrowia, wówczas pracodawca nie może czynić mu zarzutów.

Zasadniczo jednak uprawnienie pracowników do odmowy świadczenia pracy oraz do opuszczenia miejsca pracy powinno być stosowane w ostateczności, jedynie wówczas, gdy inne środki usunięcia bezpośredniego zagrożenia okazały się bezskuteczne. Dlatego też pracownicy powinni korzystać z tego uprawnienia wyjątkowo i ze szczególną ostrożnością, by nie narazić się na ewentualny zarzut nadużycia swojego prawa (art. 8 k.p.).

Podkreślić należy, że powstrzymywanie się pracownika od wykonywania pracy w warunkach nieodpowiadających przepisom bhp nie stanowi naruszenia obowiązku świadczenia pracy, jeżeli pracownik zawiadomił o tym niezwłocznie swojego przełożonego.

Warto zwrócić uwagę na treść uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 7 stycznia 1998 r. (I PKN 405/97, OSP 1998/10/181) gdzie wskazano, że uprawnienie z art. 210 k.p. może być wykorzystywane także w sytuacji, gdy pracodawca zobowiązuje pracowników do pracy w pomieszczeniach biurowych, w których temperatura jest niższa od temperatury minimalnej.

Prawo odmowy wykonania polecenia pracy w warunkach stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia dotyczy nie tylko sytuacji, gdy niebezpieczeństwo to grozi wyłącznie samemu pracownikowi lub jego współpracownikom, lecz także przypadków, gdy może to stanowić zagrożenie dla innych osób, choćby nawet bliżej nieokreślonych.

Jolanta J. była zatrudniona jako technolog. Pracodawca na okres trzech miesięcy powierzył jej pracę sprzątaczki. Jolanta J. nie zgodziła się i odmówiła wykonania tego polecenia, twierdząc, że jest to praca dla niej nieodpowiednia, niewymagająca żądnego wykształcenia, podczas gdy ona ma wyższe wykształcenie. Pracodawca rozwiązał z nią umowę o pracę bez wypowiedzenia, podając jako powód odmowę wykonania polecenia pracodawcy. Jolanta J. nie zgodziła się z tym i wniosła powództwo do sądu pracy, w którym zażądała przywrócenia do pracy na dotychczasowe stanowisko pracy, wskazując, że powierzona praca była dla niej nieodpowiednia i poniżająca. Sąd uwzględnił jej powództwo, uznając, że odmawiając wykonania polecenia sprzecznego z art. 42 par. 4 k.p., nie naruszyła ona obowiązków pracowniczych.

Bogdan S był zatrudniony jako informatyk. Pracodawca postanowił przenieść go do pracy w innym dziale i wskazał mu pomieszczenie znajdujące się w podpiwniczeniu jako jego miejsce pracy. Bogdan S. odmówił przeniesienia się do tego pomieszczenia, twierdząc, że jest w nim zbyt zimno. Pracodawca, nie zgadzając się z tym, uznał, że odmawia on wykonania polecenia i wypowiedział mu z tego powodu umowę o pracę. Bogdan S. wniósł wówczas pozew do sądu pracy, domagając się przywrócenia do pracy. Sąd uwzględnił jego powództwo, gdyż jak ustalono temperatura w tym pomieszczeniu była znacznie niższa niż minimalne 18 st. C.

@RY1@i02/2010/151/i02.2010.151.168.0008.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Ryszard Sadlik

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 42 par. 4, art. 210 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).