Spadek liczby członków związku zawodowego poniżej 10 osób wyłącza szczególną ochronę jego zarządu

Zakładowa organizacja związkowa, która chce korzystać ze swoich uprawnień, musi zrzeszać co najmniej 10 członków. Muszą oni być pracownikami lub osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą u pracodawcy objętego jej działaniem albo funkcjonariuszami Policji, Straży Granicznej i Służby Więziennej, strażakami Państwowej Straży Pożarnej, a także pracownikami NIK pełniącymi służbę w jednostce objętej działaniem tej organizacji (art. 25¹ ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych). Oznacza to, że do wymaganej liczby nie wlicza się osób będących emerytami, rencistami, członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych, wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej oraz bezrobotnymi.

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 15 listopada 2006 r. (I PK 135/2006, OSNP 2007/21-22/31), stan liczbowy organizacji związkowych z reguły ma charakter dynamiczny. Problem ustalenia momentu, z jakim należy wiązać istnienie bądź brak uprawnień zakładowej organizacji związkowej ze względu na liczbę członków, nie został jednoznacznie uregulowany w przepisach prawa pracy. W myśl art. 25¹ ust. 2 ustawy zakładowy związek zawodowy przedstawia pracodawcy co kwartał - według stanu na ostatni dzień kwartału - w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po tym kwartale, informacje o łącznej liczbie swoich członków. Zdaniem SN należy przyjąć, iż w sprawie uprawnień zakładowej organizacji związkowej pracodawca jest nią związany. Ponadto dla wykonywania przez związek uprawnień istotna jest liczba jego członków w dniu, w którym pracodawcy przekazana została lista jej członków.

Jeżeli pracodawca w powyższym terminie nie uzyskał wymaganych przez art. 25¹ ust. 2 ustawy informacji, ma prawo przyjąć, że od tej daty zakładowej organizacji związkowej nie przysługują już ustawowe uprawnienia. Nie wyłącza to jednak możliwości wykazania przez organizację związkową, że zrzeszała ona co najmniej 10 członków.

Spadek liczby zrzeszonych osób poniżej wymaganego minimum formalnie nie przesądza o utracie bytu prawnego przez taką organizację. Dopiero jeżeli liczba członków związku utrzymuje się poniżej 10 przez okres dłuższy niż trzy miesiące, będzie to przesłanką do wykreślenia związku zawodowego z rejestru. W tym przypadku chodzi o spadek liczby członków, którzy niekoniecznie muszą być pracownikami pracodawcy. Członkami bowiem mogą być również emeryci i renciści, a także osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę nakładczą oraz bezrobotni poprzednio zatrudnieni u danego pracodawcy.

Powyższy pogląd potwierdza m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 października 2004 r. (II PK 41/04, M. Pr. Pracy 2005/8, str. 5). W orzeczeniu tym SN stwierdził, że organizacje zrzeszające w zakładzie pracy mniej niż 10 pracowników nie tracą bytu prawnego, lecz przestały być zakładowymi organizacjami związkowymi i tym samym utraciły uprawnienia związkowe nadane im przepisami ustawy i kodeksu pracy.

Konsekwencją utraty uprawnień przez zakładową organizację związkową jest brak obowiązku pracodawcy występowania do związku o stanowisko w indywidualnych sprawach pracowniczych. Wśród nich wymienić należy przede wszystkim utratę prawa do konsultowania zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę (art. 38 k.p.) oraz opiniowania zamiaru rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 52 par. 3 k.p.). Oznacza to także, że organizacja nie będzie mogła korzystać z innych swoich uprawnień, tj. np.: prawa do wydawania zgody na rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownicy będącej w ciąży lub w okresie urlopu macierzyńskiego (art. 177 par. 1 k.p.), jak również prawa wydawania zgody na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy ze społecznym inspektorem pracy (art. 13 ustawy z 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy). Pracodawca będzie mógł w tych kwestiach podejmować decyzje samodzielnie.

Wśród przedstawicieli doktryny poważne kontrowersje budził problem szczególnej ochrony działaczy związkowych, o której stanowi art. 32 ustawy. Na tym tle zaprezentowane zostały dwa stanowiska. W myśl pierwszego działacze związkowi wymienieni w art. 32 ustawy korzystają z tej ochrony również po utracie przez organizację związkową uprawnień. Uznano bowiem, że przepis art. 25¹ ustawy odnosi się do uprawnień organizacji związkowej, a nie jej członków, i jako przepis szczególny nie może być interpretowany rozszerzająco. W myśl drugiego z prezentowanych poglądów utrata uprawnień przez zakładową organizację związkową powoduje również utratę przez jej działaczy szczególnej ochrony.

Ostatecznie wątpliwości rozstrzygnął Sąd Najwyższy, który stwierdził, że szczególna ochrona trwałości stosunku pracy określona w art. 32 ust. 1 ustawy przysługuje tylko członkom zarządu zakładowej organizacji związkowej, która spełnia kryteria ustanowione w art. 25¹ ust. 1 ustawy (wyrok SN z 25 stycznia 2005 r., II PK 159/04, OSNP 2005/17/267).

Skutkiem utraty uprawnień przez zakładową organizację związkową jest także brak możliwości reprezentowania pracowników w sprawach o charakterze zbiorowym. Wśród tych uprawnień należy wymienić w szczególności prowadzenie rokowań, zwłaszcza w celu zawarcia i zmiany układu zbiorowego pracy.

Utrata uprawnień przez zakładową organizację związkową oznacza również, że nie będzie ona mogła występować jako strona innych porozumień zbiorowych opartych na ustawie, zawieranych na szczeblu zakładu pracy. Chodzi w szczególności o porozumienia w sprawie zwolnień grupowych (art. 3 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników), porozumienia zawierane przy przejściu zakładu pracy do nowego pracodawcy (art. 26¹ ustawy o związkach zawodowych) czy porozumienia w sprawie zawieszenia stosowania przepisów prawa pracy (art. 9¹ k.p.).

Utrata uprawnień przez organizację związkową będzie również skutkowała utratą prawa do współtworzenia regulaminów: wynagradzania, pracy, zakładowego funduszu świadczeń socjalnych oraz nagradzania i premiowania. We wszystkich tych przypadkach organizacja związkowa utraci głos stanowczy w zakresie kształtowania ich treści. Pracodawca uzyska możliwość samodzielnego wydawania i zmieniania tych aktów.

Organizacja związkowa, która nie spełnia warunku określonego w art. 25¹ ustawy, nie może być stroną zakładowego sporu zbiorowego. W sytuacji gdyby taki spór próbowała wszcząć, pracodawca nie jest obowiązany do przystąpienia do niego. Natomiast w razie gdyby utrata uprawnień nastąpiła już w trakcie sporu zbiorowego - może od niego odstąpić. Strajk organizowany przez organizację związkową, która utraciła uprawnienia, będzie nielegalny.

W przedsiębiorstwie działa zakładowa organizacja związkowa licząca 17 członków. Po przedstawieniu pracodawcy po pierwszym kwartale 2010 roku informacji o łącznej liczbie członków okazało się, że związek ten utracił uprawnienia zakładowej organizacji związkowej. Członkami związku byli bowiem pracownicy w liczbie 8 oraz 6 emerytów, 2 rencistów i 1 bezrobotny poprzednio zatrudniony w przedsiębiorstwie. Pracodawca nie ma zatem m.in. obowiązku współdziałania z taką organizacją, wynikającego z art. 30 ust. 2¹ ustawy o związkach zawodowych, nie reprezentuje ona jej członków w rozumieniu art. 38 k.p., a członkowie zarządu tej organizacji nie korzystają z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 powyższej ustawy.

Krzysztof Chyba

dgp@infor.pl

Art. 25¹ ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 z późn. zm.).