Liczba chronionych działaczy podlega prawnym ograniczeniom

Ochrona trwałości stosunku pracy obejmuje członków zarządu zakładowej organizacji związkowej oraz pracowników członków związku, którzy zostali upoważnieni do jej reprezentowania wobec pracodawcy. Pracownicy ci podlegają ochronie, pod warunkiem że organizacja związkowa imiennie ich wskazała w informacji przekazanej pracodawcy.

Imienna lista chronionych pracowników powinna określać również okres trwania ochrony. Z mocy prawa ulega on przedłużeniu o czas odpowiadający połowie wskazanego okresu, nie dłużej jednak niż przez rok.

W świetle postanowień art. 32 ust. 7 ustawy gwarancje trwałości zatrudnienia odnoszą się również do członków komitetu założycielskiego zakładowej organizacji związkowej. Okres tej ochrony wynosi sześć miesięcy od dnia jej założenia. Działacze ci są jednak nią objęci tylko wtedy, gdy podjęli czynności w celu wywiązania się z obowiązku doprowadzenia do rejestracji organizacji związkowej. Pogląd ten potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 1997 r. (I PKN 4/97, OSNAPiUS 1997/19/375). W orzeczeniu tym SN stwierdził, że członek komitetu założycielskiego traci ochronę przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem bez wypowiedzenia, jeśli w terminie 30 dni od utworzenia związku nie złożono wniosku o rejestrację, a także wtedy, gdy wskutek nieuzupełnienia braków formalnych został on przez sąd rejestrowy zwrócony.

Ochrona przewidziana art. 32 ust. 1 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych przysługuje również pracownikowi pełniącemu z wyboru funkcję związkową poza zakładową organizacją związkową, korzystającemu u pracodawcy z urlopu bezpłatnego lub ze zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy. Przysługuje ona w okresie tego urlopu lub zwolnienia oraz rok po upływie tych zdarzeń. Ochronie nie podlegają jednak pracownicy, którzy pełnią z wyboru funkcję związkową poza zakładową organizacją związkową, ale nie korzystają z tego tytułu z urlopu bezpłatnego lub zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy.

Pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może chronionym działaczom wypowiedzieć lub rozwiązać stosunku pracy ani zmienić jednostronnie warunków zatrudnienia. Decyzja w tym zakresie musi zapaść w formie uchwały. Podmiot uprawniony do jej podjęcia powinien wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności konkretnego przypadku, w tym także dobro zakładu pracy. W literaturze wskazuje się, że nie może on w szczególności pominąć przyczyn wskazanych przez pracodawcę i arbitralnie odmówić wyrażenia zgody. Stanowisko takie byłoby nadużyciem prawa niepodlegającym ochronie.

Zgoda musi mieć charakter uprzedni. Oznacza to, że należy ją wyrazić przed złożeniem pracownikowi przez pracodawcę oświadczenia woli. Przepis art. 32 ustawy nie precyzuje jednak wyraźnie tego terminu. W literaturze prezentowany jest pogląd, że odmowa zgody w przypadku wypowiedzenia - zarówno definitywnego, jak i zmieniającego - powinna nastąpić w ciągu pięciu dni od daty zawiadomienia właściwego podmiotu przez pracodawcę. W przypadku zaś rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia - w ciągu trzech dni.

Liczba pracowników, którą zarząd związku może wskazać do ochrony, jest limitowana. Zależy ona przede wszystkim od tego, czy organizacja ta ma status reprezentatywnej w rozumieniu art. 241^25a k.p. Reprezentatywną zakładową organizacją związkową jest organizacja związkowa:

● będąca jednostką organizacyjną albo organizacją członkowską ponadzakładowej organizacji związkowej uznanej za reprezentatywną na podstawie art. 241¹⁷ par. 1 pkt 1 k.p., pod warunkiem że zrzesza ona co najmniej 7 proc. pracowników zatrudnionych u pracodawcy, lub

● zrzeszająca co najmniej 10 proc. pracowników zatrudnionych u pracodawcy.

Jeżeli żadna z zakładowych organizacji związkowych nie spełnia tych wymogów, reprezentatywną zakładową organizacją związkową jest organizacja zrzeszająca największą liczbę pracowników.

W przypadku organizacji niereprezentatywnej, stosownie do art. 32 ust. 6 ustawy, może ona udzielić ochrony tylko jednemu pracownikowi będącemu członkiem zarządu albo innemu członkowi związku, który jest umocowany do jego reprezentacji.

W przypadku do organizacji reprezentatywnych limit pracowników jest wyliczany na podstawie jednej ze wskazanych w ustawie metod.

Pierwsza z nich to metoda zwana parytetową. Zgodnie z nią liczba pracowników wskazanych przez zarząd związku do ochrony nie może być wyższa od liczby osób stanowiących kadrę kierowniczą danego pracodawcy. W jej skład wchodzą kierujący jednoosobowo zakładem pracy i jego zastępcy (np. dyrektor przedsiębiorstwa państwowego i jego zastępcy) albo członkowie kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy (np. zarządu spółki kapitałowej lub spółdzielni), a także inne osoby wyznaczone przez pracodawcę do czynności z zakresu prawa pracy.

Na pisemny wniosek zarządu reprezentatywnej zakładowej organizacji związkowej pracodawca przekazuje jej, w terminie siedmiu dni od otrzymania takiego wniosku, informację o liczbie osób stanowiących kadrę kierowniczą w zakładzie pracy. Szczegółowy tryb postępowania w tej sprawie regulują przepisy rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 16 czerwca 2003 r. w sprawie powiadamiania przez pracodawcę zarządu zakładowej organizacji związkowej o liczbie osób stanowiących kadrę kierowniczą w zakładzie pracy oraz wskazywania przez zarząd oraz komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej pracowników, których stosunek pracy podlega ochronie, a także dokonywania zmian w takim wskazaniu (Dz.U. nr 108, poz. 1013).

Drugą metodą obliczania limitu chronionych pracowników jest metoda progresywna. Sprowadza się ona do tego, że liczba tych pracowników jest pochodną liczby członków tej organizacji i wzrasta wraz ze zwiększaniem się jej liczby. I tak np. przy 20 członkach związku będących pracownikami liczba chronionych działaczy wynosi 2, przy 100 członkach - 8 pracowników itd.

Wybór jednej z dwóch opisanych wyżej metod ustalania limitu chronionych działaczy związkowych należy do swobodnego wyboru zarządu zakładowej organizacji związkowej mającej status organizacji reprezentatywnej. Duże organizacje (liczone liczbą członków będących pracownikami) na ogół wybiorą metodę progresywną, małe, szczególnie nowo powstałe organizacje związkowe u dużych pracodawców, wybiorą metodę parytetową.

Komitet założycielski związku zawodowego ma prawo wskazać trzech swoich członków, którzy będą podlegać tej ochronie. Wskazanie imienne tych pracowników jest dla pracodawcy wiążące (art. 32 ust. 7 ustawy).

Imienne określenie przez zarząd organizacji związkowej bądź komitet założycielski takiej organizacji pracowników podlegających szczególnej ochronie jest prawem, a nie obowiązkiem tych organów. Brak takiego wskazania powoduje ten tylko skutek, że szczególnej ochronie, z mocy prawa, podlega wyłącznie jedna osoba, tj. przewodniczący zakładowej organizacji związkowej, a w odniesieniu do komitetu założycielskiego - przewodniczący tego komitetu.

Zarząd zakładowej organizacji związkowej wskazał w uchwale pracowników podlegających ochronie. Określił również czteroletni okres jej trwania. Z mocy prawa stosunek pracy wskazanych działaczy będzie chroniony przez pięć lat.

Spółka złożona z oddziałów zatrudnia 18 tys. pracowników. W skład kadry kierowniczej wchodzi 40 osób. Nowo powstały związek, do którego należy 80 członków, przy ustaleniu liczby pracowników podlegających ochronie wybrał metodę parytetową. Dzięki niej może wskazać do ochrony 40 pracowników. Gdyby wybrał metodę progresywną, byłoby to jedynie siedmiu pracowników.

Leszek Jaworski

leszek.jaworski@infor.pl

Art. 32 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 z późn. zm.).