Wypłaty świadczeń pracownikom niewypłacalnego pracodawcy podlegają ograniczeniom

Niewypłacalność pracodawcy występuje przede wszystkim w przypadku, gdy wobec niego zostanie wszczęte postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne. Zgodnie z nowelizacją ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych z 8 stycznia niewypłacalność zachodzi również wówczas, gdy pracodawca faktycznie, tj. bez przeprowadzenia koniecznych procedur likwidacyjnych, zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i porzucił prowadzone przez siebie przedsiębiorstwo.

W razie wystąpienia niewypłacalności pracodawcy osoby, które z dnia na dzień utraciły pracę, mogą zaspokoić swoje roszczenia z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Definicja pracownika, którego roszczenie podlega takiej ochronie, jest pojęciem szerszym niż wynikające z kodeksu pracy. Jest to osoba fizyczna, która zgodnie z prawem polskim:

● pozostaje w stosunku pracy,

● jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę nakładczą (tzw. chałupnicy), agencyjnej, zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosujemy zgodnie z kodeksem cywilnym przepisy o zleceniu, jeśli podlega z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu,

● wykonuje pracę na innej podstawie niż stosunek pracy na rzecz rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub innej spółdzielni zajmującej się produkcją rolną, gdy podlega z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentownemu.

Z definicji pracownika ustawodawca wyłączył jednak członków bliskiej rodziny pracodawcy, czyli:

● małżonka pracodawcy,

● jego krewnych i powinowatych będących: dzieckiem własnym, dzieckiem drugiego małżonka lub dzieckiem przysposobionym, rodzeństwem, rodzicem, macochą lub ojczymem, osobą przysposabiającą, wnukiem, dziadkiem, zięciem lub synową, bratową, szwagierką bądź szwagrem,

● osoby wykonujące pracę zarobkową w gospodarstwie domowym pracodawcy.

Fundusz nie pokrywa wszystkich świadczeń należnych pracownikom. Niczym nieograniczone wypłaty często mogłyby wykraczać poza socjalny cel omawianych przepisów. Poza tym wypłata świadczeń w całości mogłaby spowodować drastyczne podniesienie składki, co mogłoby stanowić nadmierne obciążenie przedsiębiorców.

Dlatego wypłaty z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w myśl art. 12 ust. 2 ustawy obejmują tylko należności główne. Nie wypłaca się należności ubocznych, np. odsetek od niewypłaconego w terminie wynagrodzenia.

Większość należności głównych może zostać zaspokojona ze środków funduszu jedynie za okres nie dłuższy niż trzy miesiące poprzedzające datę wystąpienia niewypłacalności lub moment ustania zatrudnienia, jeśli ustało ono w trakcie dziewięciu miesięcy przed wystąpieniem niewypłacalności pracodawcy. Okres ten określany jest jako okres referencyjny. Do grupy tych należności należą przede wszystkim wynagrodzenia przysługujące z różnych tytułów, a także dodatek wyrównawczy (art. 230 i art. 231 k.p.) i składki na ubezpieczenia społeczne należne od pracodawców na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych.

Świadczenia te fundusz pokryje tylko za okres przed dniem niewypłacalności pracodawcy. Nie przysługują one zatem za okres po dniu wystąpienia niewypłacalności.

Dodatkowym ograniczeniem w realizacji świadczeń przysługujących pracownikowi jest także kwotowy limit wypłat. Łączna kwota wszystkich roszczeń za okres jednego miesiąca nie może przekraczać przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału, od dnia jego ogłoszenia przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Monitorze Polskim, na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Świadczenie z tytułu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy zostanie wypłacone, jeżeli ustanie stosunku pracy nastąpiło w okresie nie dłuższym niż dziewięć miesięcy poprzedzających datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Ekwiwalent również podlega ograniczeniom kwotowym. Świadczenie wypłacone przez fundusz z tego tytułu nie może przekraczać przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału.

Roszczeniami należnymi po dniu niewypłacalności, a które mogą być zaspokojone z funduszu, są odprawy i odszkodowania (z art. 36¹ k.p.). Te świadczenia mogą otrzymać osoby uprawnione, których stosunek pracy ustał w okresie nie dłuższym niż dziewięć miesięcy poprzedzających datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub w okresie nie dłuższym niż cztery miesiące następujące po tej dacie. Odprawy lub odszkodowania wypłacane ze środków funduszu nie mogą przekroczyć kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia lub jego wielokrotności, gdy stanowią one wielokrotność wynagrodzenia stanowiącego podstawę do ich ustalenia.

Ustawą z 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 18, poz. 100) dodano art. 12a. Przepis ten stanowi, że w przypadku faktycznego zaprzestania działalności przez pracodawcę, trwającego dłużej niż dwa miesiące, kierownik biura terenowego FGŚP wypłaca, na wniosek pracownika, zaliczkę na poczet niezaspokojonych przez pracodawcę roszczeń pracowniczych. Ustawodawca ograniczył wysokość zaliczek, ustalając, że nie mogą być one większe niż wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dniu ich wypłaty.

Zgodnie z art. 12a ust. 2 pracownik składa wniosek o wypłatę zaliczki kierownikowi biura terenowego FGŚP, właściwemu ze względu na siedzibę pracodawcy. We wniosku jest zobowiązany złożyć oświadczenie o pozostawaniu w stosunku pracy z danym pracodawcą, rodzaju niezaspokojonych roszczeń i ich wysokości. Musi także uprawdopodobnić wystąpienie niewypłacalności pracodawcy lub dowieść złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Oświadczenie to pracownik składa pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, o czym powinien zostać pouczony przed jego złożeniem.

Wniosek taki może zgłosić także były pracownik lub uprawnieni do renty rodzinnej członkowie rodziny zmarłego pracownika lub zmarłego byłego pracownika.

W przypadku zgłoszenia przez pracownika wniosku o wypłatę świadczeń z tytułu faktycznego zaprzestania działalności przez pracodawcę kierownik biura terenowego FGŚP ma prawo do uzyskania niezbędnych informacji, w szczególności w zakresie: składania deklaracji i opłacenia należnych podatków w urzędzie skarbowym, wyrejestrowania pracowników lub płatnika z ZUS, ustaleń dokonanych przez Państwową Inspekcję Pracy w ramach przeprowadzonych u pracodawcy kontroli i inspekcji, a także ustaleń dokonanych przez komornika w trakcie prowadzonych przeciwko pracodawcy postępowań egzekucyjnych.

Kierownik biura ma prawo również żądać od pracodawcy dokumentów potwierdzających faktyczne zaprzestanie działalności, w tym także wglądu do dokumentacji w miejscu działalności pracodawcy.

Pojęcie zaliczki sugeruje, że wypłacona zostanie tylko część należnych świadczeń. Nowelizacja określa, że wypłata pozostałych niezaspokojonych roszczeń pracowniczych może nastąpić w oparciu o wniosek złożony w trybie i na zasadach określonych dla indywidualnego wniosku pracownika, o którym stanowi art. 16 ustawy.

Możliwość wypłaty zaliczki przewidziała również nowelizacja dokonana ustawą z 1 lipca 2009 r. o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców (Dz.U. nr 125, poz. 1035). Dodała ona art. 14a. Zgodnie z tym przepisem pracodawca w okresie od dnia złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości do dnia wydania przez sąd postanowienia w tej sprawie może wystąpić do funduszu o wypłatę zaliczek przeznaczonych na zaspokojenie świadczeń należnych pracownikom. Wysokość tych zaliczek ograniczona została do kwoty nie wyższej niż wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę, obowiązującego w dniu ich wypłaty.

Wniosek składany przez pracodawcę obejmuje zbiorczy wykaz niezaspokojonych roszczeń pracowniczych oraz poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego w sądzie wraz z dołączonymi do niego dokumentami. Zaliczki są wypłacane bezpośrednio pracownikom. Szczegółowy tryb składania wniosków o wypłatę zaliczek z art. 12a i art. 14a a także wzory tych wniosków określa rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 25 czerwca 2010 r. w sprawie wniosków o wypłatę zaliczki z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (Dz.U. nr 1169, poz. 805). Obowiązywać zacznie ono od 20 lipca.

Wypłat z funduszu dokonuje się na wniosek pracodawcy, syndyka, likwidatora lub innej osoby sprawującej zarząd majątkiem pracodawcy. Jeżeli dotyczy on roszczeń poprzedzających datę niewypłacalności, podmioty te w ciągu miesiąca od tej daty składają wykaz zbiorczy. W wykazie tym należy określić osoby uprawnione oraz rodzaje i wysokość należnych im świadczeń podlegających zaspokojeniu ze środków funduszu.

Wykaz zbiorczy, którego wzór został określony w załączniku nr 1 do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 28 lutego 2007 r. w sprawie wykazów, wniosków i wypłat świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należy przygotować w formie pisemnej w trzech egzemplarzach.

Trzeba go złożyć do kierownika biura terenowego FGŚP właściwego ze względu na siedzibę niewypłacalnego pracodawcy.

Do wykazu tego należy dołączyć:

● kopię aktualnego odpisu z rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym lub kopię aktualnego zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej albo kopię aktualnego zaświadczenia o wpisie do rejestru przedstawicielstw przedsiębiorców zagranicznych prowadzonego przez ministra właściwego do spraw gospodarki,

● aktualne zaświadczenie o nadaniu numeru identyfikacyjnego REGON oraz aktualną kopię decyzji o nadaniu numeru identyfikacji podatkowej NIP,

● aktualne zaświadczenie banku bądź spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej, prowadzącego rachunek bankowy podmiotu składającego, o numerze prowadzonego rachunku,

● uwiarygodnioną kopię postanowienia sądu stwierdzającego jedną z przesłanek niewypłacalności pracodawcy lub uwiarygodnione kopie dokumentów stwierdzających zaistnienie jednej z przesłanek niewypłacalności pracodawcy,

● uwiarygodnioną kopię dokumentu określającego dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy,

● uwiarygodnione kopie świadectw pracy osób, z którymi rozwiązano stosunek pracy.

Podmiot składający wykaz musi także złożyć oświadczenia o:

● przysługiwaniu zwalnianym pracownikom odpraw pieniężnych wynikających z art. 8 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. nr 90, poz. 844 z późn. zm.) oraz o ich wysokości,

● naliczeniu pracownikom ujętym w wykazie składek na ubezpieczenia społeczne, w roku, w którym jest dokonywana wypłata świadczeń i że nie osiągnęli oni kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na dany rok kalendarzowy. W przypadku gdy osiągnęli oni tę kwotę, należy złożyć dodatkowo oświadczenie, że naliczone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, wykazane w wykazie, zawierają składki w ograniczonym, wskazanym w oświadczeniu, wymiarze lub że nie zawierają składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

● obowiązującej pracodawcę stopie procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Jeżeli zaspokojeniu podlegają roszczenia z okresów następujących po dacie niewypłacalności pracodawca, syndyk, likwidator lub inna osoba sprawująca zarząd majątkiem pracodawcy zobowiązane są sporządzić wykaz uzupełniający. Jego wzór został określony w załączniku nr 2 do rozporządzenia. Wykaz taki powinien wskazywać osoby uprawnione, a także tytuły i wysokość przysługujących roszczeń.

W przypadku gdy wykaz uzupełniający jest pierwszym wykazem, tzn. gdy nie był uprzednio składany wykaz zbiorczy, wówczas do składanego po raz pierwszy wykazu uzupełniającego należy dołączyć dokumenty, takie jak wymagane są dla wykazu zbiorczego wraz z tylko jednym oświadczeniem, tj. o przysługiwaniu zwalnianym pracownikom odpraw pieniężnych wynikających z ustawy o zwolnieniach grupowych oraz o ich wysokości.

Natomiast w sytuacji gdy składany jest kolejny wykaz uzupełniający lub przednio był już złożony wykaz zbiorczy, wówczas do wykazu uzupełniającego należy dołączyć jedynie oświadczenie o przysługiwaniu zwalnianym pracownikom odpraw pieniężnych i informacji o ich wysokości oraz uwiarygodnione kopie świadectw pracy osób, z którymi rozwiązano stosunek pracy.

Procedurę przekazywania uprawnionym osobom środków finansowych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych reguluje par. 5 rozporządzenia.

Zgodnie z tym przepisem kierownik biura przekazuje środki finansowe na wskazany w wykazie rachunek bankowy, i jednocześnie przesyła dwa egzemplarze zaakceptowanego wykazu, podmiotowi, który go złożył, tj. pracodawcy, syndykowi, likwidatorowi lub innej osobie sprawującej zarząd majątkiem pracodawcy.

Natomiast dopiero te podmioty, niezwłocznie, ale nie później niż w ciągu siedmiu dni po otrzymaniu z funduszu środków finansowych, mają obowiązek przekazania ich osobom uprawnionym, wskazanym w wykazie zaakceptowanym przez kierownika biura terenowego FGŚP. W terminie 30 dni od otrzymania środków finansowych podmiot, który składał wykaz ma obowiązek:

● przekazać, różnicę między kwotą otrzymanych środków a kwotą wypłaconą osobom uprawnionym na rachunek bankowy, z którego je otrzymał,

● zwrócić kierownikowi biura jeden egzemplarz wykazu zawierający potwierdzenia własnoręcznym podpisem otrzymania świadczeń przez osoby uprawnione oraz kopie potwierdzeń dokonania wypłaty świadczeń przekazem pocztowym lub przelewem bankowym,

● przekazać do biura terenowego FGPŚ uwiarygodnione kopie potwierdzeń odprowadzenia zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych, składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenia społeczne oraz przekazania należności alimentacyjnych.

O odmowie wypłaty świadczenia w całości lub w części kierownik biura zobowiązany jest niezwłocznie zawiadomić zainteresowaną osobę, podając uzasadnienie tej odmowy.

Spory powstałe w związku z odmową wypłaty świadczenia ze środków funduszu rozstrzyga sąd pracy.

● wynagrodzenia za pracę,

● wynagrodzenia za czas niezawinionego przez pracownika przestoju,

● wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy, za czas niezdolności do pracy oraz za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy,

● odprawy pieniężnej przysługującej w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika,

● wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego,

● zasiłku chorobowego finansowanego ze środków na wynagrodzenia,

● składki na ubezpieczenia społeczne należne od pracodawców, o których stanowi ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Samodzielną podstawę dochodzenia roszczeń od Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stanowi art. 43 ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.

O przedawnieniu roszczenia zwrotnego Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych do pracodawcy decyduje art. 291 par. 1 k.p., który to przepis wprowadza trzyletni termin przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy.

Radca prawny nie jest osobą prowadzącą działalność gospodarczą, a co za tym idzie, nie spełnia podstawowej przesłanki stawianej przez przepis art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, warunkującej uznanie go za pracodawcę w rozumieniu tej ustawy.

Brak zdolności upadłościowej spółki cywilnej nie wyłącza stosowania ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy do pracowników zatrudnionych przez wspólników takiej spółki w związku z prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą.

● pracownicy lub byli pracownicy niewypłacalnego pracodawcy,

● uprawnieni do renty rodzinnej członkowie rodziny zmarłego pracownika lub byłego pracownika, tj.:

- dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

- przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej,

- małżonek (wdowa albo wdowiec),

- rodzice (ojczym i macocha albo osoby przysposabiające).

Krzysztof Chyba

dgp@infor.pl

Art. 10 - 15 ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 28 lutego 2007 r. w sprawie wykazów, wniosków i wypłat świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (Dz.U. nr 53, poz. 356).