Zatrudnienie niepełnosprawnego ze szczególnymi schorzeniami obniża wpłaty na fundusz

Koncepcja wpłaty z tytułu niezapewniania wymaganego poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych opiera się na alternatywie: albo pracodawca osiągnie wymagany wskaźnik takiego zatrudnienia, albo dokona wpłaty z tytułu jego nieosiągania. W tym drugim przypadku wpłata jest uiszczana w kwocie 0,4065 przeciętnego wynagrodzenia i liczby etatów odpowiadającej różnicy między zatrudnieniem zapewniającym osiągnięcie wymaganego wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych a rzeczywistym zatrudnieniem tych osób.

W celu prawidłowego ustalenia zobowiązania z tytułu omawianych wpłat, w myśl art. 21 u.r.z.o.n., należy zatem:

● ustalić, czy dany podmiot podlega obowiązkowi takich wpłat (tj. czy jest pracodawcą oraz czy osiąga minimalne zatrudnienie ogółem),

● określić podstawę rozliczenia z wpłat oraz wskaźnik zatrudnienia ogółem,

● obliczyć liczbę etatów brakujących do osiągnięcia wymaganego wskaźnika zatrudnienia niepełnosprawnych i wysokość należnej wpłaty.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 u.r.z.o.n. podmiotem zobowiązanym do uiszczania omawianych wpłat na PFRON jest pracodawca. Ustawa o rehabilitacji nie zawiera szczególnej definicji pracodawcy, natomiast jej art. 66 odsyła m.in. do kodeksu pracy. Oznacza to, że pracodawcami dla celów wpłat na PFRON są wyłącznie pracodawcy w rozumieniu art. 3 k.p., a więc osoby i podmioty zatrudniające pracowników.

Każdy pracodawca, niezależnie od rodzaju prowadzonej działalności, może podlegać obowiązkowi wpłat. Mogą one dotyczyć np. przedsiębiorców, szkół, urzędów gminy lub pracodawców prowadzących działalność charytatywną.

Definicja pracodawcy wynikająca z art. 3 k.p. jest oparta na realizowanych kompetencjach do zatrudniania pracowników. Jest to ważne, gdyż na gruncie orzecznictwa możliwe jest uznanie za pracodawcę wewnętrznej jednostki organizacyjnej (por. wyrok SN z 19 kwietnia 1979 r., I PR 16/79, OSNC 1979/10/205). Może to mieć znaczenie w przypadku takich podmiotów jak spółki prawa handlowego o złożonej strukturze, ZOZ lub zespoły szkół. Jeżeli jednostkom wewnętrznym (lub ich kierownikom) przypisano kompetencje w zakresie samodzielnego zatrudniania pracowników, to będą one rozliczać się z wpłat odrębnie od pozostałych jednostek wchodzących w skład danego podmiotu. Może to pozytywnie wpłynąć na ogólną kwotę wpłat uiszczoną przez dany podmiot, gdyż wpłata zostanie ustalona w odniesieniu do mniejszej liczby pracowników.

W niektórych przypadkach odpowiedni podział kompetencji dla zatrudniania pracowników może także wpłynąć na przyjęcie korzystniejszej podstawy prawnej rozliczenia (np. art. 21 ust. 2b, a nie art. 21 ust. 1 u.r.z.o.n.). Jest tak np. w przypadku szkół prowadzonych przez stowarzyszenia. Przekazanie kompetencji do zatrudniania pracowników dyrektorowi szkoły pozwoli szkole jako odrębnemu pracodawcy rozliczać się z wpłat na podstawie art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. W przeciwnym razie za pracodawcę - a więc podmiot wpłat - może zostać uznane stowarzyszenie, które nie zostało wymienione w tym przepisie, w związku z czym podstawą rozliczenia z wpłat może być dla niego art. 21 ust. 1 u.r.z.o.n.

Należy jednak pamiętać o tym, że osoba fizyczna jest pracodawcą dla wszystkich zatrudnianych przez nią pracowników - niezależnie od tego, czy zatrudnia ich dla celów prywatnych, czy związanych z określoną działalnością. W tym przypadku nie ma znaczenia przypisanie kompetencji do zatrudniania pracowników np. kierownikowi jednego z zakładów prowadzonych przez osobę fizyczną, gdyż pracodawcą jest nadal ta osoba (por. wyrok SN z 14 marca 2001 r., II UKN 274/00, OSNP 2002/21/533).

Obowiązek omawianych wpłat dotyczy wyłącznie pracodawców zatrudniających co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełne etaty. Z tego względu konieczne jest ustalenie, czy pracodawca osiąga minimalny stan zatrudnienia ogółem, określany na podstawie art. 21 ust. 1 i ust. 5 u.r.z.o.n.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 i art. 66 u.r.z.o.n. do stanu zatrudnienia ogółem wlicza się wyłącznie pracowników w rozumieniu art. 2 k.p. (osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę). Nie należy zatem uwzględniać osób, zatrudnionych na innych podstawach - np. wykonawców pracy nakładczej lub osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnych (np. zlecenia). Osoby wliczane do stanu zatrudnienia ogółem muszą świadczyć pracę w ramach stosunku pracy, a nie stosunku służbowego (np. policjanci).

Dla ustalenia stanu zatrudnienia ogółem nie ma znaczenia miejsce świadczenia pracy przez pracowników. Do stanu zatrudnienia ogółem wlicza się także pracowników świadczących pracę u innych pracodawców (outsourcing) oraz pracowników świadczących pracę poza terytorium Polski.

Do stanu zatrudnienia ogółem nie wlicza się natomiast sprawnych pracowników danego pracodawcy zatrudnionych:

● na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego (por. art. 190 i nast. k.p.),

● przebywających na urlopach wychowawczych,

● nieświadczących pracy w związku z odbywaniem służby wojskowej albo służby zastępczej,

● będących uczestnikami ochotniczych hufców pracy (OHP),

● nieświadczących pracy w związku z uzyskaniem świadczenia rehabilitacyjnego,

● przebywających na urlopach bezpłatnych, których obowiązek udzielenia określają odrębne ustawy (wyłączenie to nie dotyczy więc pracowników przebywających na urlopach bezpłatnych, w odniesieniu do których pracodawca może nie udzielić takiego urlopu, w tym urlopu unormowanego w k.p.).

Katalog wyłączeń jest zamknięty. Wyłączeniu ze stanu zatrudnienia ogółem nie podlegają zatem osoby niepełnosprawne ani osoby należące do grup pracowników niewymienionych w art. 21 ust. 5 pkt 1-6 u.r.z.o.n. (np. osoby na urlopach macierzyńskich lub przebywające na długotrwałych zwolnieniach lekarskich). Wyłączenie pracownika ze stanu zatrudnienia ogółem nie jest także uzależnione od czasu trwania okoliczności określonych w art. 21 ust. 5.

Zatrudnienie ogółem ustala się przeciętnie miesięcznie w etatach (niepełne wymiary czasu pracy poszczególnych pracowników stanowią ułamkową część etatu).

Ustalanie zatrudnienia ogółem w wartości przeciętnej miesięcznej jest konieczne, gdyż na jego podstawie ustala się m.in. wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych, który zgodnie z art. 2 pkt 6 u.r.z.o.n. stanowi przeciętny miesięczny udział osób niepełnosprawnych w stanie zatrudnienia ogółem. Obliczenie tego wskaźnika nie byłoby możliwe, gdyby stany te nie były ustalane w wartościach przeciętnych miesięcznych. Ustalenie przeciętnej miesięcznej wartości stanu zatrudnienia można przeprowadzić na dwa sposoby:

● ustalając dzienne stany zatrudnienia w etatach w poszczególnych dniach danego miesiąca (z uwzględnieniem dni wolnych od pracy, przyjmując w tych dniach stan z dnia poprzedniego lub następnego), a następnie dzieląc tę wartość przez liczbę dni kalendarzowych w miesiącu, bądź

● sumując przeciętne miesięczne stany zatrudnienia poszczególnych pracowników (przeciętny miesięczny stan zatrudnienia pracownika stanowi iloczyn nominalnego wymiaru czasu pracy wynikającego np. z umowy o pracę oraz ilorazu liczby dni w danym miesiącu, gdy pracownik był wliczany do stanu zatrudnienia, oraz liczby dni kalendarzowych w miesiącu).

Pracodawca, który ustalił, że dotyczy go obowiązek wpłat na PFRON, powinien określić, czy jest zobowiązany, czy też zwolniony z wpłat. W tym celu musi ustalić, na jakiej podstawie rozliczy się z PFRON.

Nie zawsze zwolnienie lub zobowiązanie do wpłaty zależy od ustalenia szczegółowej struktury zatrudnienia. Zgodnie z art. 21 ust. 3 u.r.z.o.n. zwolnieni z wpłat są pracodawcy prowadzący zakłady pracy będące w likwidacji albo co do których ogłoszono upadłość. Mając na uwadze memoriałowy charakter wpłat, który odnosi się do okoliczności występujących w danym okresie, zwolnienie to przysługuje wyłącznie za okres spełniania tych warunków.

Inne zwolnienie z wpłat, niezależne od struktury zatrudnienia, zostało przewidziane w art. 21 ust. 2e u.r.z.o.n. Zgodnie z tym przepisem, zwolnione z omawianych wpłat są jednostki niedziałające w celu osiągnięcia zysku, których wyłącznym przedmiotem prowadzonej działalności jest rehabilitacja społeczna i lecznicza, edukacja osób niepełnosprawnych lub opieka nad osobami niepełnosprawnymi.

Warto jednak pamiętać, że definicje pojęć: osoba niepełnosprawna oraz rehabilitacja zostały zawarte odpowiednio w art. 1 oraz art. 7-9 u.r.z.o.n. Z tego względu pracodawca zmierzający skorzystać z tego zwolnienia musi być pewien, że np. swoje usługi opiekuńcze świadczy wyłącznie na rzecz osób legitymujących się orzeczeniami, o których mowa w art. 3, art. 4a, art. 5 lub art. 62 u.r.z.o.n. W przeciwnym razie nie skorzysta ze zwolnienia.

Pracodawca niekorzystający ze zwolnień, o których mowa w art. 21 ust. 3 lub 2e u.r.z.o.n., ma obowiązek ustalenia struktury zatrudnienia, ponieważ od tego, czy osiągnie wymagany wskaźnik osób niepełnosprawnych, zależy, czy będzie zwolniony z wpłat.

Pracodawców ustalających strukturę zatrudnienia można podzielić na trzy grupy.

Do pierwszej należy większość pracodawców. Rozliczają się oni z wpłat na podstawie art. 21 ust. 1 i 2 u.r.z.o.n. Ustawowy wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynosi 0,06 i może być obniżony w razie zatrudniania osób o szczególnych schorzeniach. Osiągnięcie wskaźnika ustawowego lub obniżonego skutkuje zwolnieniem z wpłat, a nieosiągnięcie żadnego z tych wskaźników - powstaniem zobowiązania.

Tak rozliczają się pracodawcy nienależący do szczególnych grup pracodawców wymienionych w art. 21 ust. 2a lub 2b u.r.z.o.n., np. przedsiębiorcy (w tym ZPCh), stowarzyszenia, fundacje, większość ZOZ.

Drugą grupą pracodawców ustalających strukturę zatrudnienia są pracodawcy, o których mowa w art. 21 ust. 2a u.r.z.o.n. Regulacja ta dotyczy państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych będących jednostkami budżetowymi, zakładami budżetowymi albo gospodarstwami pomocniczymi, instytucjami kultury lub jednostkami organizacyjnymi zajmującymi się statutowo ochroną dóbr kultury uznanych za pomnik historii. Obecnie pracodawcy ci rozliczają się z wpłat na takich samych zasadach, jak pracodawcy, o których mowa w art. 21 ust. 1 u.r.z.o.n. Jednak w latach 2000-2004 ustawowy wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynosił dla nich 0,02, w 2005 r. - 0,03, w 2006 r. - 0,04, w 2007 r. - 0,05 a od 2008 r. - 0,06. Ustawowy wskaźnik może być obniżony w związku z zatrudnieniem osób o szczególnych schorzeniach. Pracodawca osiągający ustawowy lub obniżony wskaźnik jest zwolniony z wpłat, a nieosiągający żadnego z tych wskaźników do nich zobowiązany.

Na podstawie art. 21 ust. 2a u.r.z.o.n. rozliczają się na ogół urzędy, domy opieki społecznej niespełniające warunków określonych w art. 21 ust. 2e u.r.z.o.n., publiczne zespoły szkół, w skład których wchodzą jednostki niewymienione w art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n., gminne żłobki, samorządowe ośrodki profilaktyki uzależnień lub muzea.

Do trzeciej, najwęższej grupy pracodawców, ustalających strukturę zatrudnienia dla celów wpłat na PFRON należą pracodawcy wymienieni w art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. Są to pracodawcy będący szkołami (w tym odpowiednio: szkołami wyższymi lub uczelniami), zakładami kształcenia nauczycieli oraz placówkami opiekuńczo-wychowawczymi i resocjalizacyjnymi. Ustawowy wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynosił dla nich 0,005 w roku 2000, w latach 2001-2004 był równy 0,01, a od roku 2005 wynosi 0,02. Tak jak pracodawcy należący do pozostałych grup, pracodawcy rozliczający się z wpłat na podstawie art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. mogą obniżyć ustawowy wskaźnik osób niepełnosprawnych. Inaczej jednak ustalają wskaźnik osiągany i obniżający. Ustalając te stany, biorą bowiem pod uwagę nie tylko pracowników, ale także stan wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy i uczących się lub studiujących w ramach ogólnie obowiązujących w danej jednostce regulaminów nauczania lub studiowania. Pracodawca osiągający ustawowy lub obniżony wskaźnik jest zwolniony z wpłat, a nieosiągający żadnego z tych wskaźników - zobowiązany do dokonania wpłaty.

Do tej grupy należą wszystkie szkoły wyższe oraz niektóre jednostki działające w ramach systemu oświaty. O ile z rozliczenia na tej podstawie mogą korzystać np. zespoły szkół, w skład których wchodzą wyłącznie szkoły, to art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. nie stanowi podstawy rozliczenia podmiotów takich jak np. centra kształcenia ustawicznego lub placówki oświatowo-wychowawcze (zob. wyrok WSA z 6 maja 2008 r., III SA/Wa 344/08, LEX nr 477189) bądź odpowiednio zespoły szkół, w skład których wchodzą podmioty nierozliczające się z wpłat na tej podstawie.

Zgodnie z art. 21 u.r.z.o.n. wpłata należna stanowi iloczyn liczby etatów brakujących do osiągnięcia wymaganego wskaźnika osób niepełnosprawnych oraz 0,4065 przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim kwartale od pierwszego dnia następnego miesiąca po ogłoszeniu przez Prezesa GUS w formie komunikatu w Monitorze Polskim na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W celu określenia liczby brakujących etatów należy ustalić wymagany wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych i odjąć od niego wskaźnik osiągany, a następnie różnicę wskaźników przeliczyć na etaty.

Na ogół wskaźnikiem wymaganym jest wskaźnik ustawowy. Obecnie jest on zróżnicowany i wynosi 0,06 w przypadku pracodawców, o których mowa w art. 21 ust. 1 lub 2a u.r.z.o.n., oraz 0,02 - w przypadku pracodawców, o których mowa w art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. Przed obliczeniem wpłaty należy zatem ustalić podstawę rozliczenia.

Wskaźnik osiągany to rzeczywisty wskaźnik osób niepełnosprawnych w rozumieniu u.r.z.o.n.

Pracodawcy, o których mowa w art. 21 ust. 1 i 2a u.r.z.o.n., obliczają ten wskaźnik dzieląc stan zatrudnienia niepełnosprawnych pracowników w rozumieniu art. 2 k.p. w danym miesiącu (bez wyłączeń) przez stan zatrudnienia ogółem z tego miesiąca (ustalony na podstawie art. 21 ust. 1 i 5 u.r.z.o.n.).

Natomiast dla pracodawców, o których mowa w art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n., wskaźnik osiągany jest sumą wskaźnika zatrudnienia pracowników niepełnosprawnych (ustalonego tak, jak u pracodawców, o których mowa w art. 21 ust. 1 i 2a u.r.z.o.n.) oraz podwojonego wskaźnika niepełnosprawnych wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy. Wskaźnik niepełnosprawnych wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy ustala się dzieląc ich podwojony stan z okresu sprawozdawczego przez stan wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy ogółem z roku ubiegłego (a więc przez ostatni stan wykazany w poprzednim roku kalendarzowym). Stan ubiegłoroczny należy podawać ze sprawozdań przekazywanych do GUS, a w przypadku podmiotów objętych Systemem Informacji Oświatowej - z ostatniego pakietu danych przekazanych do tego systemu w poprzednim roku.

Wskaźnikiem wymaganym może być nie tylko wskaźnik ustawowy, ale także wskaźnik obniżony - w związku z zatrudnianiem osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, u których stwierdzono co najmniej jedno ze schorzeń wykazanych w rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 18 września 1998 r. w sprawie rodzajów schorzeń uzasadniających obniżenie wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz sposobu jego obniżania.

Szczególnymi schorzeniami upoważniającymi do obniżenia tego wskaźnika są:

● choroba Parkinsona,

● stwardnienie rozsiane,

● paraplegia, tetraplegia, hemiplegia,

● znaczne upośledzenie widzenia (ślepota),

● niedowidzenie,

● głuchota,

● głuchoniemota,

● nosicielstwo wirusa HIV,

● choroba AIDS,

● epilepsja,

● upośledzenie umysłowe i przewlekłe choroby psychiczne,

● miastenia oraz

● późne powikłania cukrzycy.

Wskaźnik obniżający stanowi sumę trzykrotności etatów osób o znacznym stopniu niepełnosprawności ze szczególnymi schorzeniami i dwukrotności liczby etatów osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z takimi schorzeniami, podzieloną przez zatrudnienie ogółem w etatach. Analogicznie ustala się wskaźnik obniżający osób kształconych.

Obniżenie wskaźnika ustawowego skutkuje naliczeniem niższej wpłaty należnej.

@RY1@i02/2010/087/i02.2010.087.168.0006.001.jpg@RY2@

Rodzaje orzeczeń o niepełnosprawności

W maju 2010 r. przedsiębiorca zatrudnia 30 pracowników, z czego 23 sprawnych na cały etat (w tym jeden przebywa na urlopie wychowawczym do 12 maja włącznie), pięciu sprawnych na 1/2 etatu (w tym jedną osobę na stażu medycznym) i dwóch niepełnosprawnych na 3/4 etatu (w tym jeden w OHP). Stan zatrudnienia ogółem wyniósł 26,61 etatów (23 x 1 - 1 x 12/31 + 5 x 0,5 + 2 x 0,75). Z 27-etatowego stanu zatrudnienia wyłącza się osoby sprawne wymienione w art. 21 ust. 5 u.r.z.o.n. (to jest osobę na urlopie wychowawczym).

W maju 2010 r. pracodawca zatrudniał 100 osób na cały etat (jedna z nich zmarła 2 maja), a także jedną osobę zatrudnioną na 1/2 etatu w dniu 24 maja.

I sposób ustalenia przeciętnego miesięcznego zatrudnienia: 1 i 2 maja stan zatrudnienia wynosił 100 etatów. Od 3 do 23 maja - 99 etatów, a od 24 maja - 99,5 etatu. Przeciętny miesięczny stan zatrudnienia ogółem wyniesie 99,19 etatu, tj. (2 x 100 + 21 x 99 + 8 x 99,5)/31.

Drugi sposób ustalenia przeciętnego miesięcznego zatrudnienia: przeciętny miesięczny wymiar czasu pracy (PMW) zmarłego pracownika wyniósł 0,06 etatu (tj. 1 x 2/31). PMW każdego z pozostałych pracowników zatrudnionych na cały etat wyniósł 1 etat (tj. 1 x 31/31). Natomiast PMW pracownika zatrudnionego w trakcie miesiąca wyniósł 0,13 etatu (tj. 0,5 x 8/31). Łączne zatrudnienie ogółem wyniosło zatem 99,19 etatu, tj. 1 x 0,06 + 99 x 1 + 1 x 0,13.

Pracodawca zobowiązany do wpłat na PFRON, który przez cały miesiąc zatrudniał 29 pracowników sprawnych na cały etat, ustalił kwotę wpłaty w wysokości 2294,23 zł. Rozpoczął jednak likwidację 17 maja 2010 r. Kwota należnej wpłaty będzie w tym przypadku proporcjonalna do okresu, w którym pracodawca nie korzystał ze zwolnienia na podstawie art. 21 ust. 3 u.r.z.o.n., oraz wyniesie 1184,12 zł (tj. 2294,23 x 16/31).

Pracodawca organizujący kursy, działający pod nazwą "Szkoła języków obcych" ustala podstawę rozliczeń z wpłat na PFRON.

Ustalając właściwą podstawę rozliczeń, należy zwrócić uwagę na to, że o ile art. 21 ust. 2e u.r.z.o.n. odnosi się do pracodawców prowadzących określone rodzaje działalności, to art. 21 ust. 2a i 2b u.r.z.o.n. odnoszą się do określonych typów pracodawców.

Z tego względu omawiany pracodawca będzie rozliczał się z wpłat na podstawie art. 21 ust. 1 u.r.z.o.n., a nie na podstawie art. 21 ust. 2b u.r.z.o.n. Mimo świadczenia usług w zakresie edukacji nie jest on bowiem szkołą.

W maju 2010 r. fabryka zatrudnia w przeliczeniu na etaty 62 pracowników, w tym dwóch niepełnosprawnych (jednego o lekkim i jednego o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, u którego stwierdzono stwardnienie rozsiane). Ustawowy wskaźnik został pomniejszony o wskaźnik równy (3 x 0 + 2 x 1)/62. Liczba brakujących etatów wyniosła zatem 0,2800, tj. 62 x (0,06 - (3 x 0 + 2 x 1)/62 - 2/62) albo 0,06 x 62 - 2 x 1 - 2, a wpłata 369,19 zł (tj. 0,28 x 0,4065 x 3243,60).

Luiza Klimkiewicz

specjalista do spraw pomocy publicznej

Lege Artis Konsulting

Art. 21 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 14, poz. 92 z późn. zm.).

Par. 1-2b rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 września 1998 r. w sprawie rodzajów schorzeń uzasadniających obniżenie wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz sposobu jego obniżania (Dz.U. nr 124, poz. 820 z późn. zm.).