Świadczenie przedemerytalne nie chroni pracownika przed wypowiedzeniem umowy o pracę

Pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku (art. 39 k.p.). Przepis ten gwarantuje pracownikom w wieku przedemerytalnym stałość zatrudnienia oraz uzyskiwania środków utrzymania w okresie życia, w którym szanse na zdobycie nowej pracy są bardzo ograniczone. Ustala przy tym następujące przesłanki objęcia pracownika przewidzianą w nim ochroną, tj.:

● wkroczenie w okres czterech lat poprzedzających osiągnięcie wieku emerytalnego,

● posiadanie stażu emerytalnego (okresu składkowego i nieskładkowego) umożliwiającego uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem wieku emerytalnego.

Wiek emerytalny to wiek, który uprawnia pracownika do przejścia na emeryturę, zgodnie z przepisami ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Przepisy tej ustawy określają wysokość powszechnego wieku emerytalnego w zależności od płci pracownika. Wynosi on dla kobiety 60 lat, a dla mężczyzny 65 lat. Równocześnie utrzymano obniżony wiek emerytalny dla osób posiadających wymagany okres pracy w szczególnych warunkach.

W praktyce znaczne problemy sprawia prawidłowe określenie wieku, który uprawnia pracownika do ochrony przewidzianej w art. 39 k.p., tzn. kiedy konkretnemu pracownikowi brakuje nie więcej niż 4 lata do wieku emerytalnego.

Obecnie duże znaczenie w praktyce ma możliwość uzyskania emerytury na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. W myśl tego przepisu, ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40 tej ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:

● okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn, oraz

● okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 tej ustawy.

Emerytura, na podstawie ww. przepisu, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem.

Należy podkreślić, że emeryturę na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS może uzyskać ubezpieczony, który spełnia warunki określone w tym przepisie, niezależnie od tego, kiedy osiągnie wiek przewidziany w art. 32 tej ustawy. Jeżeli zatem pracownik spełniał w dniu wejścia w życie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, tj. 1 stycznia 1999 r. warunki dotyczące posiadania:

● okresów składkowych i nieskładkowych, oraz

● okresu pracy w szczególnych warunkach określonego w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz. 43 z późn. zm.),

może przejść na emeryturę, nawet gdy wiek emerytalny osiągnął po wejściu w życie tej ustawy (55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn).

Niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym. Oznacza to, że ta grupa pracowników w okresie czterech lat przed osiągnięciem właściwego dla nich wieku emerytalnego korzysta ze szczególnej ochrony przewidzianej w art. 39 k.p. (por. wyrok SN z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01, OSNP 2004/5/86). W wyroku z 9 marca 2009 r. (I PK 180/08) SN stwierdził, że określony w art. 39 k.p. zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obejmuje również pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, którym brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia ustawowo obniżonego wieku emerytalnego, jeżeli dalszy okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego ustawowo niższego wieku emerytalnego. Ponadto w wyroku z 8 lipca 2008 r. (I PK 309/07) SN wskazał, że pracownicy, którzy do 31 grudnia 1998 r. spełnili warunek stażu emerytalnego (w tym okresu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze) uprawniający ich do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym oraz wiek ten osiągną po 31 grudnia 2008 r., mają prawo do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a zatem podlegają oni ochronie przewidzianej w art. 39 k.p. Należy jednak podkreślić, że pracownik podlegający ochronie przedemerytalnej z tytułu obniżonego wieku emerytalnego nie będzie mógł skorzystać z tej ochrony na cztery lata przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiety lub 65 lat dla mężczyzny). Ochrona taka przysługuje bowiem pracownikowi tylko jeden raz (wyrok SN z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01).

Osiągnięcie przez pracownika wieku uprawniającego do uzyskania w ciągu czterech lat świadczenia przedemerytalnego nie chroni go przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Świadczenie przedemerytalne skierowane jest bowiem do osób, które nie są już zatrudnione i stanowi pomost między okresem zatrudnienia a uzyskaniem emerytury. Jest elementem zabezpieczenia społecznego do czasu nabycia prawa do emerytury w stosunku do ubezpieczonych, którzy spełniają warunki określone w przepisach ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych.

W art. 2 ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych, wskazano kategorie osób, którym przysługuje prawo do świadczenia przedemerytalnego. Są to przesłanki dotyczące: wieku osoby uprawnionej, stażu pracy, okresu zatrudnienia w danym zakładzie pracy albo pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy oraz okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Jednak warunkiem najbardziej charakterystycznym dla uzyskania świadczenia przedemerytalnego jest wystąpienie określonej w tej ustawie przyczyny zakończenia stosunku pracy. Ponadto przepis art. 2 ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych wskazuje następujące okoliczności uzasadniające powstanie prawa do świadczenia:

● likwidacja lub niewypłacalność pracodawcy (w rozumieniu przepisów o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy) - pkt 1 i pkt 6;

● przyczyny dotyczące zakładu pracy (w rozumieniu przepisów ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy) - pkt 2 i pkt 5;

● ogłoszenie upadłości przez osobę, która prowadziła pozarolniczą działalność - pkt 3;

● zarejestrowanie się we właściwym powiatowym urzędzie pracy w ciągu 30 dni od ustania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy - pkt 4.

Z tych przepisów wynika jednoznacznie, że nie dotyczą one wieku przedemerytalnego wskazanego w art. 39 k.p. W wyroku z 16 lipca 2008 r. (I PK 11/08, M.P.Pr. 2008/12/657) SN stwierdził, że ochrona przedemerytalna zawarta w art. 39 k.p. stanowi zakaz wypowiadania umów pracownikom, którym brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego. Natomiast świadczenie przedemerytalne skierowane jest do ubezpieczonych, którzy już nie są zatrudnieni i jest elementem zabezpieczenia społecznego do czasu nabycia prawa do emerytury. Okres ochronny wskazany w art. 39 k.p. dotyczy wyłącznie osób uzyskujących prawo do emerytury, a nie odnosi się do pracowników w okresie poprzedzającym nabycie świadczenia przedemerytalnego.

Pracownik otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę z powodu likwidacji stanowiska pracy. Nie zgadzając się z tym wypowiedzeniem, złożył pozew do sądu pracy. Podniósł, że pracodawca łamie prawo, ponieważ za cztery lata osiągnie wiek i staż pracy umożliwiające mu uzyskanie świadczenia przedemerytalnego. Sąd jednak oddalił jego powództwo, uznając, że fakt spełnienia za cztery lata przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia przedemerytalnego nie stanowi przeszkody dla pracodawcy wypowiedzenia umowy o pracę. W takim przypadku nie stosuje się bowiem art. 39 k.p.

Pracownik urodzony w 1952 r., który otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę 28 września 2009 r., złożył odwołanie od wypowiedzenia do sądu pracy. Podnosił, że jest pracownikiem w wieku przedemerytalnym i pracodawca nie może mu wypowiedzieć umowy o pracę. Sąd pracy ustalił, że pracownik ten pracę zawodową rozpoczął w 1970 roku, a od 1972 roku pracował nieprzerwanie w warunkach szczególnych jako spawacz. Nie przystąpił również do otwartego funduszu emerytalnego. Sąd uznał więc, że wypowiedzenie umowy o pracę zostało dokonane z naruszeniem art. 39 k.p., gdyż pracownik ten wiek 60 lat uzyska w 2012 roku, zatem w dniu dokonania wypowiedzenia był w wieku przedemerytalnym. Dlatego sąd przywrócił pracownika do pracy.

Pracownica urodzona w 1956 r. nieprzerwanie od 1 listopada 1975 r. pozostawała w zatrudnieniu w przedsiębiorstwie chemicznym, gdzie stale wykonywała pracę w szczególnych warunkach. Nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. Pracodawca wypowiedział jej umowę o pracę 13 stycznia 2009 r., podając jako przyczynę wypowiedzenia utratę zaufania. Pracownica, nie zgadzając się z wypowiedzeniem, złożyła odwołanie do sądu pracy. Żądała przywrócenia do pracy, podnosząc, że jest pracownikiem w wieku przedemerytalnym i jej zatrudnienie korzysta ze szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem. Sąd uwzględnił jej powództwo, gdyż spełnia ona warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS po osiągnięciu 55 roku życia. Obecnie jest zatem pracownikiem w wieku przedemerytalnym korzystającym z ochrony przewidzianej w art. 39 k.p.

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 39 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 2 ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. nr 120, poz. 1252 z późn. zm.).

Ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 69, poz. 415 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz. 43 z późn. zm.).