Ile i co firma może potrącić z pensji

W kodeksie pracy potrąceniem jest jednostronna czynność pracodawcy, który pomniejsza wynagrodzenie pracownika przez odliczenie od niego konkretnych należności w ściśle określonych granicach.

Kodeks pracy w art. 87 wymienia te należności, które mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika, nawet przy jego sprzeciwie. Przed uszczupleniem pensji należy od niej odliczyć składki na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych tak, aby pozostała kwota netto. Po jej otrzymaniu z wynagrodzenia można potrącić:

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych;

● sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne;

● zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi;

● kary pieniężne wymierzone pracownikowi za nieprzestrzeganie przepisów bhp lub przeciwpożarowych, opuszczanie pracy bez usprawiedliwienia, przychodzenie do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy.

Katalog należności podlegających potrąceniu jest zamknięty (wyrok SN z 11 czerwca 1980, I PR 43/80, PiZS 1982/1/46). Oznacza to, że na potrącenia innych należności szef musi uzyskać każdorazowo zgodę podwładnego na piśmie. Sposób wyliczenia należności nie jest przypadkowy, gdyż potrąceń dokonuje się właśnie w kolejności wyżej wymienionej.

W kodeksie pracy uregulowano dopuszczalne granice potrąceń. Są one zróżnicowane w zależności od rodzaju należności, które podlegają potrąceniu. I tak, szef może uszczuplić pensję swego podwładnego tylko w następujących granicach:

● egzekucja świadczeń alimentacyjnych - do wysokości 3/5 wynagrodzenia;

● egzekucja innych należności - do wysokości połowy pensji;

● potrącanie zaliczek pieniężnych - do wysokości połowy pensji;

● zbieg egzekucji świadczeń alimentacyjnych z egzekucją innych należności lub potrąceniami zaliczek pieniężnych - do wysokości 3/5 wynagrodzenia;

● zbieg egzekucji innych świadczeń niż alimentacyjne z potrąceniami zaliczek pieniężnych - do wysokości połowy pensji;

● potrącenia kary pieniężnej - za jedno przekroczenie, jak i za każdy dzień nieusprawiedliwionej nieobecności - do wysokości jednodniowego wynagrodzenia pracownika. Po dokonaniu innych potrąceń, łącznie kary pieniężne nie mogą przewyższać 1/10 pensji przypadającej do wypłaty.

Spośród wszystkich należności, które podlegają potrąceniu, najbardziej uprzywilejowane są świadczenia alimentacyjne. Korzystają one z jeszcze jednego przywileju. Można je bowiem potrącić w całości z nagrody z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego oraz należności przysługujących pracownikowi z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej.

Kamilowi B. przysługuje wynagrodzenie w kwocie 1,7 tys. zł netto miesięcznie. W związku z niespłaceniem kredytu komornik zajął jego pensję do kwoty 640 zł miesięcznie. Pracodawca ma zamiar potrącić z wynagrodzenia Kamila B. zaliczkę udzieloną na poczet podróży służbowej w kwocie 300 zł. W takiej sytuacji dochodzi do zbiegu egzekucji innych świadczeń niż alimentacyjne z potrąceniami zaliczek pieniężnych, w związku z czym szef może uszczuplić zarobek pracownika do połowy, a zatem do kwoty 850 zł. W pierwszej kolejności potrąceniu podlegają sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych. Następnie może potrącić z pensji Kamila B. zaliczkę pieniężną, jednak tylko do kwoty 210 zł (850 zł - 640 zł = 210 zł). Pozostałe 90 zł z kolejnej wypłaty.

Paweł T. otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1,3 tys. zł netto miesięcznie i ma zadłużenie z tytułu alimentów na kwotę 500 zł. W takiej sytuacji szef może potrącić z jego pensji całą kwotę 500 zł. Pracownikowi pozostanie zatem 800 zł. Wprawdzie kwota ta jest niższa od minimalnego wynagrodzenia za pracę, lecz w przypadku potrąceń na poczet alimentów nie ma wymogu pozostawienia takiej kwoty pracownikowi. Potrącenie z tego tytułu nie może przekroczyć 3/5 pensji. W tym przypadku wynosi 780 zł.

Dodatkową ochroną wynagrodzenia za pracę są tzw. kwoty wolne od potrąceń. Przyjmuje się bowiem, że po dokonaniu wszystkich potrąceń pracownikowi powinna pozostać pewna część wynagrodzenia na własne utrzymanie. Wolna od potrąceń jest kwota:

● minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie innych należności niż świadczenia alimentacyjne;

● 75 proc. minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu udzielonych pracownikowi zaliczek pieniężnych;

● 90 proc. minimalnego wynagrodzenia - przy potrącaniu wymierzonych podwładnemu kar pieniężnych.

Kwota minimalnego wynagrodzenia nie jest już chroniona wówczas, gdy pracodawca dokonuje potrąceń należności alimentacyjnych. W takiej sytuacji obowiązuje jedynie zasada, że górna granica potrąceń ma wynosić 3/5 wynagrodzenia.

Obecnie kwota minimalnego wynagrodzenia wynosi 1317 zł. Jeżeli pracownik jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, to kwoty wolne od potrąceń ulegają stosownemu zmniejszeniu - proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.

Pracodawca potrącił z pensji Łukasza M. kwotę 650 zł tytułem niedoboru w powierzonym mu mieniu oraz 250 zł tytułem spłaty pożyczki z kasy zapomogowo-pożyczkowej. Ponadto uszczuplił zarobek pracownika o kwotę 400 zł, gdyż, jak stwierdził, w ostatnim miesiącu nastąpiła nadpłata z powodu błędu księgowego. Pracodawca postąpił bezprawnie. Wśród należności podlegających potrąceniu, wymienionych w art. 87 k.p., nie ma odszkodowania za szkodę w powierzonym pracownikowi mieniu ani udzielonych pracownikowi pożyczek. Szef mógłby zatem uszczuplić pensję Łukasza M. z tych tytułów tylko wówczas, gdy należności takie będą wynikać z tytułu wykonawczego lub pracownik wyrazi zgodę na takie potrącenie na piśmie. To samo dotyczy nadpłaconego wynagrodzenia, chyba że wyraził on na to zgodę na piśmie (wyrok SN z 25 listopada 1982 r., I PRN 118/82, OSNC 1983/7/102).

Potrąceniu podlega wynagrodzenie za pracę ze wszystkimi jego stałymi i zmiennymi składnikami. Jeżeli potrącenia dokonywane są w miesiącu, w którym wypłacane są składniki wynagrodzenia przypadające za okresy dłuższe niż miesiąc, podstawą ich dokonania jest kwota łączna, uwzględniająca te składniki. Jeśli pensja wypłacana jest z góry, z podlegającej potrąceniu płacy odlicza się w pełnej wysokości kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności za okres nieobecności w pracy, za który podwładny nie zachowuje prawa do wynagrodzenia.

Zasady dokonywania potrąceń dotyczą nie tylko wynagrodzenia w pełnym znaczeniu tego słowa, ale również innych świadczeń o charakterze płacowym ze stosunku pracy. Z orzecznictwa wynika, że ochrona przed potrąceniami obejmuje ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy (wyrok SN z 11 czerwca 1980 r., I PR 43/80, OSNC 1980/12/248), nagrodę jubileuszową (wyrok SN z 25 listopada 1982 r., I PRN 118/82, OSNC 1983/7/102), odprawę emerytalną (wyrok SA w Gdańsku z 29 sierpnia 1994 r., III APr 44/94, OSA 1994/10/79) oraz odprawę z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy (wyrok SN z 14 listopada 1996 r., I PKN 3/96, OSNP 1997/11/193).

Po ustaniu zatrudnienia szef wypłacał Markowi K. odszkodowanie za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej na podstawie umowy o zakazie konkurencji. Potrącił z niego sumę, którą Marek K. był mu winien za wcześniejsze zniszczenie mienia. Postępowanie szefa było dopuszczalne. Odszkodowanie wynikające ze wspomnianej umowy nie jest bowiem wynagrodzeniem za pracę i nie podlega ochronie przewidzianej dla tego wynagrodzenia (wyrok SN z 29 czerwca 2005 r., II PK 345/04, OSNP 2006/9-10/153).

gp@infor.pl

Art. 87, art. 87¹, art. 91, art. 108 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r., nr 21, poz. 94 z późn. zm.).