Jak rozliczyć pracę uzależnioną od pory roku i warunków atmosferycznych

Dla wielu przedsiębiorstw, których efektywność w znacznym stopniu zależy od zmieniających się warunków atmosferycznych, kodeksowa ośmiogodzinna dobowa norma czasu pracy nie zawsze jest najkorzystniejsza. Lepszym rozwiązaniem może okazać się równoważny system czasu pracy.

Równoważny system pozwala pracodawcy na elastyczne kształtowanie czasu pracy pracownika, bez naruszenia jego prawa do miesięcznego wynagrodzenia oraz do odpoczynku. System ten umożliwia wydłużenie dobowej normy czasu pracy do maksymalnie 12 godzin na dobę w okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym jednego miesiąca. W przypadku prac uzależnionych od pory roku lub warunków atmosferycznych okres rozliczeniowy może być wydłużony nawet do czterech miesięcy. Jest to możliwe w takich branżach, jak m.in.: rolnictwo, budownictwo i roboty drogowe. [Przykład 1]

Ustalając harmonogram równoważnego czasu pracy, pracodawca powinien pamiętać, że w przyjętym okresie rozliczeniowym przeciętna tygodniowa norma czasu pracy nie może przekraczać 40 godzin. Ponadto musi być zachowana zasada, że w tygodniu pracownik pracuje najwyżej pięć dni, z tym zastrzeżeniem, że jest to przeciętny pięciodniowy tydzień. Oznacza to, że w niektórych tygodniach podwładny może być zatrudniony przez więcej niż pięć dni, byleby tylko odstępstwo to zostało odpowiednio zrekompensowane (zrównoważone) większą liczbą dni wolnych od pracy w następnych tygodniach.

W ramach tego systemu obowiązuje zasada 11-godzinnego nieprzerwanego odpoczynku dobowego oraz nieprzerwanego, co najmniej 35-dniowego odpoczynku tygodniowego według reguł określonych w art. 133 kodeksu pracy. Jeżeli więc np. praca palacza zatrudnionego w przydomowej kotłowni wynosi 12 godzin na dobę od godziny 10.00 do 22.00, to w dniu następnym może ją rozpocząć dopiero po upływie 11 godzin odpoczynku dobowego, a zatem nie wcześniej niż o godzinie 9.00.

Przy zastosowaniu równoważnego czasu pracy kierowcom zatrudnionym w transporcie drogowym można wydłużyć wymiar czasu pracy do dziesięciu godzin na dobę, a pozostałym - do dwunastu godzin na dobę. Okres rozliczeniowy przy pracach uzależnionych od pory roku lub warunków atmosferycznych okres rozliczeniowy może być przedłużony do czterech miesięcy. Definicja transportu drogowego znajduje się w art. 4 pkt 3 ustawy z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 125, poz. 874 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem transport drogowy to krajowy transport drogowy lub międzynarodowy transport drogowy. Określenie to obejmuje również każdy przejazd drogowy wykonywany przez przedsiębiorcę pomocniczo w stosunku do działalności gospodarczej, niespełniający warunków niezarobkowego przewozu drogowego, a także działalność gospodarczą w zakresie pośrednictwa przy przewozie rzeczy.

Za pozostałych kierowców, wobec których można zastosować przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę, uznaje się natomiast osoby uprawnione do kierowania pojazdami silnikowymi, które nie wykonują przewozów drogowych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, a także wykonujących niezrobkowy przewóz drogowy. [Przykład 2]

System równoważny w przypadku kierowców może zostać połączony z przerywanym czasem pracy (art. 16 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców). Taką organizację pracy w praktyce określa się często mianem mieszanego systemu czasu pracy, który szerzej został uregulowany w art. 19 tej ustawy. Stanowi to wyjątek w porównaniu z przepisami kodeksu pracy, który w art. 139 par. 2 zabrania łączenia systemu przerywanego czasu pracy z innymi systemami pozwalającymi na przedłużanie wymiarów czasu pracy powyżej ośmiu godzin, czyli wszystkimi odmianami równoważnego czasu pracy.

System równoważnego czasu pracy nie wyklucza też pracy w nadgodzinach, jeżeli po stronie pracodawcy powstanie taka potrzeba. W stosunku do zatrudnionych w ten sposób pracą w nadgodzinach będzie praca wykonywana ponad obowiązujące go normy czasu pracy, a także ponad przedłużony jego dobowy wymiar, wynikający z obowiązującego pracownika rozkładu czasu pracy (wyrok SN z 10 marca 2005 r., II PK 241/04, OSNP 2005/24/393). Pracą w godzinach nadliczbowych jest także praca wykonywana w godzinach przekraczających przeciętną tygodniową normę czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. W przypadku gdy nadgodziny przypadną w dniu, kiedy norma ta wynosić będzie poniżej ośmiu godzin, nadgodziny liczone będą dopiero od dziewiątej godziny pracy. Jeżeli więc przykładowo pracownikowi wyznaczono sześciogodzinną normę czasu pracy, a w danym dniu przepracował 10 godzin, przyjmuje się, że jako nadgodziny należy potraktować dopiero 9. i 10. godzinę pracy.

Równoważny czas pracy wprowadza się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy albo w obwieszczeniu, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy (art. 150 par. 1 k.p.). W małych firmach, zatrudniających mniej niż 20 osób, gdzie nie obowiązuje regulamin pracy, również powinny być wprowadzone czytelne zasady dotyczące rozkładu czasu pracy w poszczególnych dniach tygodnia oraz okresu rozliczeniowego. Zasady te pracodawca podaje w obwieszczeniu, które wchodzi w życie po upływie dwóch tygodni od podania go do wiadomości zatrudnionych, w sposób przyjęty w danej firmie (art. 104³ k.p. w związku z art. 150 par. 4 k.p.).

Artykuł 81 par. 4 k.p. odmiennie niż w przypadku przestoju ekonomicznego reguluje zasadę wynagradzania pracowników. Zasadniczo pensja za czas przestoju spowodowanego warunkami atmosferycznymi, np. w budownictwie z powodu mrozu, przy żniwach z powodu ulewy, nie przysługuje. Pracownikowi nie należy się bowiem tzw. wynagrodzenie gwarancyjne, o którym stanowi art. 81 par. 1 k.p. Układy zbiorowe pracy lub inne przepisy mogą jednak przewidywać wypłatę określonego świadczenia w razie niemożności wykonywania pracy z powodu warunków atmosferycznych jako rozwiązanie korzystniejsze dla podwładnych.

W odniesieniu do zatrudnionych przy pracach uzależnionych od warunków atmosferycznych pracodawca może na czas takiego przestoju udzielić urlopu bezpłatnego, zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do części wynagrodzenia, ale także powierzyć inną odpowiednią pracę, za wykonanie której pracownik otrzymuje wynagrodzenie.

Osoba, której powierzono inną pracę w okresie przestoju, jest zobowiązana do jej wykonania. Przy czym może to być również praca innego rodzaju niż umówiona. Powierzenie to nie jest ograniczone żadnym kalendarzowym terminem, może więc trwać dłużej niż trzy miesiące w roku kalendarzowym i może towarzyszyć mu obniżenie wynagrodzenia w porównaniu z pobieranym poprzednio przez pracownika (wyrok SN z 17 stycznia 1978 r., I PRN 178/77, OSNCP 1978/8/147). Przez inną odpowiednią pracę, którą firma powierza podwładnemu na czas przestoju, należy rozumieć pracę odpowiadającą jego kwalifikacjom lub zbliżoną do nich, którą pracownik zdolny jest wykonać. [Przykład 3]

W przyjętym okresie rozliczeniowym przeciętna tygodniowa norma czasu pracy nie może przekraczać 40 godzin

W opisanym przypadku funkcjonowanie firmy jest uzależnione od warunków atmosferycznych i pory roku. W okresie letnim intensywność prac związanych z utrzymaniem dróg gminnych w odpowiednim stanie maleje. Nie ma więc potrzeby zatrudniania pracowników w takim wymiarze, w jakim taka potrzeba występuje w okresie przygotowania dróg do zimy, odśnieżania oraz naprawiania szkód po sezonie zimowym. Nie oznacza to jednak, że wszyscy pracownicy tej firmy muszą pracować w równoważnym systemie czasu pracy. Chodzi np. o osoby zatrudnione w biurze. Ci podwładni mogą więc nadal świadczyć pracę w podstawowym systemie czasu pracy.

Główny Inspektorat Pracy wyjaśnił, że w przypadku kierowców zatrudnionych w transporcie drogowym wykonujących m.in. niezarobkowy przewóz drogowy - przewóz na potrzeby własne - nie mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, które przewidują przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy do 12 godzin.

Zgodnie z art. 15 ustawy o czasie pracy kierowców decydujący jest bowiem rodzaj transportu prowadzonego przez firmę, a nie np. konkretnego przewozu wykonywanego w danym dniu. A zatem kierowcy zatrudnieni w firmach mających licencję na transport drogowy powinni pracować w równoważnym czasie pracy do 10 godzin na dobę (stanowisko departamentu prawnego Głównego Inspektoratu Pracy z 27 stycznia 2009 r., GPP-417-4560-7/09/PE/RP).

W tej sytuacji dopuszczalne jest powierzenia robotnikom wykonywania innych obowiązków, np. prac wykończeniowych w wybudowanej już części budynku. Podwładnym tym będzie w tym przypadku przysługiwało wynagrodzenie za tę inną pracę.

Zgodnie z art. 81 par. 3 k.p. za wykonaną pracę zastępczą przysługuje pracownikowi wynagrodzenie przewidziane za tę inną pracę, nie niższe jednak niż wynagrodzenie przysługujące za czas jej nieświadczenia z przyczyn dotyczących pracodawcy. Jest to więc sytuacja mniej korzystna dla zatrudnionego niż przeniesienie go do innej na podstawie art. 42 par. 4 k.p. - w przypadkach uzasadnionych potrzebami pracodawcy.

Możliwe jest jednak wprowadzenie np. w układzie zbiorowym lub regulaminie wynagradzania zasady, że za inne zajęcie powierzone na czas przestoju spowodowanego warunkami atmosferycznymi pracownik otrzyma wynagrodzenie wynikające ze stawki jego osobistego zaszeregowania, a gdy taka nie została wyodrębniona - 60 proc. wynagrodzenia. Należy pamiętać, że płaca ta nie może być jednak niższa od minimalnego wynagrodzenia.

Kodeks pracy przewiduje wyłączenie stosowania równoważnego czasu pracy wobec pewnych grup pracowników. Wymiar czasu ich pracy nie może przekroczyć 8 godzin na dobę. Dotyczy to:

● zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia,

● pracownic w ciąży,

● pracownic opiekujących się dzieckiem do lat 4 (o ile nie zgodziły się na przedłużenie 8-godzinnej normy czasu pracy).

Osoby te zachowują prawo do wynagrodzenia za czas nieprzepracowany w związku ze zmniejszeniem z tego powodu ich wymiaru czasu pracy w wydłużonym dobowym czasie pracy. Pracownicy młodociani w wieku do 16 lat nie mogą pracować dłużej niż 6 godzin, a w wieku powyżej 16 lat - dłużej niż 8 godzin na dobę.

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Art. 81 par. 4, art. 135 oraz art. 151 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 15, art. 16 oraz art. 19 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. nr 92, poz. 879 z późn. zm.).