Nieważna jest umowa bez zachowania formy pisemnej

Przy zastosowaniu wspólnej odpowiedzialności za powierzone mienie pracodawca jest w zasadzie zwolniony od obowiązku dowodzenia, że szkoda powstała z winy pracownika (wina stanowi podstawową przesłankę odpowiedzialności materialnej pracowników), gdyż obowiązuje tu zasada domniemanej winy pracownika za zaistniałą szkodę.

Pracownik może się zwolnić od odpowiedzialności za szkodę powstałą w powierzonym mieniu jedynie wówczas, gdy wykaże, że powstała ona z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia (art. 124 par. 3 k.p.).

Uregulowanie wspólnej odpowiedzialności pracowników za powierzone mienie znacznie ułatwia sytuację dowodową pracodawcy w ewentualnym sporze, gdyż w zakresie winy przerzuca ciężar dowodu na pracowników chcących zwolnić się od odpowiedzialności za szkodę. Pracodawca jest wówczas zobowiązany jedynie do wykazania powstania szkody i rozmiaru poniesionych strat.

Wspólna odpowiedzialność materialna pracowników za powierzone im łącznie mienie powstaje wówczas, gdy pracownicy ci zawrą z pracodawcą odrębną umowę pisemną, określającą zasady tej odpowiedzialności.

Wymóg formy pisemnej nie został wprawdzie - ani w kodeksie pracy, ani też w rozporządzeniu Rady Ministrów z 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności za powierzone mienie (dalej: rozporządzenie) - zastrzeżony pod rygorem nieważności, jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że brak formy pisemnej powoduje nieważność umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej. Tak wskazywał Sąd Najwyższy w uchwale z 18 kwietnia 1988 r. (III PZP 62/87, OSNC 1988/12/165), stwierdzając, że nieważna jest umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za mienie zakładu pracy powierzone im łącznie, jeżeli nie została zawarta na piśmie. Stanowisko to Sąd Najwyższy uzasadnił m.in. tym, że pisemna forma jest w brzmieniu par. 2 ust. 1 rozporządzenia przesłanką powstania wspólnej odpowiedzialności, a więc przesłanką skuteczności umowy o wspólnej odpowiedzialności. Niezachowanie tej przesłanki powoduje więc jej nieważność (na podstawie art. 58 par. 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Pracodawcy powinni więc pamiętać, że umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników musi mieć formę pisemną. Jest to zresztą także i bardziej wygodne w razie ewentualnego sporu z pracownikami.

Umowę o wspólnej odpowiedzialności za powierzone mienie można zawrzeć wtedy, gdy w miejscu powierzenia mienia, przez które należy rozumieć miejsce, w którym odbywa się sprzedaż, produkcja, świadczenie usług lub przechowywanie mienia (czyli np. sklep lub magazyn), jest zatrudnionych nie więcej niż:

● 8 osób przy pracy na jedną zmianę,

● 12 przy pracy na dwie zmiany,

● 16 przy pracy na trzy zmiany.

Jednakże w zakładach usługowych, w zakładach żywienia zbiorowego oraz sklepach samoobsługowych pracownicy mogą przyjąć wspólną odpowiedzialność, jeżeli liczba zatrudnionych w miejscu powierzenia nie przekracza 24 osób na jedną zmianę.

Umowa zawarta z pracownikami przekraczającymi swą liczbą dopuszczalne granice jest sprzeczna z prawem i nieważna, choćby pracownicy zawierający tę umowę wyrazili na nią zgodę.

Jednym z koniecznych kryteriów do zawiązania umowy jest obowiązek wyrażenia na nią zgody przez wszystkich pracowników zatrudnionych w miejscu powierzenia mienia. Natomiast każda zmiana w składzie pracowników objętych wspólną odpowiedzialnością materialną (np. przyjęcie nowego sprzedawcy) wymaga zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności. Istotne jest również, że niezawarcie nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej w razie zmiany składu pracowników objętych taką umową uchyla wspólną odpowiedzialność za powierzone im mienie. Zwracał na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 12 listopada 2003 r. (I PK 551/02, OSNP 2004/20/348). Pracodawcy powinni więc po każdej zmianie pracowników objętych odpowiedzialnością materialną zawierać z nową grupą pracowników kolejną umowę o wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Warunkiem ustanowienia wspólnej odpowiedzialności materialnej jest powierzenie mienia łącznie wszystkim pracownikom, którzy mają być objęci taką odpowiedzialnością.

Powierzenie następuje na podstawie przeprowadzonej inwentaryzacji, która powinna być dokonana z udziałem tych pracowników lub wskazanych przez nich osób.

W umowie o wspólnej odpowiedzialności strony muszą ustalić okres, w ciągu którego nieobecność pracownika w pracy (np. z powodu choroby lub urlopu) nie ma wpływu na zakres odpowiedzialności materialnej zarówno tego pracownika, jak i pozostałych pracowników ponoszących wraz z nim wspólną odpowiedzialność za powierzone mienie - zazwyczaj przyjmuje się tu okres minimum 14 dni kalendarzowych.

Pracownicy, którzy zawarli z pracodawcą umowę o wspólnej odpowiedzialności, odpowiadają za wynikłą szkodę w powierzonym mieniu w częściach ustalonych w umowie, najczęściej jest to określone procentowo. Jednakże w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części spowodowana została przez niektórych tylko pracowników, wówczas za całość lub stosowną część tej szkody odpowiadają tylko faktyczni jej sprawcy.

Pracodawca nie może wprowadzać do umowy o wspólnej odpowiedzialności zapisów mniej korzystnych dla pracowników, niż to wynika z przepisów prawa pracy. W szczególności nie może zobowiązywać pracowników do wyrażania zgody na potrącenie z ich wynagrodzenia ewentualnych niedoborów. Tak też stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 4 października 1994 r. (I PZP 41/94, OSNAP 1995/5/63), uzasadniając to tym, że taki zapis umowny jest sprzeczny z wieloma przepisami kodeksu pracy. Zwłaszcza zaś narusza treść art. 91 k.p., z którego, według Sądu Najwyższego wynika, że pracownik, wyrażając zgodę na potrącenie z wynagrodzenia za pracę, powinien mieć świadomość wielkości długu i istnienia przesłanek odpowiedzialności.

Na niedopuszczalność blankietowej zgody pracownika na dokonywanie potrącenia z jego wynagrodzenia zwracał uwagę Sąd Najwyższy również w wyroku z 5 maja 2004 r. (I PK 529/03, Pr. Pracy 2004/10/36). Niedopuszczalne byłoby także zastosowanie w umowie o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników zapisów wprowadzających ich odpowiedzialność solidarną za powstałą szkodę. Podobnie wypowiadał się Sąd Najwyższy w wyroku z 24 lutego 1982 r. (IV PR 21/82, LEX nr 14604). Wynika to z tego, że odpowiedzialność solidarna jest znacznie surowsza dla pracowników w stosunku do odpowiedzialności za przypadającą na nich według umowy część długu. W razie bowiem odpowiedzialności solidarnej wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (art. 366 par. 1 k.c.).

Pracownicy byli zatrudnieni jako magazynierzy. Pracodawca ustnie poinformował ich, że będą ponosić wspólną odpowiedzialność materialną za towary znajdujące się w magazynie. Gdy ujawniono niedobór w tym magazynie, pracodawca wystąpił wobec nich z pozwem, wskazując, że ponoszą oni wspólną odpowiedzialność materialną za powierzone im mienie. Sąd po ustaleniu, że strony nie łączyła umowa pisemna, stwierdził, że pracownicy będą ponosić odpowiedzialność materialną nie na podstawie przepisów art. 124 - 127 k.p., lecz na mocy bardziej korzystnych dla nich zasad ogólnych z art. 114 - 121 k.p. (odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną pracodawcy).

@RY1@i02/2011/189/i02.2011.189.209.004a.001.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego Kielcach

Art. 91, art. 125 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności za powierzone mienie (t.j. Dz.U. z 1996 r. nr 144, poz. 663).