Koszty ustalenia okoliczności wypadków ponosi pracodawca

Z a wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

● podczas wykonywania lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności albo poleceń przełożonych,

● podczas wykonywania lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,

● w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy. Wynika to z art. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej ustawa).

Pracownik zatrudniony w charakterze murarza wyposażony w prawidłowo używaną odzież i obuwie robocze oraz inne niezbędne środki ochrony indywidualnej, idąc po nieprawidłowo skonstruowanym rusztowaniu, poślizgnął się na jednej z desek konstrukcji, w wyniku czego spadł z niej i złamał nogę. Zdarzenie to zostało uznane za wypadek przy pracy, nosiło bowiem wszystkie cechy wypadku przy pracy (na podstawie art. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych).

Na równi z wypadkiem przy pracy traktowany jest wypadek, któremu pracownik uległ: w trakcie podróży służbowej, chyba że pracownik nie wykonywał w tym czasie powierzonych mu zadań, podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony, przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje związkowe.

Za wypadek przy pracy uważa się także nagłe zdarzenie, którego skutkiem jest uraz lub śmierć, a które nastąpiło w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu podczas m.in.: odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy przez osobę pobierającą stypendium w okresie odbywania tego szkolenia, stażu, pełnienia przez funkcjonariusza celnego obowiązków służbowych.

Osoba, która uległa wypadkowi przy pracy, jeżeli pozwala jej na to stan zdrowia, zawiadamia niezwłocznie o wypadku pracodawcę lub inny podmiot, na rzecz którego wykonywała czynności, przy których doznała urazu.

Obowiązek zgłoszenia wypadku ma każdy pracownik, który zauważył takie zdarzenie w zakładzie pracy. W tym przypadku zgłoszenie powinno wpłynąć do przełożonego osoby poszkodowanej i powinno być dokonane w formie pisemnej.

W razie wypadku przy pracy pracodawca jest obowiązany podjąć niezbędne działania, które wyeliminują lub ograniczą zagrożenie. Powinien zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym oraz zabezpieczyć miejsce wypadku. Pracodawca, na którego terenie zdarzył się wypadek, w którym została poszkodowana osoba niebędąca jego pracownikiem - oprócz obowiązków wskazanych powyżej - jest zobligowany do niezwłocznego zawiadomienia o wypadku pracodawcy poszkodowanego oraz do udostępnienia miejsca wypadku i niezbędnych materiałów, a także do udzielenia informacji i wszechstronnej pomocy zespołowi powypadkowemu.

Miejsce wypadku powinno być zabezpieczone przed: wstępem osób niepowołanych, uruchomieniem bez potrzeby maszyn i innych urządzeń technicznych, które zostały wstrzymane w związku z wypadkiem, dokonywaniem zmian położenia maszyn, urządzeń technicznych i innych przedmiotów, które spowodowały wypadek lub mogą się okazać pomocne w ustaleniu jego okoliczności i przyczyny.

Zgodę na uruchomienie maszyn i innych urządzeń technicznych lub dokonanie zmian w miejscu wypadku wyraża pracodawca po uzgodnieniu ze społecznym inspektorem pracy.

Po nastąpieniu wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego zgoda ta może być wydana po konsultacjach z właściwym inspektorem pracy i prokuratorem, a w razie zaistnienia takiego wypadku w zakładzie górniczym - po uzgodnieniu z właściwym organem nadzoru górniczego. Następuje to po stosownych oględzinach miejsca zdarzenia i ewentualnym - jeżeli zajdzie taka potrzeba - sporządzeniu szkicu lub fotografii miejsca wypadku.

Dokonywanie zmian w miejscu wypadku bez zgody pracodawcy jest dopuszczalne, jeśli zachodzi konieczność ratowania osób lub mienia znajdujących się w miejscu zdarzenia albo jeśli podjęte działania zapobiegną grożącemu niebezpieczeństwu.

Pracodawca ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić właściwego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy.

U pracodawcy wystąpiło zdarzenie wypadkowe (pożar w hali maszyn), w wyniku którego obrażeń ciała doznało czterech pracowników. Pracodawca nie zgłosił wypadku okręgowemu inspektorowi pracy, przy czym organy inspekcji dowiedziały się o wypadku w wyniku skargi, którą złożył jeden z poszkodowanych pracowników. Po przeprowadzeniu czynności kontrolnych inspektor pracy stwierdził wykroczenie, co spowodowało sporządzenie wniosku do sądu o ukaranie. Ten ukarał pracodawcę grzywną w wysokości 5000 zł (maksymalna jej wysokość, którą może nałożyć sąd, wynosi 30 000 zł).

Bezpośrednio po otrzymaniu informacji o zaistniałym wypadku pracodawca powołuje zespół powypadkowy, który bada okoliczności i przyczyny wypadku oraz ustala, czy wypadek pozostaje w związku z pracą.

W skład zespołu powypadkowego wchodzi pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz społeczny inspektor pracy.

U pracodawcy, który nie ma obowiązku tworzenia służby bezpieczeństwa i higieny pracy, w skład zespołu powypadkowego zamiast pracownika służby bezpieczeństwa i higieny pracy wchodzi pracodawca lub pracownik zatrudniony przy innej pracy, któremu pracodawca powierzył wykonywanie zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy, albo specjalista spoza zakładu pracy.

Natomiast w sytuacji gdy w zakładzie nie funkcjonuje społeczna inspekcja pracy, w skład zespołu powypadkowego zamiast społecznego inspektora pracy jako członek zespołu wchodzi przedstawiciel pracowników mający aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, zgodnie z przepisami dotyczącymi szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jeżeli pracodawca nie może dopełnić obowiązku utworzenia zespołu powypadkowego w składzie dwuosobowym, określonym ze względu na małą liczbę zatrudnionych pracowników, okoliczności i przyczyny wypadku ustala zespół powypadkowy, w skład którego wchodzi pracodawca oraz specjalista spoza zakładu pracy.

W przypadku gdy wypadek miał miejsce na terenie innego zakładu pracy, ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku dokonuje zespół powypadkowy powołany przez pracodawcę poszkodowanego. Postępowanie wyjaśniające odbywa się w obecności przedstawiciela pracodawcy, w którego zakładzie zdarzył się wypadek.

Pracodawca zatrudnia poniżej 100 pracowników i w związku z powyższym na podstawie art. 237¹¹ k.p. powierzył wykonywanie funkcji służby bhp pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy. U pracodawcy nie działa również społeczna inspekcja pracy. Po zdarzeniu wypadkowym w skład zespołu powypadkowego weszli: pracownik pełniący obowiązki służby bhp oraz inny wskazany przez pracodawcę pracownik posiadający aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia bhp.

Do głównych obowiązków zespołu powypadkowego należy dokonanie oględzin miejsca wypadku, stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych, stanu urządzeń ochronnych oraz zbadanie warunków wykonywania pracy i innych okoliczności, które mogły mieć wpływ na powstanie wypadku. Ponadto na zespole powypadkowym ciąży obowiązek:

● sporządzenia szkicu, fotografii miejsca wypadku (jeśli jest to konieczne),

● wysłuchania wyjaśnień poszkodowanego, jeśli pozwala na to stan jego zdrowia,

● zebrania informacji od świadków wypadku,

● zasięgnięcia opinii lekarza, a w razie potrzeby opinii innych specjalistów w zakresie niezbędnym do oceny rodzaju i skutków wypadku,

● zebrania innych dowodów dotyczących wypadku,

● dokonania prawnej kwalifikacji wypadku,

● określenia środków profilaktycznych oraz wniosków, zwłaszcza wynikających z oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy, na którym wystąpił wypadek.

Koszty związane z ustalaniem okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy ponosi pracodawca.

Zespół powypadkowy, w terminie nie późniejszym niż 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku, sporządza protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy (protokół powypadkowy) - w przypadku pracownika - lub kartę wypadku - w przypadku osoby świadczącej pracę na innej podstawie niż stosunek pracy.

Protokół sporządza się według wzoru ustalonego w przepisach rozporządzenia ministra gospodarki i pracy z 16 września 2004 r. w sprawie wzoru protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy (Dz.U. nr 227, poz. 2298)

Jeżeli ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku trwa dłużej niż 14 dni, należy podać przyczynę opóźnienia wraz z uzasadnieniem w treści protokołu powypadkowego. Protokół przygotowuje się w niezbędnej liczbie egzemplarzy i dołącza do niego zapis wyjaśnień poszkodowanego i informacji uzyskanych od świadków, a także zebrane w trakcie postępowania wyjaśniającego dowody: materiały, opinie lekarskie, opinie specjalistów, szkice lub fotografie miejsca wypadku.

Członek zespołu powypadkowego ma prawo złożyć do protokołu zdanie odrębne. W razie rozbieżności zdań członków zespołu powypadkowego o treści protokołu decyduje pracodawca.

Zespół jest obowiązany ponadto do zapoznania poszkodowanego lub rodziny zmarłego pracownika z treścią protokołu powypadkowego przed jego zatwierdzeniem. Poszkodowanemu lub rodzinie zmarłego pracownika przysługuje prawo zgłoszenia uwag i zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole. Poszkodowany ma również prawo wglądu do akt sprawy i sporządzania z nich notatek, odpisów czy kopii.

Protokół podlega zatwierdzeniu przez pracodawcę poszkodowanego w ciągu 5 dni od dnia sporządzenia, a następnie niezwłocznie doręcza się go poszkodowanemu, a w razie wypadku śmiertelnego - jego rodzinie. Protokół powypadkowy dotyczący wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych pracodawca dostarcza właściwemu inspektorowi pracy.

Stwierdzenie w treści protokołu, że zdarzenie nie jest wypadkiem przy pracy albo że zachodzą okoliczności, które mogą mieć wpływ na prawo pracownika do świadczeń przysługujących mu z tytułu wypadku, wymaga szczegółowego uzasadnienia i wskazania dowodów stanowiących podstawę takiego stwierdzenia. Pracodawca musi przechowywać protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy wraz z pozostałą dokumentacją powypadkową przez 10 lat.

Ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy wobec osób niebędących pracownikami, które w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu uległy wypadkowi, dokonuje w karcie wypadku m.in.:

● pracodawca, u którego osoba pobierająca stypendium odbywa staż, przygotowanie zawodowe dorosłych, przygotowanie zawodowe w miejscu pracy lub szkolenie - w stosunku do osób pobierających stypendium w okresie odbywania stażu, przygotowania zawodowego,

● podmiot, na rzecz którego wykonywana jest praca na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia - w stosunku do wykonujących te umowy,

● podmiot, z którym została zawarta umowa agencyjna, umowa zlecenia lub umowa o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowa o dzieło - w stosunku do osób wykonujących umowę, jeżeli w ramach takiej umowy praca jest wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym osoby te pozostają w stosunku pracy,

● podmiot, w którym funkcjonariusz celny pełnił służbę - w stosunku do tych funkcjonariuszy.

Wzór karty wypadku jest określony w załączniku do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie trybu uznania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu jej sporządzenia (Dz.U. nr 236, poz. 1992).

Kartę sporządza się w trzech egzemplarzach. Pierwszy egzemplarz otrzymuje poszkodowany, drugi pozostaje w podmiocie ustalającym okoliczności wypadku, a trzeci przekazywany jest do jednostki organizacyjnej ZUS.

Poszkodowany lub członek jego rodziny może zgłosić uwagi i zastrzeżenia do ustaleń zawartych w karcie wypadku.

Na podstawie wszystkich protokołów powypadkowych pracodawca prowadzi rejestr wypadków przy pracy. Wprowadza się tam następujące dane: imię i nazwisko poszkodowanego, miejsce i datę wypadku, informacje dotyczące skutków wypadku dla poszkodowanego, datę sporządzenia protokołu powypadkowego, stwierdzenie, czy wypadek jest wypadkiem przy pracy. Ponadto w rejestrze powinny znaleźć się informacje dotyczące daty przekazania do ZUS wniosku o świadczenia z tytułu wypadku przy pracy, liczby dni niezdolności do pracy a także inne informacje, niebędące danymi osobowymi, których zamieszczenie w rejestrze jest celowe (w tym wnioski i zalecenia profilaktyczne zespołu powypadkowego).

Wzór karty statystycznej w precyzyjny sposób został przedstawiony w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 7 stycznia 2009 r. w sprawie statystycznej karty wypadku przy pracy (Dz.U. nr 14, poz. 80 z późn. zm.).

Statystyczną kartę sporządza się na podstawie zatwierdzonego protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy, zwanego protokołem powypadkowym, albo na podstawie karty wypadku, w których stwierdzono, że wypadek jest wypadkiem przy pracy lub wypadkiem traktowanym na równi z wypadkiem przy pracy.

Kartę statystyczną (z wyjątkiem jej części II) pracodawca przekazuje w terminie do 15. dnia roboczego miesiąca następującego po miesiącu, w którym został zatwierdzony protokół powypadkowy lub w którym sporządzono kartę wypadku.

Wypełnioną część II, uzupełniającą, statystycznej karty pracodawca przekazuje nie później niż z upływem 6 miesięcy od dnia zatwierdzenia protokołu powypadkowego lub od dnia sporządzenia karty wypadku.

Statystyczną kartę przekazuje się w formie elektronicznej na portal sprawozdawczy Głównego Urzędu Statystycznego.

Pracodawca zatrudniający nie więcej niż 5 pracowników może przekazać oryginał statystycznej karty sporządzony w formie papierowej do Urzędu Statystycznego w Gdańsku po przesłaniu uzasadnionej informacji o wyborze tej formy.

W razie wystąpienia wypadku przy pracy poszkodowany może wystąpić m.in. o:

● zasiłek chorobowy - dla ubezpieczonego, którego niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,

● świadczenie rehabilitacyjne - dla ubezpieczonego, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy,

● zasiłek wyrównawczy - dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,

● jednorazowe odszkodowanie - dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,

● jednorazowe odszkodowanie - dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty;

● rentę szkoleniową - dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową.

Świadczenia z ubezpieczenia powypadkowego nie przysługują, gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione naruszenie przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia (umyślnie lub powstałe wskutek rażącego niedbalstwa), gdy ubezpieczony, będąc w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

Pracownik zatrudniony przy maszynie polerującej drewno nie zastosował się do precyzyjnej instrukcji obsługi maszyny i w celu szybszego ukończenia pracy samodzielnie zdjął część ochronną, aby ręcznie usprawnić proces polerowania. W trakcie obsługi maszyny część wirująca pochwyciła odzież roboczą pracownika (rękaw fartucha) i wkręciła w turbinę dłoń. Zespół powypadkowy uznał zdarzenie wypadkowe za wypadek przy pracy, pracownikowi nie zostały jednak wypłacone świadczenia z tytułu wypadku. Organ ubezpieczeniowy uznał bowiem, że pracownik umyślnie naruszył przepisy bhp, mając pełną świadomość mogących wynikać z tego naruszenia konsekwencji.

Przepisy ustawy nie przewidują możliwości przyznawania świadczeń z tytułu wypadków w drodze do pracy lub z pracy, jeżeli wypadki te zaistniały po 31 grudnia 2002 r.

Kwestie związane z tym zagadnieniem reguluje obecnie m.in. art. 57a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227 z późn. zm.). Gwarantuje on prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy mimo braku wymaganego stażu pracy, jeśli niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy.

Przyznanie świadczeń z tytułu wypadków w drodze do lub z pracy określa także art. 92 k.p. oraz art. 4 ust. 3 pkt 2 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j.Dz. U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 z późn. zm.).

Ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku w drodze do pracy lub z pracy dokonuje pracodawca wobec ubezpieczonego będącego pracownikiem, a w stosunku do pozostałych ubezpieczonych - podmioty określone w art. 5 ustawy.

Ubezpieczony, który uległ wypadkowi w drodze do pracy lub z pracy, zawiadamia niezwłocznie o tym fakcie pracodawcę lub inny wyżej wskazany podmiot. Zgłoszenie wypadku powinno mieć formę pisemną.

Ustalenie okoliczności wypadku jest dokonywane w karcie wypadku w drodze do pracy lub z pracy.

Wzór karty stanowi załącznik do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 24 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad oraz trybu uznawania zdarzenia za wypadek w drodze do pracy lub z pracy, sposobu jego dokumentowania, wzoru karty wypadku w drodze do pracy lub z pracy oraz terminu jej sporządzania (Dz.U. nr 237, poz. 2015).

Uznanie zdarzenia za wypadek w drodze do pracy lub z pracy następuje na podstawie: oświadczenia poszkodowanego, członka jego rodziny lub świadków co do czasu, miejsca i okoliczności zdarzenia, informacji i dowodów pochodzących od podmiotów badających okoliczności i przyczyny zdarzenia lub udzielających poszkodowanemu pierwszej pomocy, ustaleń sporządzającego kartę.

Kartę wypadku sporządza się nie później niż w terminie 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku w dwóch egzemplarzach, z których jeden otrzymuje poszkodowany lub członek jego rodziny, a drugi przechowuje się w dokumentacji powypadkowej.

Piotr Wojciechowski

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 3, art. 5 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j.Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 z późn. zm.).