Konieczne jest współdziałanie pracodawcy z organizacjami związkowymi

W indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, w których przepisy prawa pracy zobowiązują pracodawcę do współdziałania z zakładową organizacją związkową, jest on obowiązany zwrócić się do tej organizacji o informację o pracownikach korzystających z jej obrony (np. art. 38 i 52 par. 3 k.p.). Zasada ta wynika z art. 30 ust. 2 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (dalej: ustawa) Nieudzielenie tej informacji w ciągu 5 dni zwalnia pracodawcę od obowiązku współdziałania z zakładową organizacją związkową w sprawach dotyczących tych pracowników. Z art. 23² k.p. wynika, że jeżeli przepisy prawa pracy przewidują współdziałanie pracodawcy z zakładową organizacją związkową w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, pracodawca ma obowiązek współdziałać w takich sprawach z zakładową organizacją związkową reprezentującą pracownika z tytułu jego członkostwa w związku zawodowym albo wyrażenia zgody na obronę praw pracownika niezrzeszonego w związku - zgodnie z ustawą o związkach zawodowych.

Aby organizacja związkowa mogła wypełniać swoje zadania, musi spełnić określone kryteria.

Zgodnie z treścią art. 25¹ ustawy uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków, którzy są:

● pracownikami lub osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji,

● funkcjonariuszami Policji, Straży Granicznej i Służby Więziennej oraz strażakami Państwowej Straży Pożarnej, a także pracownikami Najwyższej Izby Kontroli, którzy pełnią służbę w jednostce objętej działaniem tej organizacji.

Wprowadzono również zasadę, że organizacja związkowa co kwartał przedstawia pracodawcy albo dowódcy jednostki - w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po tym kwartale - informację o łącznej liczbie członków tej organizacji według stanu na ostatni dzień kwartału.

Organizacje związkowe, które nie spełniają powyższych wymagań, są pozbawione uprawnień w zakresie zajmowania stanowiska w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy. Pracodawca nie ma wówczas obowiązku współdziałania z taką organizacją, natomiast związek zawodowy nie może reprezentować swoich członków na podstawie art. 38 k.p. Ponadto członkowie zarządu tej organizacji nie korzystają z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy.

Uprawnienia, takie jak zajmowanie stanowiska w indywidualnych sprawach pracowniczych, przysługują również międzyzakładowej organizacji związkowej.

Przy ustalaniu liczby członków oraz prawa do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy uwzględnia się liczbę członków międzyzakładowej organizacji związkowej zatrudnionych u wszystkich pracodawców objętych działaniem tej organizacji.

Tryb konsultacji ze związkiem zawodowym jest konieczny również w sytuacji, gdy pracodawca zamierza rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52 k.p.) oraz w sytuacji rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez podwładnego (art. 53 k.p.). Pracodawca podejmuje decyzję w sprawie rozwiązania umowy po zasięgnięciu opinii reprezentującej pracownika zakładowej organizacji związkowej, którą zawiadamia o przyczynie uzasadniającej rozwiązanie umowy. Związek ma wówczas trzy dni na wyrażenie opinii (art. 52 par. 3 k.p.). Jednakże może - przed upływem trzydniowego terminu - poinformować pracodawcę o tym, że nie zgłasza zastrzeżeń. Przełożony może wówczas złożyć pracownikowi oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę.

W porównaniu z szeregowymi członkami związku zawodowego inaczej wygląda sytuacja działaczy związkowych, podlegających ochronie na mocy art. 32 i 34² ustawy.

Wskazani imiennie:

● w uchwale zarządu zakładowej organizacji związkowej:

a. jego członek lub

b. inny pracownik - członek danej organizacji związkowej, upoważniony do reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy (albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy) lub

● pracownicy w uchwale komitetu założycielskiego - przez okres sześciu miesięcy,

podlegają szczególnej ochronie i ich stosunek pracy nie może zostać wypowiedziany ani rozwiązany bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej (chyba że będą to przewidywały przepisy szczególne - art. 32 ust. 1 i 7 ustawy).

W przypadku natomiast gdy właściwy organ nie dokona takiego imiennego wskazania, to w okresie do dokonania wskazania ochrona przewidziana w art. 32 ust. 1 ustawy przysługuje odpowiednio:

● przewodniczącemu zakładowej organizacji związkowej bądź

● przewodniczącemu komitetu założycielskiego.

Ochrona przysługuje także pracownikowi pełniącemu z wyboru funkcję związkową poza zakładową organizacją związkową, korzystającemu u pracodawcy z urlopu bezpłatnego lub ze zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy. Ochrona przysługuje w okresie tego urlopu lub zwolnienia oraz przez rok po upływie tego okresu.

Działacze związkowi są chronieni przez okres wskazany uchwałą zarządu, a po jego upływie - dodatkowo przez czas odpowiadający połowie okresu określonego uchwałą, nie dłużej jednak niż rok po jego upływie.

Pracodawca bez zgody odpowiedniego organu związkowego nie może - wskazanym wyżej działaczom związkowym - wypowiedzieć stosunku pracy, rozwiązać takiego stosunku bez wypowiedzenia, jak również zmienić jednostronnie warunków pracy lub płacy na niekorzyść pracownika, chyba że dopuszczają to odrębne przepisy. Dokonanie tych czynności prawnych możliwe jest wówczas, gdy wyrażą na nie zgodę odpowiednie organy:

● zarząd zakładowej organizacji związkowej,

● komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej (co do członków komitetu założycielskiego),

● właściwy organ pozazakładowej organizacji związkowej (co do pracownika pełniącego z wyboru funkcję w tej organizacji).

Pracownik (członek zakładowej lub międzyzakładowej organizacji związkowej pełniący funkcję związkową) ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia na czas niezbędny do wykonania doraźnej czynności wynikającej z jego funkcji związkowej. Niezbędnym warunkiem jest, aby czynność ta nie mogła być wykonana w czasie wolnym od pracy. Organizacja związkowa powinna w takiej sytuacji wystąpić do pracodawcy z wnioskiem zawierającym uzasadnienie dla wspomnianego zwolnienia. Decyzje o udzieleniu zwolnienia podejmuje pracodawca, jednakże nieuzasadnioną odmowę można potraktować jako utrudnianie działalności związkowej.

Zakładową organizacją związkową jest tylko taka podstawowa jednostka organizacyjna związku zawodowego, która jako jedyna organizacja tego związku zakresem swojego działania obejmuje cały zakład pracy (art. 3 k.p.). Związek zawodowy działający w zakładzie pracy nie ma wprawdzie obowiązku zmiany swojej struktury organizacyjnej w przypadku przekształceń zakładu pracy, ale nie zmienia to tego, że zakładową organizacją związkową jest tylko jednostka organizacyjna spełniająca powyższy warunek.

Ze względu na zmianę profilu działalności pracodawca wypowiedział Adamowi B. umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony. Adam B. należał do - działającego na terenie zakładu pracy - związku zawodowego. Pomimo to pracodawca nie poinformował organizacji związkowej o zamiarze wypowiedzenia, czym naruszył przepisy prawa pracy. Zgodnie bowiem z art. 38 par. 1 o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony pracodawca zawiadamia na piśmie reprezentującą pracownika zakładową organizację związkową, podając przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy. Dopiero po rozpatrzeniu stanowiska organizacji związkowej, a także w razie niezajęcia przez nią stanowiska w ustalonym terminie, pracodawca podejmuje decyzję w sprawie wypowiedzenia.

Maciej Kasperowicz

maciej.kasperowicz@infor.pl

Art. 23², art. 38, art. 52, art. 53, art. 241¹⁷ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 2 ust. 6, art. 30 ust. 2¹, art. 32 ust. 1 i 7, art. 34², ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 z późn. zm.)

Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielenia urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy (Dz.U. nr 71, poz. 336).