Przyznanie prawa do emerytury może być podstawą wypowiedzenia spółdzielczej umowy

Przepis art. 182 ustawy - Prawo spółdzielcze (dalej ustawa) nie pozostawia żadnych wątpliwości, że spółdzielnia pracy ma obowiązek zawarcia ze swoim członkiem umowy o pracę. Niewywiązanie się z tego obowiązku oznacza naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa.

Zasadą jest, że po zawarciu spółdzielczej umowy o pracę sposób jej wykonywania, weryfikacji czy wreszcie rozwiązania regulowany jest przede wszystkim przepisami wspomnianej ustawy. Przepis art. 77 par. 2 k.p. stanowi z kolei, że w zakresie nieuregulowanym odmiennie prawem spółdzielczym do stosunku pracy na podstawie spółdzielczej umowy o pracę stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu pracy. Tak sformułowany przepis w połączeniu z przepisem art. 5 k.p. (stanowiącym, że jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nieuregulowanym tymi przepisami), należy interpretować w taki sposób, że kodeks pracy nie ma zastosowania do tych przypadków regulowanych odrębnymi przepisami prawa pracy, które wyczerpująco regulują treść stosunku pracy. Te zagadnienia związane ze stosunkiem pracy, których prawo spółdzielcze nie reguluje, będą zatem wymagały oceny na podstawie przepisów kodeksu pracy. Powyższe zastrzeżenia odnoszą się także do kwestii wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę.

Prawo spółdzielcze przewiduje sytuacje, w których zachodzi konieczność zmiany obowiązujących warunków pracy lub płacy. Dokonać tego można poprzez wypowiedzenie tych warunków i zaproponowanie nowych, odpowiadających kwalifikacjom członka spółdzielni i możliwościom gospodarczym spółdzielni.

Oświadczenie spółdzielni powinno być złożone na piśmie z podaniem przyczyn uzasadniających podjętą decyzję.

Wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy lub płacy jest - zgodnie z art. 184 par. 1 ustawy:

● dopuszczalne wówczas, gdy jest uzasadnione potrzebami gospodarczymi lub organizacyjnymi spółdzielni, a w szczególności:

a) prowadzeniem nowych zasad wynagradzania,

b) likwidacją działu pracy, w którym członek jest zatrudniony,

c) likwidacją zajmowanego przez członka stanowiska pracy,

d) koniecznością zatrudnienia na danym stanowisku osoby o wyższych lub specjalnych kwalifikacjach,

● dopuszczalne w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwierdzona orzeczeniem lekarskim albo niezawinionej przez niego utraty uprawnień koniecznych do jej wykonywania.

Zwraca uwagę zwrot "w szczególności", który oznacza, że w powołanym przepisie nie wymienia się wszystkich możliwych przyczyn wypowiedzenia zmieniającego. Jego uzasadnieniem mogą być zatem także inne okoliczności, pod warunkiem że będą mieściły się w zakresie potrzeb gospodarczych lub organizacyjnych spółdzielni. Wykładnia taka została potwierdzona między innymi postanowieniem SN z 28 lipca 2007 r. (II PK 75/07, niepublikowany), w którym jednoznacznie stwierdzono, że dopuszczalne zatem jest wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy i płacy tylko uzasadnionymi potrzebami gospodarczymi lub organizacyjnymi spółdzielni.

W praktyce trudności może rodzić uzasadnienie gospodarczych konieczności dokonania zmian w zatrudnieniu. W wyroku z 20 kwietnia 2001 r. SN (I PKN 380/00, OSNP 2003/5/117) wyjaśniono, że spółdzielnia pracy, rozwiązując z zachowaniem okresu wypowiedzenia umowę o pracę ze swoim członkiem, nie może powoływać się na zmniejszenie zatrudnienia spowodowane gospodarczą koniecznością oraz na brak możliwości dalszego zatrudnienia tego pracownika w sytuacji, gdy pozostawia w zatrudnieniu kilka osób niebędących jej członkami.

Spółdzielcza umowa o pracę może zostać ostatecznie wypowiedziana w warunkach przewidzianych w ustawie. Po pierwsze spółdzielnia musi zachować terminy wypowiedzenia określone w kodeksie pracy. Po drugie przyczynami wypowiedzenia zmierzającego do rozwiązania umowy mogą być wyłącznie:

● zmniejszenie na podstawie uchwały rady spółdzielni stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością, albo

● przyznanie członkowi spółdzielni prawa do emerytury.

W tym kontekście na uwagę zasługuje wyrok SN z 12 kwietnia 1996 r. (I PRN 35/96 OSNP 1996/21/319), w którym stwierdzono, że w spółdzielczym stosunku pracy, w przypadku gospodarczej konieczności zmniejszenia zatrudnienia i zlikwidowania konkretnego stanowiska pracy, należy dokonać członkowi spółdzielni wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Gdyby było to niemożliwe lub spółdzielca bezpodstawnie odmówił przyjęcia odpowiednich warunków pracy, możliwe jest dokonanie wypowiedzenia definitywnego.

Zarówno wypowiedzenie warunków pracy lub płacy, jak i wypowiedzenie definitywne wymagają konsultacji z zakładową organizacją związkową (o ile taka organizacja działa w spółdzielni) na zasadach określonych w kodeksie pracy. Tryb konsultacji będzie zatem taki sam jak w przypadku pracownika zatrudnionego na podstawie zwykłej umowy o pracę. Niezachowanie tego trybu, a także nieprzedstawienie lub powołanie nieprawdziwych przyczyn wypowiedzenia zmieniającego lub definitywnego albo brak pisemnej formy oświadczenia o wypowiedzeniu skutkuje określonymi uprawnieniami po stronie zwalnianego członka spółdzielni.

Przede wszystkim ma on roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków, a jeżeli spółdzielcza umowa o pracę uległa już rozwiązaniu - roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Ponadto po podjęciu pracy w wyniku przywrócenia do pracy przysługuje mu za czas pozostawania bez pracy, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy, wynagrodzenie obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej.

Wreszcie przyczyny, dla których nastąpiło wypowiedzenie umowy mogą ustać, i wówczas spółdzielnia i członek spółdzielni obowiązani są zawrzeć spółdzielczą umowę o pracę. Jeżeli spółdzielnia odmówiłaby spełnienia tego obowiązku, członek spółdzielni będzie miał roszczenie o nawiązanie spółdzielczej umowy o pracę o treści odpowiadającej aktualnym możliwościom gospodarczym spółdzielni. Członkowi, który podjął pracę, przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy, obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej, z tym że za podstawę obliczenia wysokości przeciętnego wynagrodzenia przyjmuje się wynagrodzenie ustalone dla nowo podjętej pracy.

Spółdzielcza umowa o pracę może być także rozwiązana bez zachowania terminów wypowiedzenia, jednakże wyłącznie z powodów uzasadniających - według przepisów kodeksu pracy - takie rozwiązanie umowy bez winy pracownika. Oznacza to, że w trybie natychmiastowym można rozwiązać taką umowę:

● jeżeli niezdolność członka spółdzielni do pracy wskutek choroby trwa dłużej niż 3 miesiące - gdy członek był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 6 miesięcy lub dłużej niż łączny okres pobierania z tego tytułu wynagrodzenia i zasiłku oraz pobierania świadczenia rehabilitacyjnego przez pierwsze 3 miesiące - gdy członek spółdzielni był zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej 6 miesięcy lub jeżeli niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem przy pracy albo chorobą zawodową,

● w razie usprawiedliwionej nieobecności członka spółdzielni w pracy z innych przyczyn, trwającej dłużej niż 1 miesiąc.

W przypadku rozwiązania spółdzielczej umowy o pracę bez wypowiedzenia, mimo braku przewidzianych prawem przyczyn, członkowi spółdzielni służy roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach.

Po podjęciu pracy w wyniku przywrócenia do pracy przysługuje mu wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy jednak nie mniej niż w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia oraz odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej.

@RY1@i02/2011/078/i02.2011.078.209.0010.001.jpg@RY2@

Dariusz Gawron-Jedlikowski, radca prawny

Dariusz Gawron-Jedlikowski

radca prawny

Art. 77 par. 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 182, art. 184, art 187, art. 188 - 191 ustawy z 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (t.j.Dz.U. z 2003 r. nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).