W razie stwierdzenia uchybień inspektor pracy może nałożyć grzywnę

Postępowanie służbowe inspektora pracy można opisać jako postępowanie dwuetapowe.

Pierwszy z etapów to faza kontrolna, w której inspektor pracy ustala stan faktyczny w zakresie przestrzegania prawa pracy oraz dokumentuje poczynione obserwacje w ramach sporządzenia protokołu kontrolnego.

Drugi etap to faza nadzoru, w której inspektor pracy stosuje wszystkie środki prawne pozostające w jego dyspozycji. Etap ten jest konsekwencją fazy kontrolnej i poczynionych w tej fazie ustaleń.

Inspektorzy pracy są uprawnieni do przeprowadzania, bez uprzedzenia, o każdej porze dnia i nocy kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, oraz kontroli przestrzegania przepisów dotyczących legalności zatrudnienia (art. 24 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy - dalej ustawa o PIP).

Regułą jest, że inspektor pracy zgłasza pracodawcy swoją obecność przed podjęciem czynności kontrolnych. Zazwyczaj telefonicznie lub gdy już przebywa w miejscu dokonywania czynności kontrolnych. Należy jednak podkreślić, że takie zgłoszenie może zostać dokonane także po rozpoczęciu przez inspektora pracy czynności kontrolnych - w sytuacji gdy zgłoszenie to mogłoby mieć wpływ na wynik kontroli. O tym, czy będzie miało wpływ czy nie decyduje inspektor pracy. Może się zdarzyć zatem, że inspektor pracy rozpocznie czynności kontrolne bez ujawnienia się pracodawcy, a następnie po ustaleniu zaplanowanych okoliczności poinformuje pracodawcę o swojej wizycie w zakładzie pracy.

W przypadku gdy inspektor pracy uprzedza telefonicznie o swojej wizycie, zazwyczaj określa zakres przedmiotowy kontroli, wskazuje dokumenty, które będą mu potrzebne do weryfikacji kontrolnej, wskazuje również datę swojej pierwszej wizyty. W tej sytuacji pracodawca może przygotować przed przybyciem inspektora pracy wskazane dokumenty, wyznaczyć osobę reprezentującą go przed organem kontrolno-nadzorczym, która w dniu kontroli będzie asystowała inspektorowi pracy w trakcie dokonywania czynności kontrolnych. Dopuszczenie inspektora pracy do czynności kontrolnych jest obowiązkiem pracodawcy.

W przypadku gdy inspektor pracy nie zawiadomi o swojej pierwszej wizycie, nieprzygotowany pracodawca może nie posiadać właściwej dokumentacji w miejscu dokonywania czynności nadzorczo-kontrolnych, może również zdarzyć się, że będą nieobecne osoby uprawnione do reprezentacji w terenie. W takiej sytuacji należy wyjaśnić inspektorowi pracy okoliczności uniemożliwiające skuteczne przeprowadzenia czynności kontrolnych i umówić się z nim na termin kolejnej wizyty.

W tym przypadku regułą jest, że inspektor pracy pozostawia w zakładzie pracy pisemne żądania dotyczące przeprowadzonej kontroli w zakresie dokumentów, które powinny zostać przygotowane, informuje również o dacie kolejnej wizyty i pozostawia kontakt do siebie w celu ewentualnego omówienia szczegółów organizacyjnych przeprowadzonej kontroli.

Jeżeli inspektor pracy zażąda jednak w dniu pierwszej wizyty kontaktu z reprezentantem pracodawcy lub wejścia na teren zakładu pracy, należy mu to umożliwić. Brak współpracy ze strony pracodawcy może skutkować wykroczeniem w postaci utrudnienia działalności organu PIP.

Regułą jest, że kontrole przeprowadzają inspektorzy pracy posiadający do tego uprawnienia poświadczone legitymacją służbową i upoważnieniem do przeprowadzenia kontroli. W kontroli mogą także uczestniczyć pracownicy nadzorujący czynności kontrolne oraz podinspektorzy pracy na podstawie imiennego upoważnienia wydanego odpowiednio przez głównego inspektora pracy lub okręgowego inspektora pracy.

Kontrole przeprowadzają inspektorzy pracy działający w ramach właściwości terytorialnej okręgowych inspektoratów pracy.

Właściwość terytorialna okręgowego inspektoratu pracy jest tożsama z terytorium województwa. Obszar 16 okręgowych inspektoratów pracy odpowiada 16 województwom na terenie całego kraju.

Każdy inspektor pracy dokonujący czynności kontrolnych przypisany jest do terenu określonego województwa, co uniemożliwia mu dokonywanie czynności kontrolnych na terenie innych województw. Pracownicy Głównego Inspektoratu Pracy mogą również zostać upoważnieni do przeprowadzania czynności kontrolnych na terenie całego kraju.

Istnieje także możliwość wyznaczenia przez głównego inspektora pracy - inspektora pracy do wykonywania określonych czynności kontrolnych i stosowania środków prawnych na obszarze działania innego okręgowego inspektoratu pracy, a także poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie stosunek pracy podlega przepisom polskiego prawa pracy.

Upoważnienie do przeprowadzania kontroli u przedsiębiorcy powinno zawierać następujące dane:

1) wskazanie podstawy prawnej przeprowadzenia kontroli (podaje się odpowiednie przepisy ustawy o PIP uprawniające do przeprowadzenia kontroli przez inspektora pracy),

2) oznaczenie organu kontroli (takim organem zazwyczaj jest inspektor pracy),

3) imię i nazwisko, stanowisko służbowe osoby upoważnionej do przeprowadzenia kontroli oraz numer jej legitymacji służbowej,

4) określenie zakresu przedmiotowego kontroli (w tym miejscu wskazuje się grupy regulacji prawnych, których stosowanie podlegać będzie czynnościom kontrolnym, w praktyce, jeżeli zapis brzmi "przepisy prawa pracy" - inspektor pracy kontroluje zarówno bezpieczeństwo i higienę pracy, jak również obszar tzw. prawnej ochrony pracy, czyli stosunek pracy, urlopy, czas pracy czy wynagrodzenia),

5) oznaczenie podmiotu objętego kontrolą (wskazuje się nazwę pracodawcy),

6) wskazanie daty rozpoczęcia i przewidywanego terminu zakończenia kontroli,

7) podpis osoby udzielającej upoważnienia, z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji,

8) pouczenie kontrolowanego podmiotu o jego prawach i obowiązkach,

9) datę i miejsce wystawienia upoważnienia.

Inspektor pracy może również przeprowadzić kontrolę bez wymaganego upoważnienia.

Jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają niezwłoczne podjęcie kontroli (o tym decyduje inspektor pracy), może być ona podjęta jedynie po okazaniu legitymacji służbowej. W takiej jednak sytuacji podmiotowi kontrolowanemu należy niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie siedmiu dni od dnia podjęcia kontroli, doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia kontroli.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli wydają główny inspektor pracy i jego zastępcy oraz okręgowi inspektorzy pracy i ich zastępcy.

Okręgowi inspektorzy pracy mogą upoważnić nadinspektorów pracy - kierowników oddziałów do wydawania upoważnień.

Regułą jest, że inspektor pracy dokonuje czynności kontrolnych w siedzibie podmiotu kontrolowanego lub innych jednostkach terenowych pracodawcy. W związku jednak z coraz częstszą praktyką zlecania czynności kadrowo-płacowych firmom zewnętrznym, kontrole mogą się również odbywać w miejscu przechowywania dokumentów finansowych i kadrowych lub w innych jednostkach pracodawcy.

Poszczególne czynności kontrolne mogą być wykonywane także w siedzibie jednostki organizacyjnej Państwowej Inspekcji Pracy.

Jeżeli inspektor pracy uzna, że czynności kontrolne nie mogą zostać przeprowadzone w siedzibie pracodawcy (brak odpowiednich warunków, utrudnianie działalności), w takiej sytuacji wzywa pracodawcę do stawienia się w siedzibie Okręgowego Inspektoratu Pracy lub terenowej jednostki PIP.

Inspektor pracy jest upoważniony do swobodnego poruszania się po terenie podmiotu kontrolowanego bez obowiązku uzyskiwania przepustki oraz jest zwolniony od rewizji osobistej, także w przypadku, jeżeli przewiduje ją wewnętrzny regulamin podmiotu kontrolowanego.

Inspektor pracy ma zapewniony ustawowo swobodny wstęp na teren oraz do obiektów i pomieszczeń podmiotu kontrolowanego oraz przeprowadzania oględzin obiektów, pomieszczeń, stanowisk pracy, maszyn i urządzeń oraz przebiegu procesów technologicznych i pracy.

Podmiot kontrolowany ma obowiązek zapewnić inspektorowi pracy warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli, a w szczególności niezwłocznie przedstawić żądane dokumenty i materiały, zapewnić terminowe udzielanie informacji, udostępnić urządzenia techniczne oraz, w miarę możliwości, oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposażeniem.

Podczas wykonywania czynności kontrolnych inspektor pracy oraz osoby biorące udział w dokonywaniu czynności kontrolnych obowiązane są do przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów przeciwpożarowych oraz przepisów o ochronie informacji niejawnych. W praktyce oznacza to, że w sytuacji gdy inspektor pracy zechce dokonać czynności kontrolnych w miejscu, gdzie przebywanie wymaga odpowiedniego przygotowania (przykładowo konieczności nałożenia odpowiedniej odzieży ochronnej), inspektor pracy również jest obowiązany do jej nałożenia. Odmowa z jego strony może skutkować niedopuszczeniem inspektora do wykonywania czynności kontrolnych.

Inspektor pracy ma prawo żądać od podmiotu kontrolowanego oraz od wszystkich pracowników lub osób, które są lub były zatrudnione albo które wykonują lub wykonywały pracę na jego rzecz na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą, pisemnych i ustnych informacji w sprawach objętych kontrolą oraz wzywania i przesłuchiwania tych osób w związku z przeprowadzaną kontrolą (art. 23 ust. 1 pkt 3 ustawy o PIP).

Należy zauważyć, że kontrolowanymi mogą być również byli pracownicy i osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych lub prowadzących własną działalność gospodarczą.

W praktyce inspektor pracy dokonuje czynności kontrolnych we wskazanym przez pracodawcę miejscu. Wzywa do tego miejsca pracowników, byłych pracowników czy osoby zatrudniane na innych podstawach niż stosunek pracy. Nie ma przy tym przeszkód prawnych, aby w takich przesłuchaniach brał udział pracodawca lub jego przedstawiciele. Jeżeli jednak inspektor zażyczy sobie samodzielnego kontaktu z osobą przesłuchiwaną, należy mu to umożliwić, gdyż w innym przypadku może zostać sporządzony przez inspektora pracy wniosek o ukaranie za popełnienie wykroczenia polegającego na utrudnianiu działalności.

Inspektor pracy jest uprawniony do sprawdzenia tożsamości osoby wykonującej pracę lub każdej innej osoby przebywającej na terenie miejsca, gdzie praca jest wykonywana (art. 23 ust. 1 pkt 9 ustawy o PIP). Przed sprawdzeniem tożsamości takiej osoby jest obowiązany okazać legitymację służbową w taki sposób, aby osoba ta mogła odczytać i zanotować jego dane osobowe.

Inspektor pracy ma również prawo żądać dokumentów dotyczących m.in. budowy, przebudowy lub modernizacji oraz uruchomienia zakładu pracy, żądania przedłożenia akt osobowych i wszelkich dokumentów związanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy (art. 23 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o PIP).

Zapoznanie się z decyzjami wydawanymi przez inne organy kontrolne (wiedzę na temat innych kontroli inspektor pracy posiada z książki kontroli, którą zgodnie z przepisami ustawy o swobodzie prowadzenia działalności gospodarczej powinien prowadzić przedsiębiorca) inspektor pracy może wykonywać niezbędne dla celów kontroli odpisy lub wyciągi z dokumentów, jak również zestawienia i obliczenia sporządzane na podstawie tych dokumentów, a w razie potrzeby żądania ich od podmiotu kontrolowanego. Przy wykonywaniu swoich obowiązków może korzystać z pomocy biegłych i specjalistów oraz akredytowanych laboratoriów.

Niedopuszczenie inspektora pracy do miejsc, gdzie mają zostać dokonane czynności kontrolne, może być przez niego uznane za wykroczenie z art. 283 par. 2 pkt 8 k.p. polegające na uniemożliwieniu prowadzenia wizytacji zakładu pracy lub nieudzieleniu informacji niezbędnych do wykonywania jej zadań (zagrożenie karą grzywny od 1000 do 30 000 zł).

Ustalenia kontroli dokumentowane są w formie protokołu. Protokół kontroli powinien zawierać m.in.:

● nazwę podmiotu kontrolowanego w pełnym brzmieniu i jego adres oraz numer z krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej (REGON) oraz numer identyfikacji podatkowej (NIP),

● imię i nazwisko oraz stanowisko służbowe inspektora pracy,

● imię i nazwisko osoby reprezentującej podmiot kontrolowany oraz nazwę organu reprezentującego ten podmiot,

● datę rozpoczęcia działalności przez podmiot kontrolowany oraz datę objęcia stanowiska przez osobę lub powołania organu reprezentującego podmiot,

● oznaczenie dni, w których przeprowadzano kontrolę,

● informację o realizacji uprzednich decyzji i wystąpień organów Państwowej Inspekcji Pracy oraz wniosków, zaleceń i decyzji innych organów kontroli i nadzoru nad warunkami pracy,

● opis stwierdzonych naruszeń prawa oraz inne informacje mające istotne znaczenie dla wyników kontroli,

● dane osoby legitymowanej oraz określenie czasu, miejsca i przyczyny legitymowania,

● treść decyzji ustnych oraz informację o ich realizacji,

● wyszczególnienie załączników stanowiących składową część protokołu,

● informacje o osobach, w obecności których przeprowadzano kontrolę,

● na wniosek podmiotu kontrolowanego - wzmiankę o informacjach objętych tajemnicą przedsiębiorstwa,

● wzmiankę o wniesieniu lub niewniesieniu zastrzeżeń do treści protokołu oraz ewentualnym usunięciu stwierdzonych nieprawidłowości przed zakończeniem kontroli,

● datę i miejsce podpisania protokołu przez osobę kontrolującą oraz przez osobę lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany.

Protokół podpisuje inspektor pracy prowadzący kontrolę oraz osoba lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany.

W protokole nie można dokonywać poprawek, skreśleń ani uzupełnień bez omówienia ich na końcu protokołu, z wyjątkiem sprostowania oczywistych omyłek pisarskich i rachunkowych, które parafuje inspektor pracy, oznaczając parafy datą ich dokonania.

Podmiotowi kontrolowanemu przysługuje prawo zgłoszenia, przed podpisaniem protokołu kontroli, umotywowanych zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole.

Zastrzeżenia należy zgłosić na piśmie w terminie siedmiu dni od dnia przedstawienia protokołu.

W razie zgłoszenia zastrzeżeń inspektor pracy przeprowadzający kontrolę zobowiązany jest je zbadać, a w przypadku stwierdzenia zasadności zastrzeżeń - zmienić lub uzupełnić odpowiednią część protokołu.

Odmowa podpisania protokołu przez osobę lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany nie stanowi przeszkody do zastosowania przez inspektora pracy stosownych środków prawnych przewidzianych ustawą.

Kopię protokołu kontroli inspektor pracy pozostawia podmiotowi kontrolowanemu.

W przypadku natomiast niestwierdzenia uchybień wynik kontroli może być udokumentowany w formie notatki urzędowej, która powinna zawierać zwięzły opis stanu faktycznego stwierdzonego w czasie kontroli. Notatkę urzędową podpisuje inspektor pracy.

W sytuacji natomiast, gdy postępowanie inspektora pracy nie jest zgodne z wyżej opisanymi zasadami, pracodawca uprawniony jest do złożenia skargi na działalność kontrolną takiego inspektora do właściwego Okręgowego Inspektora Pracy. Rekomenduje się wówczas przesłanie pisma z treścią skargi do wiadomości głównego inspektora pracy w Warszawie.

Po fazie kontroli zakończonej odczytaniem protokołu i zgłoszeniem zastrzeżeń następuje faza nadzoru, co w praktyce oznacza kolejne spotkanie z inspektorem pracy w celu otrzymania informacji o zastosowanych przez inspektora pracy środkach prawnych (decyzje, wnioski).

W myśl art. 11 ustawy o PIP, w razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących legalności zatrudnienia właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione odpowiednio do:

1. nakazania usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie, w przypadku gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

2. nakazania wstrzymania prac lub działalności, gdy naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących te prace lub prowadzących działalność; skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby nie posiadają odpowiednich kwalifikacji; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu.

3. nakazania wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu.

4. zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia działalności w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu.

5. nakazania, w przypadku stwierdzenia, że stan bezpieczeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pracowników lub osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą, zaprzestania prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju.

6. nakazania ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku.

7. nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu.

Wymienione wyżej nakazy wydaje inspektor pracy (w przypadku pkt 5 okręgowy inspektor pracy) w formie decyzji administracyjnej. Adresatem decyzji administracyjnej, inaczej niż w postępowaniu wykroczeniowym, jest pracodawca jako podmiot zatrudniający pracowników.

W myśl art. 33 ust. 2 ustawy o PIP decyzje administracyjne dotyczące terenowych jednostek organizacyjnych podmiotu kontrolowanego, inspektor pracy kieruje do tego podmiotu, bez względu na swoją właściwość terytorialną.

W praktyce oznacza to, że nie ma przeszkód prawnych, aby inspektor pracy wydający decyzje administracyjną w Krakowie skierował ją do pracodawcy mającego siedzibę w Warszawie.

Jeżeli usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości nie wymaga decyzji pracodawcy, a także gdy nie można inaczej uniknąć niebezpieczeństwa zagrażającego życiu lub zdrowiu pracowników, decyzje administracyjne wydaje się osobie kierującej tą jednostką. Oznacza to przykładowo, że w przypadku spółki, która zgodnie ze statutem jest pracodawcą, jej siedziba mieści się w Warszawie, a ma jednostki na terenie całego kraju - adresatami większości decyzji administracyjnych, niewymagającej decyzji samego pracodawcy - (przykładowo brak gaśnicy, nieosłonięte maszyny, brak środków ochrony indywidualnej lub zbiorowej) będą osoby kierujące jednostką, w tym przypadku dyrektorzy oddziałów lub kierownicy terenowych jednostek eksploatacyjnych.

Decyzje administracyjne mogą być terminowe, czyli z ich treści wynika, w jakim terminie należy wykonać wskazane w decyzji zalecenia inspektora pracy. Mogą być również opatrzone rygorem natychmiastowej wykonalności, co w praktyce oznacza, że wykonane mają być bezzwłocznie, pomimo przysługujących pracodawcy środków odwoławczych, zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego.

Jeżeli decyzja administracyjna inspektora pracy została opatrzona rygorem natychmiastowej wykonalności, to należy ją wykonać bez zbędnej zwłoki, pomimo jednoczesnego złożenia środków odwoławczych od tej decyzji.

Zasadą wynikającą z przepisów kodeksu postępowania administracyjnego jest formułowanie decyzji administracyjnej w formie pisemnej.

Inspektor pracy może także sformułować decyzję administracyjną w formie wpisu do dziennika budowy lub w formie ustnej.

W przypadku wydania decyzji w formie wpisu do dziennika budowy, kopia lub odpis tej decyzji stanowi załącznik do protokołu kontroli.

Decyzję ustną wydaje się w celu usunięcia ujawnionych w toku kontroli uchybień w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, jeżeli mogą być one usunięte podczas trwania kontroli. W praktyce decyzje te dotyczą czynności, które mogą zostać przeprowadzone w czasie wizyty inspektora pracy, tj. przykładowo nałożenie odzieży roboczej, środków osłony uszu lub oczu itp. (rekomenduje się wykonywać w miarę możliwości decyzje ustne, gdyż zazwyczaj ich wykonanie dotyczy prostych czynności technicznych i zapobiegnie w praktyce przechodzeniu do fazy decyzji pisemnych i konieczności prowadzenia postępowań odwoławczych).

Nakaz inspektora pracy jako decyzja administracyjna podlega przymusowemu wykonaniu w trybie egzekucji administracyjnej.

Zgodnie z art. 2 par. 1 pkt 11 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej ustawa) egzekucji administracyjnej podlegają obowiązki z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, nakładane w drodze decyzji organów Państwowej Inspekcji Pracy. W myśl art. 20 par. 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, organem egzekucyjnym jest m.in. organ Państwowej Inspekcji Pracy wydający decyzje w pierwszej instancji, czyli w praktyce inspektor pracy.

Maksymalna wysokość jednorazowej grzywny w celu przymuszenia nie może w stosunku do osób prawnych przekroczyć 50 tysięcy złotych. Grzywny takie można nakładać na osoby fizyczne, osoby prawne, a także na jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. W praktyce grzywnę nakłada się na kierownika wyodrębnionej jednostki organizacyjnej, dyrektora takiej jednostki lub na spółkę jako osobę prawną. Decyzje w tej sprawie podejmuje każdorazowo inspektor pracy, a zasadą jest, że grzywna nakładana jest na ten podmiot, który jest adresatem decyzji administracyjnej w konkretnej sprawie.

Podmiot kontrolowany, do którego została skierowana decyzja, ma obowiązek informowania odpowiedniego organu Państwowej Inspekcji Pracy o jej realizacji z upływem terminów określonych w decyzji.

Na decyzję administracyjną wydaną przez inspektora pracy służy, zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego:

● odwołanie,

● wniosek o wznowienie postępowania,

● uchylenie decyzji,

● zmianę oraz stwierdzenie nieważności decyzji.

Odwołanie wnosi się w terminie siedmiu dni od daty otrzymania decyzji.

Odpowiedzialność wykroczeniowa ma charakter podmiotowy, a zatem nie można jej przypisać osobie prawnej czy jej organowi.

Zasadą jest, że odpowiedzialność za przestrzeganie przepisów prawa pracy ponosi pracodawca lub osoba działająca w jego imieniu, zazwyczaj na podstawie właściwego pełnomocnictwa.

Na pytanie o zakres odpowiedzialności wykroczeniowej w danej organizacji odpowiadać może schemat organizacyjny, statut lub inny dokument wskazujący osoby odpowiedzialne.

W przypadku przepisów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy za popełnienie wykroczenia odpowiedzialne mogą być również osoby kierujące pracownikami. W praktyce dotyczy to dyrektorów, brygadzistów, mistrzów, kierowników sekcji, działów, wydziałów. W każdej konkretnej sytuacji organ orzekający, czyli inspektor pracy lub sąd - zobowiązani są do ustalenia, kto kierował pracownikami na danym odcinku pracy, gdzie doszło do naruszeń przepisów prawa pracy.

Z praktyki nadzorczo-kontrolnej wynika, że regułą w postępowaniu wykroczeniowym jest to, że podmiotem odpowiedzialnym za nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy jest bezpośredni przełożony wyodrębnionej komórki organizacyjnej, czyli oddziału lub działu.

Jeżeli popełnienie wykroczenia zostało stwierdzone przez inspektora pracy w terenowej jednostce oddziału spółki - osobą odpowiedzialną jest zazwyczaj dyrektor lub kierownik wyodrębnionego działu, czyli osoba bezpośrednio kierująca pracownikami.

Do najczęściej popełnianych wykroczeń należą czyny wskazane w przepisach kodeksu pracy, czyli przede wszystkim:

● zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 k.p. powinna być zawarta umowa o pracę,

● wypowiadanie lub rozwiązywanie z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia, naruszając w sposób rażący przepisy prawa pracy,

● naruszanie przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem i o zatrudnianiu młodocianych,

● nieprowadzenie dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników,

● niewypłacanie w ustalonym terminie wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia przysługującego pracownikowi albo uprawnionemu do tego świadczenia członkowi rodziny pracownika,

● nieudzielanie przysługującego pracownikowi urlopu wypoczynkowego lub bezpodstawnie obniżanie wymiaru tego urlopu,

● niewydawanie pracownikowi świadectwa pracy,

● nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Do orzekania w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika właściwe są sądy powszechne.

W sprawach o te wykroczenia sądy orzekają na podstawie wniosku złożonego przez inspektora pracy (art. 57 par. 1 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia). W myśl art. 56 par. 2 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, inspektor pracy w celu ustalenia, czy istnieją podstawy do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie oraz zebrania danych niezbędnych do sporządzenia takiego wniosku lub jego uzupełnienia, może przeprowadzić czynności wyjaśniające w granicach swej właściwości, w ramach których może on wezwać do złożenia wyjaśnień, zeznań i opinii, do wydania albo okazania przedmiotu lub dokumentu mającego stanowić niezbędny dowód w sprawie.

Maksymalna wysokość grzywny, którą może nałożyć sąd za wykroczenia wynikające z przepisów kodeksu pracy, wynosi obecnie 30 000 zł.

W sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika inspektor pracy może, także, po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających, nałożyć grzywnę w drodze mandatu karnego, jeżeli uważa, że kara ta będzie wystarczająca. W myśl art. 96 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia w postępowaniu mandatowym, w sprawach, w których oskarżycielem publicznym jest właściwy organ państwowej inspekcji pracy, można nałożyć grzywnę w wysokości do 2000 zł.

Jeżeli ukarany co najmniej dwukrotnie za wykroczenie przeciwko prawom pracownika - określone w przepisach kodeksu pracy - popełnia w ciągu dwóch lat od dnia ostatniego ukarania takie wykroczenie, właściwy organ Państwowej Inspekcji Pracy może w postępowaniu mandatowym nałożyć grzywnę w wysokości do 5000 zł.

Karą minimalną za stwierdzone kodeksowe wykroczenia jest grzywna w wysokości 1000 zł.

Inspektor pracy - nakładający grzywnę - obowiązany jest określić jej wysokość, wykroczenie zarzucone sprawcy oraz poinformować sprawcę wykroczenia o prawie odmowy przyjęcia mandatu karnego i o skutkach prawnych takiej odmowy.

Sprawca wykroczenia może odmówić przyjęcia mandatu karnego.

W razie odmowy przyjęcia mandatu karnego inspektor pracy występuje do sądu z wnioskiem o ukaranie. We wniosku tym zaznacza się, że obwiniony odmówił przyjęcia mandatu albo nie uiścił grzywny nałożonej mandatem zaocznym, a w miarę możności podać także przyczyny odmowy.

Od wyroku sądu pierwszej instancji służy stronom apelacja.

W myśl art. 220 k.k., kto będąc odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Nie podlega karze sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.

Zasady odpowiedzialności z tytułu popełnionego przestępstwa są analogiczne do odpowiedzialności wykroczeniowej.

Osobą odpowiedzialną jest z reguły osoba bezpośrednio nadzorująca pracę pracowników - należy podkreślić, że aby wypełnić znamiona wspomnianego przestępstwa, osoba taka musi narazić pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo, a niebezpieczeństwo takie w swoich skutkach związane być musi z utratą życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Brak tych przesłanek powoduje w praktyce prawną możliwość stwierdzenia wykroczenia przeciwko prawom pracownika, ale nie stwierdzenia przestępstwa. W praktyce, jeżeli w czasie czynności nadzorczo-kontrolnych inspektor pracy stwierdzi, że mogło - w wyniku działania kierownika, mistrza brygadzisty - dojść do popełniania przestępstwa z art. 220 k.k., składa wniosek do prokuratury o wszczęcie postępowania wobec tych osób, w związku z podejrzeniem o popełnieniu przestępstwa.

O popełnieniu przestępstwa orzeka sąd karny. W tym celu inspektor pracy sporządza wniosek do właściwej prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, na podstawie którego prokurator sporządza postanowienie o odmowie lub wszczęciu śledztwa. Podjęcie śledztwa może zakończyć się sporządzeniem aktu oskarżenia i sprawą przed sądem karnym.

W sytuacji wydania postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa inspektor pracy na zasadach pokrzywdzonego może wnieść zażalenie na takie postanowienie.

Najbardziej powszechnym środkiem prawnym inspektora pracy są wnioski w wystąpieniach kierowane do pracodawcy.

Wystąpienia powinny zawierać wnioski pokontrolne oraz ich podstawę prawną.

Celem wystąpień jest zalecenie poprawy przestrzegania przepisów prawa pracy po wizycie inspektora pracy.

Wnioski kieruje się do pracodawcy bez względu na właściwość terytorialną inspektora pracy.

Podmiot kontrolowany lub organ sprawujący nad nim nadzór, do którego skierowano wystąpienie, jest obowiązany w terminie określonym w wystąpieniu, nie dłuższym niż 30 dni, zawiadomić odpowiedni organ Państwowej Inspekcji Pracy o terminie i sposobie realizacji wniosków pokontrolnych.

Po przeprowadzonej kontroli inspektora pracy pracodawca może spodziewać się dalszych konsekwencji. Zgodnie z art. 37 ust 2, 3 i 4 ustawy o PIP, właściwy inspektor pracy zawiadamia o naruszeniu przepisów prawa właściwe organy, a w szczególności:

● Zakład Ubezpieczeń Społecznych - o naruszeniu przepisów w zakresie ubezpieczeń społecznych;

● urząd kontroli skarbowej - o naruszeniu przepisów prawa podatkowego;

● Policję lub Straż Graniczną - o naruszeniu przepisów o cudzoziemcach.

Okręgowy inspektor pracy niezwłocznie powiadamia marszałka właściwego województwa o:

● stwierdzonych przypadkach naruszenia warunków prowadzenia agencji zatrudnienia określonych w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

● wynikach kontroli podmiotu kontrolowanego - na wniosek marszałka województwa.

Okręgowy inspektor pracy niezwłocznie powiadamia właściwego starostę o:

● stwierdzonych przypadkach naruszenia przez bezrobotnego lub przez podmiot kontrolowany przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

● wynikach kontroli podmiotu kontrolowanego - na wniosek starosty.

● Istota nakazu wypłaty należności pracowniczych sprowadza się jedynie do skłonienia pracodawcy, aby wypełnił ciążący na nim obowiązek względem pracownika w sytuacji, w której obowiązek ten jest wymagalny. Względy ekonomiczne, finansowe lub trudności techniczne nie stanowią przeszkód powodujących niewykonalność decyzji.

● O "należnym" wynagrodzeniu można mówić tylko w sytuacji przyznania przez pracodawcę, że pomimo iż określone wynagrodzenie przysługuje konkretnemu pracownikowi, nie zostało wypłacone z przyczyn leżących po stronie pracodawcy.

● Na postanowienie wydane w trybie art. 23 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy w przedmiocie zachowania w tajemnicy tożsamości osoby przesłuchiwanej w charakterze świadka nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego.

● Organy Państwowej Inspekcji Pracy nie są w ogóle uprawnione do wydania decyzji na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy w celu wyegzekwowania przestrzegania warunków technicznych określonych w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki.

● Organy Państwowej Inspekcji Pracy nie są uprawnione do wydania nakazu wypłaty odprawy pośmiertnej.

@RY1@i02/2011/058/i02.2011.058.209.0005.001.jpg@RY2@

Wzór

@RY1@i02/2011/058/i02.2011.058.209.0005.002.jpg@RY2@

Wzór

● imię i nazwisko inspektora pracy,

● zajmowane stanowisko,

● numer legitymacji służbowej

● teren, na którym inspektor pracy może dokonywać czynności nadzorczo-kontrolnych.

Legitymację służbową inspektor pracy powinien posiadać zawsze - jej brak uniemożliwia mu przeprowadzenie czynności kontrolnych.

@RY1@i02/2011/058/i02.2011.058.209.0005.003.jpg@RY2@

Piotr Wojciechowski, Kancelaria Gujski Zdebiak

Piotr Wojciechowski

Kancelaria Gujski Zdebiak

Art. 283 par. 2 pkt 8 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 11, art. 24 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.).

Art. 2 par. 1 pkt 11 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z późn. zm.).

Art. 57 par. 1, art. 96 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 133, poz. 848 z późn. zm.).

Art. 220 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).