Ekwiwalent za niewykorzystany urlop już bez dyskryminacji

Zmiana przepisów wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 października 2012 r. (K 27/11). Trybunał uznał w nim art. 130 par. 2¹ kodeksu pracy za niezgodny z art. 32 ust. 1 konstytucji stanowiącym, że wszyscy są równi wobec prawa. Wyrok TK został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z 8 października 2012 r., w związku z czym wskazany wyżej przepis utracił moc z tą datą.

Równi wobec prawa

W myśl art. 130 k.p. obowiązujący pracownika wymiar czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym oblicza się przez pomnożenie 40 godzin przez liczbę tygodni przypadających w tym okresie. Do otrzymanej w ten sposób liczby godzin należy dodać iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku. Każde święto występujące w okresie rozliczeniowym i przypadające w innym dniu niż niedziela obniża wymiar czasu pracy o 8 godzin. Od 1 stycznia 2011 r. do 7 października br. obowiązywala dodatkowo regulacja stwierdzająca, że jeżeli zgodnie z przyjętym rozkładem czasu pracy święto przypadało w dniu wolnym od pracy, wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, nie obniżało ono wymiaru czasu pracy. Zapis ten od początku budził jednak wątpliwości co do jego zgodności z konstytucją.

Wynikały one z tego, że pracodawcy mają swobodę w wyznaczaniu dla swoich pracowników terminów dni wolnych z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Nie muszą to być soboty. Dzień wolny z tego tytułu może przypadać także w inny dzień tygodnia, od poniedziałku do piątku. Następstwem korzystania przez pracodawców z tego uprawnienia - w okresie obowiązywania uchylonego obecnie art. 130 par. 2¹ k.p. - mógł być więc różny wymiar czasu pracy osób zatrudnionych w różnych zakładach lub nawet poszczególnych grup pracowników u tego samego pracodawcy. Pracodawcy mogli w ten sposób wymuszać na zatrudnionych odpracowywanie świąt.

TK uznał, że art. 130 par. 2¹ k.p. naruszał konstytucyjną zasadę równości. Po tej zmianie, jeśli święto przypada w tym samym dniu co dzień wolny z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, obniża ono wymiar czasu pracy (tak jak miało to miejsce do końca 2010 roku). Powrót do starych zasad ma tym większe znaczenie, że niekonstytucyjny przepis wywoływał liczne skutki finansowe. Miał m.in. wpływ na ustalanie współczynnika ekwiwalentowego.

Odrębne roszczenie o wypłatę

Współczynnik do obliczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop wyraża średniomiesięczną liczbę dni pracy w roku kalendarzowym. Ustala się go odrębnie w każdym roku kalendarzowym. Służy on do wyliczenia ekwiwalentu, do którego zatrudniony nabył prawo w danym roku. W przypadku gdy w 2012 roku pracodawca wypłaca ekwiwalent za niewykorzystany urlop należny np. za 2011 rok, do obliczenia ekwiwalentu należy stosować współczynnik z 2012 roku.

Prawo pracownika do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany w całości lub części urlop wypoczynkowy powstaje w dniu rozwiązania umowy o pracę (art. 171 par. 1 k.p.). W tym dniu prawo do urlopu w naturze przekształca się w jego pieniężny ekwiwalent. W orzecznictwie podkreśla się, że roszczenie o udzielenie urlopu wypoczynkowego w naturze i roszczenie o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany w naturze urlop wypoczynkowy to dwa różne roszczenia (por. wyrok SN z 29 marca 2001 r., I PKN 336/00, OSNP 2003/1/14).

Takie same zasady dla wszystkich

Zgodnie z par. 18 i 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop, współczynnik ekwiwalentowy ustala się, odejmując od liczby dni w danym roku kalendarzowym łączną liczbę przypadających w tym roku niedziel i świąt oraz dni wolnych od pracy wynikających z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, a otrzymany wynik dzieli się przez 12.

Przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop osób zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy współczynnik ulega proporcjonalnemu obniżeniu w stosunku do etatu.

Zgodnie z ustawą o dniach wolnych od pracy dniami świątecznymi są: 1 stycznia - Nowy Rok, 6 stycznia - Święto Trzech Króli, pierwszy (zawsze niedziela) i drugi dzień Wielkiej Nocy, 1 maja - Święto Państwowe, 3 maja - Święto Narodowe Trzeciego Maja, pierwszy dzień Zielonych Świątek (zawsze niedziela), dzień Bożego Ciała, 15 sierpnia - Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, 1 listopada - Wszystkich Świętych, 11 listopada - Narodowe Święto Niepodległości oraz 25 i 26 grudnia - pierwszy i drugi dzień Bożego Narodzenia. Dniem wolnym od pracy zgodnie ze wskazaną wyżej ustawą jest również każda niedziela. Wysokość ekwiwalentu zależy jednak także od liczby dni wolnych od pracy z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy danego pracownika. W okresie od 1 stycznia 2011 r. do 7 października br. współczynnik ekwiwalentowy, w zależności od rozkładu czasu pracy, mógł mieć różną wysokość, nawet dla osób zatrudnionych u tego samego pracodawcy.

W 2012 roku współczynnik ekwiwalentowy dla pracownika na całym etacie, mającego wolne soboty, wynosi 21. Od 366 dni należało bowiem odjąć 53 dni (niedziele), 9 dni (święta wolne od pracy nieprzypadające w niedziele) oraz 52 dni (wolne z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy). Otrzymany wynik (252 dni pracujących w roku) należało podzielić następnie przez 12, w związku z czym współczynnik wynosi 21. W 2012 roku żadne święto ustawowo wolne od pracy nie przypada w sobotę w związku z czym w przypadku pracowników majających wolne soboty zarówno przed, jak i po zmianie przepisów współczynnik ekwiwalentowy za 2012 rok wynosi 21. Jeśli jednak pracodawca wyznaczył w 2012 roku pracownikowi dni wolne z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy np. w środę, to - zgodnie ze stanem prawnym obowiązującym do 7 października - współczynnik ekwiwalentowy dla takiej osoby zatrudnionej na cały etat wynosił 21,17. Wynikało to z następującego obliczenia: od 366 dni należało odjąć 53 dni z tytułu niedziel, 9 dni z tytułu świąt, które nie wypadają w niedzielę, oraz 50 dni z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy, a otrzymany wynik podzielić przez 12 (366 - 53 - 9 - 50 = 254; 254:12 = 21,17). Po zmianie przepisów, w razie rozwiązania z taką osobą stosunku pracy i konieczności wypłacenia jej ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, należy więc dokonać przeliczenia współczynnika ekwiwalentowego, uwzględniając aktualny stan prawny. [przykład]

PRZYKŁAD

Przed zmianą przepisów i po niej

Dwaj pracownicy zatrudnieni na cały etat mieli wyznaczoną środę jako dzień wolny z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Jeden z nich odszedł z pracy z końcem czerwca.Obliczając przysługujący mu ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy pracodawca uwzględnił współczynnik ekwiwalentowy w wysokości 2,17. Drugi pracownik ma odejść z pracy z końcem listopada. Jemu również trzeba będzie wypłacić ekwiwalent za niewykorzystany urlop.Prawo do tego świadczenia pracownik uzyska dopiero z chwilą rozwiązania stosunku pracy. Trzeba będzie obliczyć je zgodnie z przepisami obowiązującymi w tej dacie. Pracodawca powinien zatem zastosować współczynnik wynoszący 21, zwłaszcza że będzie to korzystniejsze dla zatrudnionego.

@RY1@i02/2012/217/i02.2012.217.217000400.802.jpg@RY2@

Anna Puszkarska, radca prawny

Anna Puszkarska

radca prawny

Podstawa prawna

Art. 130, 171 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. nr 4, poz. 28 z późn. zm.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 października 2012 r., K 27/11 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1110).

Par. 18 i 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14 z późn. zm.).