Obalenie zarzutu przedawnienia wymaga wyjątkowych okoliczności

Jeśli pracownik wystąpi przeciwko pracodawcy z pozwem obejmującym przedawnione roszczenia, obrona pozwanego może być prosta i sprowadzać się do zgłoszenia zarzutu przedawnienia. Skutkiem jego postawienia będzie oddalenie powództwa. Przed wydaniem wyroku sąd w ogóle nie będzie musiał badać merytorycznej zasadności żądania.

Artykuł 291 par. 1 kodeksu pracy przewiduje trzyletni termin przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy, biegnący od dnia ich wymagalności, czyli od daty, gdy uprawniony mógł żądać spełnienia świadczenia. Możliwość żądania zaspokojenia roszczenia oznacza potencjalny stan o charakterze obiektywnym, którego początek następuje w chwili, w której wierzytelność zostaje uaktywniona. Upływ terminu przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy uwzględniany jest jedynie na zarzut dłużnika, nigdy z urzędu.

Ryzyko przegranej

Prawidłowo zgłoszony przez pracodawcę zarzut przedawnienia skazuje na przegraną nawet pracownika, który zgłasza słuszne żądanie. Strony stosunku pracy nie mogą, nawet jeśli mają taką wolę, skracać ani wydłużać jego terminów. Czy pracownik dochodzący roszczenia przedawnionego jest z góry skazany na przegranie procesu? Co do zasady tak jest, ponieważ pracownik, zwlekając z dochodzeniem należnych świadczeń, sam naraża się na ich utratę, zaś sens istnienia przepisów o przedawnieniu sprowadza się do wyeliminowania niepewności wynikającej z możliwości zgłaszania roszczeń wymagalnych od długiego czasu.

Istnieje jednak jeden sposób na obronę przed zgłoszonym zarzutem przedawnienia, ale może on zostać zastosowany w nielicznych sprawach. Jest nim powołanie się na to, że samo zgłoszenie zarzutu przedawnienia przez pozwanego jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego.

Wytyczne sądu

Powołanie się na te zasady wynikające z art. 8 k.p. zostało zaakceptowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (SN). Ten wskazuje, że terminy przedawnienia roszczeń służą zagwarantowaniu pewności obrotu prawnego. Stąd uznanie zarzutu przedawnienia za naruszający zasady współżycia społecznego może nastąpić w sytuacjach usprawiedliwionych wyjątkowymi okolicznościami (por. np. wyrok SN z 4 marca 1998 r., sygn. akt II UKN 536, OSNP 1999 nr 4, poz. 147). Długie opóźnienie w dochodzeniu pretensji (nawet usprawiedliwione) nie powinno prowadzić do nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia (por. wyrok SN z 4 marca 2010 r., sygn. akt I PK 186/09 LEX nr 584198).

Wykazanie niezgodności zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego obciąża pracownika. W wyroku z 12 stycznia 2012 r. (sygn. aktI PK 88/11 LEX nr 1129308) SN stwierdził, że konstrukcja nadużycia prawa (art. 8 k.p.) ma charakter wyjątkowy i choć może mieć zastosowanie w przypadku nadużycia prawa przez osobę korzystającą z zarzutu przedawnienia, to istnieje domniemanie, że osoba uprawniona korzysta z prawa podmiotowego w sposób legalny, zasługujący na ochronę prawną. Kwestionujący uprawnienie musi wykazać zgodnie z art. 6 k.c. przesłanki swojej kontestacji.

Wytyczne umożliwiające ocenę, kiedy można bronić się przed przedawnieniem na podstawie zasad współżycia społecznego, dał SN w wyroku z 4 października 2011 r. (sygn. akt I PK 48/11 LEX nr 1125243), stwierdzając, iż przy ocenie, czy stanowi on nadużycie prawa, rozstrzygające znaczenie mają okoliczności wypadku zachodzące po stronie poszkodowanego i osoby zobowiązanej do naprawienia szkody. W szczególności znaczenie ma charakter uszczerbku, jakiego doznał poszkodowany, przyczyna opóźnienia w dochodzeniu roszczenia i czas trwania opóźnienia, a także zachowanie obydwu stron stosunku zobowiązaniowego.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 8, art. 291 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).