SN o śmiertelnym wypadku w czasie nielegalnego strajku

Na skutek konfliktu między spółką przewozową a organizacjami związkowymi zapadła decyzja o strajku ostrzegawczym z jednoczesnym sprecyzowaniem postulatów: przywrócenia do pracy zwolnionych działaczy, przestrzegania czasu pracy kierowców, podniesienia płacy zasadniczej. 6 września 2011 r. powołano komitet strajkowy i rozpoczęto strajk generalny. Komitet ogłosił, że jedynym warunkiem zakończenia strajku jest odwołanie zarządu spółki, żądając cofnięcia zwolnień dyscyplinarnych i niewyciąganie konsekwencji w stosunku do protestujących. 11 września 2011 r. biorący czynny udział w strajku kierowca popełnił samobójstwo w autobusie w zajezdni objętej strajkiem. Jego żona domagała się uznania tego zdarzenia za wypadek przy pracy i świadczeń z ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 ze zm., dalej: ustawa wypadkowa).

Sąd rejonowy oddalił to żądanie, uznając, że zgłaszane postulaty nie pochodziły od związków zawodowych, ale od komitetu strajkowego, nie doszło więc do wszczęcia sporu zbiorowego, a strajk nie był kontynuacją sporu zbiorowego, jak tego wymaga ustawa z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz.U. nr 55, poz. 236 ze zm.). Udział pracownika w strajku zorganizowanym wbrew przepisom ustawy zrywa automatycznie związek z pracą, a więc zdarzenie ze skutkiem śmiertelnym, które miało miejsce, nie może być uznane za wypadek przy pracy.

Sąd okręgowy zmienił ten wyrok, uznając, że nagła, wywołana przyczyną zewnętrzną samobójcza śmierć kierowcy pozostawała w związku z pracą, a wiec zdarzenie to było wypadkiem przy pracy (art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej). Kwestia oceny legalności akcji strajkowej pozostaje bez znaczenia w odniesieniu do indywidualnej sytuacji zmarłego, który brał udział w strajku w uzasadnionym okolicznościami subiektywnym przekonaniu, że działa w słusznej sprawie dla dobra zakładu pracy, zatrudnionych w nim pracowników, a więc w szeroko rozumianym interesie pracodawcy. Według sądu tragiczne zdarzenie pozostawało z pracą w związku miejscowym. Wprawdzie zmarły dobrowolnie stawił się na dyżur strajkowy i faktycznie nie wykonywał obowiązków pracowniczych, jednak jego obecność w zakładzie pracy miała bezpośredni związek z podjętą akcją strajkową i z subiektywnym przekonaniem o aktywności zawodowej dla dobra zakładu pracy. Ponadto zachowany został związek funkcjonalny zdarzenia z pracą. Praca była bowiem nie tylko jednym z czynników prowadzących do jego śmierci, ale miała decydujący wpływ na zaistnienie ogromnego stresu skutkującego targnięciem się na własne życie.

W skardze kasacyjnej spółka twierdziła, że udział w nielegalnym strajku zrywa związek z pracą zdarzenia zaistniałego w jego trakcie, ponieważ wówczas pracownicy nie działają w interesie pracodawcy, a ten nie ma nad nimi żadnej kontroli ani możliwości zapewnienia im bezpiecznych i higienicznych warunków.

Sąd Najwyższy uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W ocenie SN pozbawienie się życia przez kierowcę było zdarzeniem nagłym, wywołanym przyczyną zewnętrzną, powodującym śmierć. Wątpliwości zaś budziło ustalenie jego związku z pracą. Pojęcie "związku z pracą" użyte w definicji wypadku przy pracy obejmuje, poza wypadkami podczas świadczenia pracy, także zdarzenia, które nastąpiły zarówno w związku z wykonywaniem zwykłych czynności pracowniczych lub poleceń przełożonych, jak i w związku z wykonywaniem czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia.

Wbrew twierdzeniu skarżącej udział pracownika w niezgodnym z przepisami strajku, w związku z którym ulega on zdarzeniu nagłemu wywołanemu przyczyną zewnętrzną, nie zawsze wyłącza uznanie tego zdarzenia za pozostające w związku z pracą. Twierdzenie, że nielegalny strajk wyłącza związek zdarzenia z pracą skarżąca wywodzi z art. 23 ustawy o sporach zbiorowych. Tymczasem jej art. 17 strajk jest zachowaniem zbiorowym podejmowanym przez zbiorowość pracowniczą. Udział pracownika w strajku polega zatem w głównej mierze na niespełnianiu obowiązku świadczenia pracy ciążącego na nim indywidualnie na rzecz pracodawcy i może się ograniczać do uczestnictwa biernego bądź obejmować również podejmowanie czynności związanych z organizacją i przebiegiem akcji strajkowej.

Z kolei art. 23 ust. 1 tej ustawy przewiduje usprawiedliwienie prawne dla wynikającego stąd niewykonywania pracy, stanowiąc, że nie jest ono naruszeniem obowiązków pracowniczych. Według orzecznictwa wyłącznie zawiniony udział w nielegalnym strajku stanowi naruszenie obowiązków pracowniczych, który stwierdza się tylko wtedy, gdy pracownik obejmuje świadomością bezprawność swojego udziału w nielegalnym strajku (można mu przypisać winę) i pomimo ostrzeżeń lub wezwań pracodawcy świadomie bierze udział w nielegalnym strajku. Skoro strajkujący pozbawieni są ochrony w sytuacji zawinionego wstrzymania się od obowiązku świadczenia pracy, to jeśli nie wiadomo, czy do takiej sytuacji doszło, stawianie generalnej tezy, że "nielegalny strajk wyłącza związek zdarzenia wówczas zaistniałego z pracą", jest nieuprawnione.

Niezależnie od tego związek zdarzenia z pracą został unormowany w ustawie wypadkowej w sposób wyczerpujący, jeśli chodzi o wyliczenie sytuacji chronionych. Wyeliminowanie badania tego związku w odniesieniu do konkretnych stanów faktycznych nie może nastąpić na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o sporach zbiorowych. Kwalifikacja zdarzenia jako wypadku przy pracy, wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy następuje według przesłanek unormowanych w ustawie wypadkowej. Okoliczność zajścia zdarzenia w związku z udziałem pracownika w nielegalnym strajku w sposób oczywisty podlega uwzględnieniu przy ustalaniu, czy przyczyna zewnętrzna zadziałała w sytuacjach wymienionych w art. 3 ust. 1 pkt 1-3 i ust. 2 pkt 3 ustawy wypadkowej. I może doprowadzić do stwierdzenia, że pracownik nie wykonywał pracy, gdy zadziałała przyczyna zewnętrzna, i że doszło do zerwania związku zdarzenia z pracą.

Tymczasem sąd okręgowy nie wyjaśnił, na jakiej podstawie przyjął istnienie subiektywnego przekonania zmarłego, że biorąc udział w strajku na terenie przedsiębiorstwa, działał w interesie pracodawcy.

@RY1@i02/2014/127/i02.2014.127.21700080a.802.jpg@RY2@

Oprac. Ewa Przedwojska

asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i   Spraw Publicznych SN