Czas pracy nauczyciela nie może przekroczyć 40 godzin w tygodniu

Specyfika czasu pracy nauczycieli spowodowała, że ich prawa i obowiązki pracownicze uregulowane zostały w sposób szczególny w ustawie z 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. W zakresie nieuregulowanym w tej ustawie stosuje się kodeks pracy.

Przepisy Karty Nauczyciela regulują czas pracy nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w:

●  publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz zakładach kształcenia i placówkach doskonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.),

●  zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich oraz rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych działających na podstawie ustawy z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 11, poz. 109 z późn. zm.),

●  publicznych kolegiach pracowników służb społecznych (art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela).

Omawiany akt prawny reguluje również czas pracy nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych przed dniem wejścia w życie ustawy z 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 137, poz. 1304) w publicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych.

Od 1 stycznia 2004 r. przepisami ustawy z 27 czerwca 2003 r. nie są objęci nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w publicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Spowodowane to było zmianą koncepcji organizacji systemu oświaty i systemu opieki społecznej. Od tej bowiem daty placówki opiekuńczo-wychowawcze są prowadzone w ramach systemu opieki społecznej.

Pojęcie czasu pracy

Czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy (art. 128 k.p.). Jest to więc nie tylko okres fizycznego, efektywnego jej wykonywania, ale również czas nieświadczenia pracy, jeżeli pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym wyznaczonym przez niego miejscu. Ma to miejsce zarówno wtedy, gdy świadczy pracę pod bezpośrednim jego lub przełożonego nadzorem, jak też w sytuacji, gdy wykonuje ją bez bezpośredniego wpływu na przebieg procesu pracy. Przykładem tego może być czas, w którym nauczyciel sprawdza w domu prace klasowe.

Charakterystyczną cechą pozostawania w dyspozycji pracodawcy jest ograniczenie swobody osobistej pracownika w zakresie wynikającym z potrzeby wywiązania się z obowiązków pracowniczych.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 18 marca 1998 r. (III ZP 20/97, OSNAPiUS 1998/21/619), okres pozostawania w dyspozycji pracodawcy rozpoczyna się z chwilą stawienia się pracownika w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym do świadczenia pracy, a kończy z upływem dniówki roboczej lub wyjątkowo później, w momencie zaprzestania wykonywania dodatkowych czynności zleconych przez pracodawcę.

Po godzinach rozkładowego czasu pracy pracownik pozostaje w dyspozycji po spełnieniu dodatkowej przesłanki, jaką jest polecenie wykonywania pracy lub co najmniej akceptacja świadczenia pracy przez pracodawcę.

Wśród okresów niewykonywania pracy wliczanych do czasu pracy wymienić należy:

●  przestój, o którym stanowi art. 81 k.p.,

●  15-minutowa przerwa przysługująca pracownikom, których dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej sześć godzin (art. 134 k.p.),

●  przerwę na karmienie przysługującą pracownicom karmiącym dzieci piersią (art. 187 k.p.),

●  szkolenie w zakresie bhp (art. 237³ par. 2 i 3 k.p.).

Pracodawca nie wlicza do czasu pracy nauczyciela:

●  przerw, które stanowią naruszenie obowiązków pracowniczych (tzw. przerw bezprawnych),

●  czasu poświęconego na przebycie drogi między miejscem pracy a miejscem zamieszkania pracownika,

●  okresu nieobowiązkowego szkolenia odbywanego poza normalnym czasem pracy, w którym pracownik nie bierze aktywnego udziału,

●  czasu dyżuru pełnionego przez pracownika poza normalnymi godzinami pracy w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, jeśli podczas dyżuru pracownik nie wykonywał pracy (art. 151⁵ par. 2 k.p.),

●  okresów usprawiedliwionego nieświadczenia pracy określonych przepisami prawa lub wskazane przez pracownika i uznanych przez pracodawcę za usprawiedliwiające nieobecność w pracy, za które pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 dzin godzin na tydzień (art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela). W zakresie tych zadań planowany jest czas pracy poszczególnych nauczycieli. Organ prowadzący szkołę ani dyrektor nie może odstąpić od ich realizacji.

Zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze

Od 1 września 2009 r. w ramach 40-godzinnej normy oraz ustalonego wynagrodzenia nauczyciel obowiązany jest realizować zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz. Zajęcia te realizowane są w zakresie ramowych planów nauczania, które określone zostały w rozporządzeniu ministra edukacji narodowej i sportu z 12 grudnia 2002 r. Wyjątkiem są godziny do dyspozycji dyrektora przeznaczone na realizację:

●  zajęć zwiększających szanse edukacyjne uczniów (praca z uczniem zdolnym lub z uczniem mającym trudności w nauce),

●  zajęć rozwijających zainteresowania uczniów (par. 2, ust. 1 pkt 3 lit. b) rozporządzenia).

Wymienione powyżej zajęcia i czynności realizowane są w ramach czasu pracy nauczyciela. Są one rejestrowane i rozliczane w okresach tygodniowych odpowiednio w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć.

Godziny dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze nauczyciela mogą być rozłożone w ciągu roku szkolnego nierównomiernie.

Nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć i dla którego ustalony plan w pewnych okresach roku szkolnego nie wyczerpuje obowiązującego tego nauczyciela tygodniowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, powinien nauczać odpowiednio większą liczbę godzin w innych okresach danego roku szkolnego. Praca wykonywana zgodnie z tak ustalonym planem nie jest pracą w godzinach ponadwymiarowych (art. 42, ust. 5b Karty Nauczyciela).

Zajęcia wynikające z zadań statutowych

W zakresie tygodniowej normy czasu pracy realizowane są również inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów.

Należy zauważyć, że w ich ramach nauczyciel szkoły podstawowej i gimnazjum (również specjalnych), jest zobowiązany sprawować opiekę świetlicową. Musi on też je prowadzić w ramach godzin przeznaczonych do dyspozycji dyrektora szkoły. Z wyjątkiem godzin przeznaczonych na zwiększenie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych w wymiarze dwóch godzin w tygodniu,

Natomiast nauczyciel szkoły ponadgimnazjalnej (również specjalnej) jest obowiązany prowadzić zajęcia w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły, z wyjątkiem godzin przeznaczonych na zwiększenie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych, w wymiarze jednej godziny w tygodniu.

W ramach tych zajęć nauczyciel jest obowiązany uczestniczyć w przeprowadzaniu:

●   sprawdzianu w ostatnim roku nauki w szkole podstawowej,

●  egzaminu w ostatnim roku nauki w gimnazjum,

●  egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe i egzaminu maturalnego (z wyjątkiem części ustnej).

Wskazać należy, że inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły nie zostały enumeratywnie wymienione w Karcie Nauczyciela. Mogą się one bowiem zmieniać w zależności od potrzeb i zainteresowań uczniów konkretnej szkoły. Zarówno nauczyciel, jak i dyrektor nie mogą odstąpić od realizacji tego rodzaju zajęć, ponieważ nauczyciel powinien je wykonywać w ramach 40-godzinnej normy tygodniowej czasu pracy.

Ustalenie ich powinno nastąpić w statucie szkoły. Dodać także należy, że w części, w której statut konstruuje wzajemne prawa i obowiązki stron stosunku pracy, stanowi on źródło prawa pracy, w rozumieniu przepisu art. 9 par. 1 k.p.

Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela wychowawcy w świetlicach szkolnych i nauczyciela wychowawcy w internatach posiada osoba, która:

●  ukończyła studia wyższe na kierunku pedagogika w specjalności odpowiadającej prowadzonym zajęciom oraz posiada przygotowanie pedagogiczne,

●  ukończyła studia wyższe na dowolnym kierunku (specjalności) i studia podyplomowe z zakresu prowadzonych zajęć oraz posiada przygotowanie pedagogiczne,

●  ma kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska nauczyciela w danym typie szkoły, w której prowadzone są świetlica szkolna lub internat (par. 24 rozporządzenia ministra edukacji narodowej z 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli).

W myśl art. 42, ust. 7a Karty Nauczyciela zajęcia na świetlicy lub zajęcia przydzielane w ramach zajęć pozostających do dyspozycji dyrektora szkoły w ramowych planach nauczania rejestrowane i rozliczane są w okresach półrocznych w dziennikach zajęć pozalekcyjnych. Z powyższego przepisu wynika obowiązek prowadzenia w szkołach stałych dzienników pozalekcyjnych.

Przez okres półroczny należałoby tu rozumieć semestr nauki, czyli pięć miesięcy. Wprowadzenie okresu rozliczeniowego dla tych godzin oznacza, iż nie muszą one występować w każdym tygodniu. W żadnym jednak z tygodni zaplanowany czas pracy nauczyciela nie może przekraczać granicy 40 godzin.

Zajęcia te powinny być rozliczane z wyłączeniem: ferii zimowych, ferii letnich, dni wolnych od pracy oraz przerw w nauce określonych w rozporządzeniu ministra edukacji narodowej i sportu z 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego (Dz.U. nr 46, poz. 432 z późn. zm.).

Obowiązek prowadzenia zajęć opieki świetlicowej, zajęć w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły w wymiarze dwóch lub jednej godziny w tygodniu (w zależności od tego, czy jest to szkoła podstawowa, gimnazjalna czy ponadgimnazjalna) oraz zajęć i czynności związanych z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym nie dotyczy dyrektora i wicedyrektora szkoły. Nie dotyczy to także nauczyciela, który takie obowiązki realizuje w zastępstwie. Obowiązku takiego nie mają również nauczyciele:

●  kolegiów nauczycielskich,

●  kolegiów pracowników służb społecznych,

●  szkół artystycznych,

●  zatrudnieni w publicznych szkołach i szkolnych punktach konsultacyjnych przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej (art. 42, ust. 3a Karty Nauczyciela).

Obowiązkowi temu nie podlegają również nauczyciele:

●  szkół podstawowych,

●  gimnazjów,

●  szkół ponadgimnazjalnych, w tym specjalnych.

Nauczyciele powyższych szkół zatrudnieni na stanowisku: wychowawcy świetlicy, logopedy, bibliotekarza, pedagoga, psychologa, wychowawcy internatu, a także nauczyciele zajmujący stanowiska kierownicze inne niż dyrektor i wicedyrektor, nauczyciele, którym obniżono tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć oraz nauczyciele, którym zmniejszono wymiar czasu pracy z uwagi na niepełnosprawność, są zobowiązani do realizacji tych zajęć.

Godziny do dyspozycji dyrektora, o których stanowi art. 42 ust. 2 pkt 2 lit. a) i b) Karty Nauczyciela, to zajęcia zwiększające szanse edukacyjne uczniów przeznaczone na pracę z uczniem zdolnym lub z uczniem mającym trudności w nauce oraz zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów (par. 2, ust. 5a rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych Dz.U. nr 15, poz. 142 z późn. zm.).

Powyższe zajęcia powinny wychodzić naprzeciw indywidualnym potrzebom uczniów poprzez udzielanie im pomocy w przezwyciężaniu trudności, rozwijaniu zdolności lub pogłębianiu zainteresowań, a także poprzez sprawowanie nad nimi opieki, zależnie od potrzeb. Wspomagając się tymi godzinami, szkoła podstawowa i gimnazjum może również wzbogacić ofertę świetlicy.

Zgodnie z ramowym statutem publicznej szkoły podstawowej oraz ramowym statutem publicznego gimnazjum godzina lekcyjna trwa 45 minut. W uzasadnionych przypadkach dopuszcza się prowadzenie zajęć edukacyjnych w czasie od 30 do 60 minut, zachowując ogólny tygodniowy czas zajęć ustalony w tygodniowym rozkładzie zajęć.

Czas trwania poszczególnych zajęć edukacyjnych w klasach I - III szkoły podstawowej ustala nauczyciel prowadzący te zajęcia, zachowując ogólny tygodniowy czas zajęć.

We wszystkich szkołach ponadgimnazjalnych godzina lekcyjna również trwa 45 minut. W uzasadnionych przypadkach dopuszcza się prowadzenie zajęć edukacyjnych w innym wymiarze, nie dłuższym jednak niż 60 minut, zachowując ogólny tygodniowy czas zajęć ustalony w tygodniowym rozkładzie zajęć. Przez pojęcie godzina lekcyjna, która zgodnie z ramowymi statutami publicznych szkół trwa 45 minut, rozumie się również inne zajęcia o charakterze dydaktycznym.

Natomiast pozostałe zajęcia o charakterze opiekuńczo-wychowawczym trwają 60 minut. Zatem czas trwania zajęć, o których stanowi art. 42, ust. 2 pkt 2 lit. a) i b) Karty Nauczyciela KN, powinien być odpowiedni do ich charakteru, tj. dydaktycznego bądź opiekuńczo-wychowawczego.

Proporcjonalnemu obniżeniu podlega wymiar zajęć w sytuacji niezdolności nauczyciela do pracy (art. 42 ust. 3c Karty Nauczyciela).

Za każdy tydzień niezdolności wymiar zajęć opieki świetlicowej lub zajęć w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły ulega obniżeniu o dwie godziny.

Natomiast wymiar zajęć i czynności związanych z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym, ulega obniżeniu o jedną godzinę.

Powyższy przepis nie ma jednak zastosowania w roku szkolnym 2009/2010. W roku szkolnym 2009/2010 w szkole podstawowej i gimnazjum zajęcia, o których stanowi art. 42 ust. 2 pkt 2 lit. a) Karty Nauczyciela, są realizowane przez nauczycieli tylko w wymiarze jednej godziny tygodniowo (art. 5 ustawy zmieniającej z 21 listopada 2008 r.)

W sytuacji gdy nauczyciel będzie nieobecny w pracy z powodu usprawiedliwionej nieobecności innej niż niezdolność do pracy, wymiar powyższych zajęć, nie ulegnie obniżeniu.

Zajęcia związane z samokształceniem

W zakresie tygodniowej normy czasu pracy realizowane są również zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

Samokształcenie może przybrać formę kształcenia korespondencyjnego czy też samodzielnego czerpania wiedzy ze źródeł naukowych, czy też obserwacji otaczającej rzeczywistości.

Podwyższenie wymiaru zajęć

Na wniosek nauczyciela złożony dyrektorowi szkoły w danym roku szkolnym zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze mogą być realizowane w wymiarze od 19 do 27 godzin. Dotyczy to nauczycieli:

●  przedszkoli specjalnych,

●  szkół podstawowych, gimnazjów, szkół specjalnych, liceów ogólnokształcących, liceów profilowanych i liceów uzupełniających,

●  przedmiotów teoretycznych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe (w tym w szkołach specjalnych) i szkolenia rzemieślniczego w schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych,

●  przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych i innych placówkach kształcenia artystycznego,

●  pałaców młodzieży, młodzieżowych domów kultury,

●  ognisk pracy pozaszkolnej,

●  pozaszkolnych placówek specjalistycznych,

●  międzyszkolnych ośrodków sportowych, na swój wniosek złożony na piśmie do dyrektora.

Również nauczyciele praktycznej nauki zawodu we wszystkich typach szkół mogą złożyć podobny wniosek, ale o realizację zajęć w wymiarze od 23 do 26 godzin (art. 42 ust. 4a Karty Nauczyciela).

Nauczyciel, któremu przydzielono godziny ponadwymiarowe, może wnosić o przeliczenie wynagrodzenia za te godziny w stałą, wyższą stawkę wynagrodzenia zasadniczego.

Sposób tego przeliczenia uregulowano w par. 2 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy.

W przypadku złożenia powyższego wniosku dyrektor może wyrazić zgodę na realizację zajęć w danym roku szkolnym w ustalonym z nauczycielem wyższym wymiarze, jeżeli taka możliwość wynika z zatwierdzonego przez organ prowadzący szkołę arkusza organizacyjnego szkoły (art. 42 ust. 2a Karty Nauczyciela).

Nauczyciel, który realizuje wyższy tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć, nie może mieć przydzielonych godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem godzin doraźnych zastępstw (art. 42 ust. 5a Karty Nauczyciela).

Obniżenie wymiaru zajęć

Tygodniowy wymiar zajęć może zostać obniżony w zależności od wielkości i typu szkoły oraz warunków pracy. Może to nastąpić w stosunku do:

●  dyrektora,

●  wicedyrektora szkoły,

●  nauczyciela pełniącego inne stanowisko kierownicze w szkole,

●  nauczyciela, który obowiązki kierownicze pełni w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono stanowisko kierownicze.

Wymienione powyżej osoby mogą być również całkowicie zwolnione z obowiązku realizacji tych zajęć (art. 42 ust. 6 Karty Nauczyciela).

Zasady rozliczania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nauczycieli, dla których ustalony plan zajęć jest różny w poszczególnych okresach roku szkolnego, oraz zasady udzielania i rozmiar obniżenia wymiaru zajęć ustala organ prowadzący szkołę lub placówkę. Organ ten przyznaje również zwolnienia od obowiązku ich realizacji (art. 42 ust. 7 Karty Nauczyciela).

Może on także określić przypadki, w jakich nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć można obniżyć tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, oraz warunki i tryb tego obniżenia (art. 42 a ust. 1 Karty Nauczyciela).

Obniżenie to nie może spowodować zmniejszenia wynagrodzenia oraz ograniczenia innych uprawnień.

Nauczyciel, któremu obniżono tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, nie może mieć godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem:

●  dyrektora,

●  wicedyrektora szkoły,

●  nauczyciela pełniącego inne stanowisko kierownicze w szkole oraz

●  nauczyciela, który obowiązki kierownicze pełni w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono stanowisko kierownicze (art. 42a Karty Nauczyciela).

Nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze zajęć, którzy w dniu wejścia w życie ustawy mieli obniżony tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin na podstawie poprzednio obowiązującego przepisu art. 42a ust. 1 Karty Nauczyciela, zachowują to prawo do końca okresu, na jaki go udzielono. Nie dłużej jednak niż do 31 sierpnia 2009 r. (art. 6 ustawy zmieniającej z 21 listopada 2008 r.).

Praca w nocy

Nauczyciel może być zobowiązany do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej (art. 42b ust. 1 Karty Nauczyciela).

Ze względu na to, że praca w nocy jest dla pracowników bardziej niedogodna, ustawodawca w szczególny sposób reguluje taką pracę. Pora nocna obejmuje osiem godzin pomiędzy godzinami 21.00 i 7.00 (art. 151⁷ par. 1 k.p.).

Dokładne określenie tej pory powinno nastąpić w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy, w obwieszczeniu pracodawcy lub w umowie o pracę.

Jej granice nie muszą być takie same dla wszystkich pracowników. Różne grupy pracowników mogą mieć inne jej przedziały. W przypadku gdy pracodawca tego nie określi, przyjmuje się, że pora nocna w danym zakładzie pracy trwa 10 godzin pomiędzy 21.00 a 7.00. Oznacza to, że pracownicy, którzy wykonywali w tym czasie pracę, będą mieli prawo do dodatkowego wynagrodzenia za pracę w nocy.

Szkoły i przypadki, w których nauczyciel może być zobowiązany do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej, oraz warunki, na jakich może się to odbywać, określone zostały w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 17 maja 2001 r. w sprawie realizowania przez nauczycieli tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych w porze nocnej.

Tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej jest realizowany w:

●  zakładach poprawczych,

●   schroniskach dla nieletnich,

●  rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych z internatami dla dzieci i młodzieży,

●  placówkach opiekuńczo-wychowawczych zapewniających całodobową opiekę.

Praca nauczyciela w porze nocnej może być wykonywana również w:

●  specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych,

●  internatach i bursach szkolnych,

●  domach wczasów dziecięcych.

Praca ta może być w tych ostatnich typach szkół wykonywana tylko ze względu na występowanie przynajmniej jednego z następujących warunków:

●  wymaga tego specyfika szkoły, polegająca w szczególności na przyjmowaniu dzieci także w porze nocnej,

●  ze względu na wiek wychowanków (przedszkolny lub szkolny, tj. klasa 1-3),

●  stan ich zdrowia (niepełnosprawność lub zaburzenia rozwoju),

●  niedostosowanie społeczne,

●  wymaga tego specyfika środowiska lokalnego, jeżeli stanowi zagrożenie dla wychowanków,

●  ze względu na warunki lokalowe szkoły (rozmieszczenia grup wychowanków w kilku budynkach lub kilku skrzydłach obiektu).

Przepisy wprowadzają zakazy zatrudniania w nocy określonych kategorii pracowników Są to m. in.:

●  kobiety w ciąży (art. 178 par. 1 k.p.),

●  nauczyciele wychowujący dziecko w wieku do lat czterech oraz nauczyciele samotnie wychowujący dziecko w wieku do lat 14 mogą być zobowiązani do zapewnienia opieki wychowawczej w porze nocnej wyłącznie za ich zgodą (par. 4 ust. 2 rozporządzenia).

Nauczycielom zobowiązanym do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej dyrektor szkoły powinien zapewnić:

●  dzień wolny od pracy po zakończeniu pracy w porze nocnej trwającej co najmniej osiem godzin,

●  korzystanie co najmniej raz na dwa tygodnie z dwu kolejnych nocy wolnych od pracy, przypadających w sobotę i w niedzielę lub w niedzielę i w poniedziałek,

●  równomierne obciążenie nauczycieli pracą w porze nocnej (par. 4 ust. 3 rozporządzenia).

Za każdą godzinę pracy w porze nocnej nauczycielowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 15 proc. godzinowej stawki wynagrodzenia zasadniczego, jednakże nie niższej niż ustalona na podstawie art. 151⁸ par. 1 k.p.

Zgodnie z powyższym przepisem za każdą godzinę pracy w porze nocnej pracownikowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 20 proc. stawki godzinowej wynikającej z najniższego wynagrodzenia ustalonego na podstawie przepisów ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Praca ponadwymiarowa

Nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć obowiązuje pięciodniowy tydzień pracy, który również nie podlega uśrednianiu w okresach rozliczeniowych (art. 42c ust. 1 Karty Nauczyciela).

Przekroczenie sztywnej pięciodniowej normy czasu pracy należy traktować jako pracę w godzinach nadliczbowych. Jeśli więc pracodawca zatrudniałby pracownika w danym wymiarze nieprzekraczającym obowiązującej go tygodniowej normy czasu pracy, ale liczba dni, przez które pracownik ten świadczył pracę, przekroczyłaby pięć, to powstałyby w ten sposób godziny nadliczbowe.

Wystąpienie święta będącego dniem wolnym od pracy w innym niż niedziela dniu tygodnia powoduje w okresie rozliczeniowym odpowiednie zmniejszenie liczby godzin pracy o 8 (art. 130 par. 2 k.p.). Oznacza to, że w niektórych tygodniach, ze względu na święta przypadające w innych dniach niż niedziela, zaplanowana liczba dni pracy będzie mniejsza niż przeciętnie pięć dni w tygodniu.

Nauczycielom dokształcającym się, wykonującym inne ważne społecznie zadania lub - jeżeli to wynika z organizacji pracy w szkole - dyrektor szkoły może ustalić czterodniowy tydzień pracy (art. 42c ust. 1 Karty Nauczyciela).

W szkołach, w których praca odbywa się we wszystkie dni tygodnia, nauczyciel powinien mieć co najmniej raz na dwa tygodnie dwa dni wolne od pracy, z których jeden dzień musi przypadać w niedzielę. Nie dotyczy to nauczyciela pracującego w systemie kształcenia zaocznego.

Za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, wykonywane w dniu wolnym od pracy, nauczyciel otrzymuje inny dzień wolny od pracy.

Nauczycielom, którzy w dniu wolnym od pracy realizują zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, a nie otrzymują za ten dzień innego dnia wolnego, przysługuje odrębne wynagrodzenie za każdą godzinę pracy obliczane jak za godzinę ponadwymiarową (par. 10 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy).

W przypadku nie udzielania dnia wolnego od pracy pracownikowi za każdą godzinę pracy w dniu wolnym od pracy z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy przysługuje normalne wynagrodzenie powiększone o 100 proc. dodatek. Ma bowiem wówczas miejsce przekroczenie tygodniowej normy czasu pracy, liczonej w dniach (art. 151¹ par. 2 k.p.).

Za pracę w święto, przypadające poza dwoma dniami w tygodniu wolnym od pracy, nauczyciel otrzymuje inny dzień wolny od pracy. W szczególnie uzasadnionych przypadkach zamiast dnia wolnego nauczyciel otrzymuje wynagrodzenie ze 100-proc. dodatkiem.

Czas pracy nauczycieli w placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Od 1 stycznia 2004 r. do wychowawców i innych pracowników placówek opiekuńczo-wychowawczych nie stosuje się w szczególności art. 42 Karty Nauczyciela. Przepis ten reguluje zasady specyficznego rozkładu wymiaru czasu pracy, w tym według podziału na zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze wykonywane bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz oraz inne czynności i zajęcia.

Przepis art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela reguluje natomiast obowiązujący tygodniowy wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych.

Powyższe twierdzenia prowadzą do wniosku, że jeżeli wychowawcy zatrudnieni w placówkach opiekuńczo-wychowawczych nie są objęci przepisami Karty Nauczyciela, to pracodawca może ustalić ich tygodniowy wymiar zajęć w sposób dowolny. Może on np. ustalić wymiar 35 godzin na zajęcia wychowawcze, zachowując 40-godzinną tygodniową (tu przeciętną) normę czasu pracy, o której mowa w art. 129 par. 1 k.p.

Do swobodnych uprawnień pracodawcy należy podział zajęć na:

●  wychowawcze (dydaktyczne), czyli związane z pracą prowadzoną bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz,

● inne czynności i zajęcia, w tym wynikające z zadań statutowych jednostki czy też związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym

Należałoby przyjąć, iż za pracę w godzinach nadliczbowych należy uznać w tym przypadku pracę wykonywaną ponad 40-godzinną przeciętną normę czasu pracy.

Natomiast pracą w godzinach nadliczbowych będzie również praca przekraczająca ustaloną normę dobową w przyjętym systemie czasu pracy oraz praca przekraczająca przeciętną pięciodniową tygodniową normę czasu pracy.

Przykład: Praca na pół etatu a zajęcia opieki świetlicowej

Mirosława C. zatrudniona jest w szkole ponadgimnazjalnej na pół etatu. Dyrektor może ustalić tej nauczycielce zajęcia opieki świetlicowej w ten sposób, że będzie je odbywała w wymiarze jednej godziny raz na dwa tygodnie.

Przykład: Zakaz uzupełniania pensum nauczyciela

Nauczyciel wychowania fizycznego zatrudniony jest w szkole w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie można uzupełnić przewidzianego dla tego nauczyciela wymiaru czasu pracy (tzw. pensum) godzinami pracy wykonywanej na innym stanowisku, na którym wymiar obowiązującego czasu pracy jest wyższy niż na stanowisku nauczyciela (wyrok SN z 9 lipca 1998 r., I PKN 239/98, OSNP 1999/16/507).

Przykład: Obniżenie czasu pracy niepełnosprawnego nauczyciela

Władysław W. jest nauczycielem dyplomowanym języka angielskiego. Ma on orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Obniżenie tygodniowego i dobowego wymiaru czasu jego pracy nie może powodować obniżenia jego wynagrodzenia. Zmniejszenie czasu pracy z 40 do 35 godzin tygodniowo powinno nastąpić w sposób proporcjonalny. Proporcjonalne obniżenie wymiaru czasu pracy powinno dotyczyć wszystkich godzin zajęć niepełnosprawnego nauczyciela, a nie tylko godzin dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Z uwagi na to, że stanowią one z reguły około połowy z tygodniowego wymiaru, więc obniżenie wymiaru o pięć godzin powinno pociągać za sobą obniżenie wymiaru o około połowę z pięciu godzin, czyli dwie lub trzy godziny dydaktyczne.

Przykład: Wynagrodzenie zasadnicze za podwyższony wymiar zajęć

Stanisława K. złożyła wniosek o podwyższenie jej wymiaru zajęć. W tym czasie realizowała doraźne zastępstwa innych nauczycieli. Wartość godziny zastępczej należy obliczać z uwzględnieniem wynagrodzenia zasadniczego przysługującego za wymiar podwyższony (rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody z 9 lutego 2007 r., NK. II. KK. 0911-26/07, Wspólnota 2007/9/46).

Przykład: Wniosek o obniżenie wymiaru zajęć

Nauczyciel zastępujący innego nauczyciela ma zamiar skorzystać z możliwości obniżenia wymiaru zajęć. W tym celu musi uzyskać pisemne powierzenie takiego zastępstwa i poinformować o tym organ prowadzący szkołę.

Przykład: Zakaz łączenia przerwy na karmienie dziecka

Niedopuszczalne jest łączenie przerw na karmienie przypadających w ciągu kilku dni i udzielanie ich łącznie w postaci dnia wolnego od pracy. Nie jest to możliwe, ponieważ przerwa ta ma na celu zaspokojenie potrzeb żywieniowych dziecka każdego dnia.

Przykład: Przeprowadzanie egzaminu maturalnego

Uczestnictwo nauczyciela w przeprowadzeniu egzaminu maturalnego stanowi realizację zajęć dydaktycznych, a zatem odpłatną pracę. Może być ona powierzona w celu realizacji programu nauczania w godzinach ponadwymiarowych (uchwała SN z 22 marca 2007 r., III PZP 1/07, 2007/21-22).

Przykład: Statutowe zajęcia pozalekcyjne

Dyrektor wyznaczył Joannę K. do pilnowania uczniów podczas przeprowadzania egzaminu gimnazjalnego. Nauczycielka ta nie otrzyma za to dodatkowego wynagrodzenia. Zadanie to jest bowiem realizowane w ramach obowiązkowych, statutowych zajęć pozalekcyjnych.

Przykład: Realizacja zajęć wynikających z zadań statutowych szkoły

Nauczyciel języka polskiego został wyznaczony do pilnowania uczniów podczas pisemnej matury z tego przedmiotu. Nie może on uchylać się od tego obowiązku, gdyż stanowi on zadanie równoważne z realizacją zajęć w ramach pensum dydaktyczno-wychowawczego. Wynagrodzenie, które nauczyciel otrzymuje z pierwszym dniem każdego miesiąca jest wynagrodzeniem wypłacanym za wykonanie pracy w ramach 40 - godzinnego tygodnia pracy, a nie za wykonanie pensum dydaktyczno-wychowawczego (art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela). Dyrektor szkoły nie musi przy przydzielaniu nauczycielom innych zajęć i czynności posiadać ich indywidualnej zgody na taka pracę.

Przykład: Nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze w zespole szkół

Nauczyciel fizyki zatrudniony jest w pełnym wymiarze zajęć w zespole szkół. Pensum wykonuje w kilku szkołach. Dyrektor zespołu zdecyduje więc, zgodnie z potrzebami szkoły, w której szkole winny być realizowane przez danego nauczyciela zajęcia zwiększające szanse edukacyjne uczniów przeznaczone na pracę z uczniem zdolnym lub z uczniem mającym trudności w nauce oraz zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów.

@RY1@i02/2009/241/i02.2009.241.168.0005.001.jpg@RY2@

Wymiar obowiązkowych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych

Przykład: Zatrudnienie w szkole podstawowej w oddziale przedszkolnym

Nauczyciel zatrudniony w oddziale przedszkolnym w szkole podstawowej nie ma obowiązku prowadzenia zajęć opieki świetlicowej lub zajęć w ramach godzin do dyspozycji dyrektora szkoły. W świetle przepisów ustawy o systemie oświaty oddział przedszkolny nie wchodzi w skład struktury organizacyjnej (klas) szkoły podstawowej. Szkoła podstawowa, w której utworzono oddział przedszkolny, stanowi specyficzną jednostkę noszącą w pewnym stopniu cechy zespołu. Oddział przedszkolny w szkole podstawowej zachowuje odrębności programowe. Kształcenie i wychowanie jest w nim zorganizowane odmiennie niż w oddziałach szkoły podstawowej, na zasadach odnoszących się do oddziału przedszkola, tj. zgodnie z ramowym statutem przedszkola. Ramowe plany nauczania nie dotyczą nauczycieli prowadzących zajęcia w oddziale przedszkolnym, dlatego też nie można byłoby ich zobowiązywać do realizacji zajęć w ramach godzin do dyspozycji dyrektora szkoły przewidzianych w tym planie.

Magdalena Rycak

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 9 ust. 1, art. 81, art. 129 par. 1, art. 130 par. 2, art. 134, art. 151¹, art. 151⁵ par. 2, art. 151⁷ par. 1, art. 151⁸ par. 1, art. 178 par. 1, art. 187, art. 237³ par. 2 i 3 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 42 ust. 1, art. 42 ust. 2, art. 42 ust. 2a, art. 42 ust. 3, art. 42 ust. 3a, art. 42 ust. 3c, art. 42 ust. 4a, art. 42 ust. 5a, art. 42 ust. 5b, art. 42 ust. 6, art. 42 ust. 7, art. 42 ust. 7a, art. 42 a ust. 1, art. 42a ust. 1, art. 42b ust. 1, art. 42c ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (t. j. Dz. U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).

Ustawa o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela z 21 listopada 2008 r. (Dz.U. z 2009 r. nr 1, poz. 1).

Par. 2 ust. 1 pkt 3 lit. b) rozporządzeniu ministra edukacji narodowej i sportu z 12 grudnia 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. nr 15, poz. 142 z późn. zm.).

Par. 24 rozporządzenia ministra edukacji narodowej 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. nr 50, poz. 400).

Par. 2 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz.U. nr 22, poz. 181 z późn. zm.).

Par. 2-4 rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 17 maja 2001 r. w sprawie realizowania przez nauczycieli tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych w porze nocnej (Dz.U. nr 52, poz. 550).

Par. 10 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz.U. nr 22, poz. 181 z późn. zm.).