Genetyczne udoskonalanie

Badania genetyczne na rzecz rolnictwa mają na celu zwiększenie wydajności i odporności upraw i hodowli. Zastosowanie w praktyce wyników, daje wymierne oszczędności w materiałach i pracy.

Stacja Hodowli i Unasieniania Zwierząt w Bydgoszczy Sp. z o.o. to największy w Polsce i jeden z największych w Europie ośrodków tego typu. Istnieje od ponad 50 lat. Zajmuje się głównie genetycznym „udoskonalaniem” bydła i trzody chlewnej, ale świadczy też usługi w zakresie inseminacji (technik wspomagania rozrodu) bydła i trzody, a także prowadzi hodowlę zachowawczą pszczół.

Projekt badawczy pod nazwą jest jedynym tego typu opracowaniem w Polsce. To niezwykle ważne studium w kraju, który posiada jedną z najliczniejszych na świecie populacji krów mlecznych (prawie 3 mln) i jest jednocześnie liczącym się w Europie producentem mleka.

- Nasze badania, najprościej mówiąc, mają na celu przyspieszenie postępu w hodowli bydła i wyselekcjonowanie najlepszych osobników wśród krów i buhajów z pożądanymi, cechami przekazywanymi potomstwu - wyjaśnia , prezes zarządu SHiUZ Sp. z o.o. Rosnąca konkurencja na rynku zmusza producentów do doskonalenia metod wyboru najlepszych rozpłodników i uzyskiwania surowca o coraz lepszej jakości i opłacalności. W Polsce badaniom naukowym sprzyja duża baza zbytu i nadal bardzo prężnie rozwijający się przemysł mleczarski.

Wyniki badań mają dostarczyć nowych narzędzi do zintegrowanego i bardziej opłacalnego systemu wyceny wartości hodowlanej, opartej o genom bydła. Dzięki temu poprawią się metody selekcji buhajów, co z kolei podniesie konkurencyjność polskiego materiału na światowym rynku.

Autorami projektu są prof. z Katedry Genetyki Zwierząt Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz prof. z Katedry Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Realizacją tego projektu zajmuje się powołane do życia konsorcjum placówek badawczych (do obu uniwersytetów i SHiUZ dołączył Instytut Zootechniki w Balicach).

Projekt SHiUZ powstał w oparciu o funkcjonujący w bydgoskiej stacji Bank DNA Buhajów, który już w ub. roku został wyróżniony tytułem Innowacja Roku. - Utworzenie Banku DNA Buhajów jest kluczowe w naszym projekcie, gdyż to samce przekazują największą część materiału genetycznego (ok. 95 proc.), w przeciwieństwie do krowich matek (jedynie 5 proc) - podkreśla prezes Opiłowski. - Ważna w tym zakresie jest również różnica w „wydajności” rozpłodowej. Jedna krowa jest w stanie w ciągu swojego życia wydać na świat maksymalnie 3-4 młodych, gdzie tymczasem buhaj, dzięki metodom inseminacyjnym, może być ojcem dla nawet 100 tys. potomków.

Najnowsze badania pozwalają na doskonalenie metody szacowania wartości hodowlanej, w oparciu o markery wykonywane w ilościach sięgających kilku tysięcy. Metoda ta przewyższa sposoby selekcji tradycyjnej, gdyż markery DNA można oznaczać u obu płci zwierząt w dowolnym wieku. Selekcja taka ma na celu wyodrębnienie osobników o jak najdoskonalszych cechach genetycznych, dzięki czemu ich potomstwo charakteryzuje się większą odpornością na choroby, smaczniejszym i zdrowszym mięsem, a w przypadku krów zwiększoną wydajnością produkcji mleka o lepszych właściwościach.

Polska jest jednym z nielicznych krajów w tej części Europy, który od wielu lat nieprzerwanie realizuje własny program hodowlany, związany z selekcjonowaniem zwierząt. Pod względem zaawansowania i ilości prowadzonych badań w tym zakresie Polska, w tym w dużej mierze dzięki bydgoskiej stacji, plasuje się na 3 miejscu na świecie (po USA i Francji).

Opracowany przez SHiUZ projekt ma za zadanie dalsze utrzymywanie Polskiego Banku DNA Buhajów oraz oznaczenie genotypów markerów typu SNP. Ponadto ma na celu utworzenie i uzupełnianie bazy danych genomu bydła, ustalenie genotypowej wartości hodowlanej dla cech produkcyjnych i funkcjonalnych u buhajów oraz utworzenie w Polsce centralnego serwera z tymi danymi.

- Jeżeli uda się osiągnąć wszystkie założone cele, wykorzystanie wyników projektu da nieograniczone możliwości w praktycznej działalności hodowlanej - zaznacza T. Opiłowski. - Pozyskana wiedza może być wykorzystana do lepszej, wcześniejszej i bardziej trafnej kwalifikacji młodych buhajków. Przed zakupem zwierzęcia określony zostałby jego genotyp, a wynik badania byłby kluczowy w podjęciu decyzji zakupu. Ponadto, jak czytamy w opracowanym dokumencie: „Zmniejszenie liczby buhajków testowych spowoduje możliwość zwiększenia liczby jałówek przeznaczonych do unasieniania i udziału w testowaniu buhajka. Obecnie liczba córek buhajów testowych w Polsce, choć systematycznie wzrasta, jest nadal niska i wynosi średnio od 30 do 80 krów. Powinno się dążyć do przekroczenia liczby 100 córek, co znacznie podwyższyłoby powtarzalność wyceny i wiarygodność szacowania wartości hodowlanej buhajów”. Udoskonalony wybór przyszłych ojców buhajów i ich pozytywnie wycenionych synów zapewni, w największym stopniu, postęp hodowlany.

Projekt pozwoli także na stworzenie platformy do różnorodnych badań naukowych o charakterze poznawczym oraz aplikacyjnym, istotnych z punktu widzenia rozwoju genetyki molekularnej i populacyjnej, genomiki funkcjonalnej oraz praktycznej hodowli bydła mlecznego w Polsce.

Początki Stacji Hodowli i Unasieniania Zwierząt w Bydgoszczy sięgają okresu powojennego, kiedy polska polityka rolna ukierunkowana była na jak najszybsze odbudowanie populacji stad trzody chlewnej i bydła. SHiUZ była jedną z ponad 50 stacji tego typu, jakie wówczas powstały w Polsce. W latach 90. nastąpiła reorganizacja tych instytucji (przez zintegrowanie lub likwidację). Dziś w Polsce są cztery stacje hodowlane - w Bydgoszczy, pod Poznaniem i Rzeszowem oraz w Łowiczu. Bydgoska stacja dziś posiada oddziały i ośrodki terenowe m.in. w Olecku, Zamościu i Szczecinku, koło Inowrocławia, w Sztumie, Sławnie, Bielsku Podlaskim, Olsztynie i Stargardzie Szczecińskim.

- Głównym przedmiotem działalności naszej placówki jest ocena i selekcja buhajów, produkcja nasienia buhajów i knurów, unasienianie krów i loch, „produkcja” loch i knurów hodowlanych, hodowla zachowawcza pszczół i unasienianie matek pszczelich, obrót zwierzętami hodowlanymi i użytkowymi oraz wytwarzanie materiałów do produkcji nasienia i unasieniania (fantomy do pobierania nasienia, katetery GEDIS) - wymienia prezes SHiUZ. Stacja prowadzi również wiele innych działań, pomocnych w pracy hodowcom, m.in. produkuje poskromy i wózki do prowadzenia knurów, świadczy usługi w zakresie embriotransferu, prowadzi działalność wydawniczą (kwartalnik „Informator”, katalogi nasienia buhajów ras mlecznych i mięsnych), organizuje szkolenia (własny Ośrodek Szkoleniowy), kursy inseminacyjne i zawodowe, zaopatruje hodowców w paszę, dodatki paszowe i środki dezynfekcyjne itp.

Artykuł powstał m.in. w oparciu o fragmenty dokumentu projektu badawczego „System szacowana genotypowej wartości hodowlanej buhajów rasy holsztyńsko-fryzyjskiej, oparty na wykorzystaniu Polskiego Banku DNA Buhajów oraz mikromacierzy jednonukleotydowych polimorfizmów” autorstwa prof. Stanisława Kamińskiego i prof. Joanny Szyda.