Krzysztof Szymański

To aspekt prawny, który rzadko pojawia się w debacie publicznej, a ma fundamentalne znaczenie dla milionów kredytobiorców. Spory sądowe wokół wskaźnika WIBOR koncentrują się zazwyczaj na kwestiach informacyjnych. Tymczasem istnieje jeden, poważniejszy wymiar tego problemu - pytanie o to, co dzieje się z umową kredytową, gdy wskaźnik, na którym opiera się oprocentowanie umowy przestaje istnieć. Banki w dużej mierze nie zadały sobie tego pytania zawczasu. I właśnie to zaniechanie może okazać się ich największym błędem.

Utarło się twierdzenie, że art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim sankcjonuje naruszenie „obowiązków informacyjnych”. To skrót myślowy, który zniekształca konstrukcję przepisu i - co ważniejsze - prowadzi do błędnego testu oceny naruszeń. Katalog z art. 45 ust. 1 u.k.k. obejmuje bowiem także normy czysto materialne, cenowe, których naruszenie wywołuje bezpośredni skutek ekonomiczny po stronie kredytobiorcy, niezależnie od tego, jak precyzyjnie kredytodawca o nim poinformował.

Dlaczego lutowy wyrok TSUE w sprawie WIBOR (C-471/24) nie zamyka sądom drogi do badania umów kredytowych zawartych przed 16 grudnia 2020 r. Wyjaśnia Krzysztof Szymański. Niniejszy artykuł jest polemiką wobec głosy aprobującej P. Grochowskiego i K. Koźmińskiego „Dlaczego WIBOR nie może być kwestionowany przez sądy powszechne?", opublikowanej w „Bezpiecznym Banku".

Powraca pomysł nowelizacji ustawy o kredycie hipotecznym, która pozwoliłaby bankom oprzeć oprocentowanie kredytów mieszkaniowych bezpośrednio na stopie referencyjnej Narodowego Banku Polskiego. Dziś jest to prawnie niemożliwe - choć, co znamienne, jeszcze kilka lat temu sama Komisja Nadzoru Finansowego błędnie przyjmowała, że stopa referencyjna NBP jest wskaźnikiem referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia BMR. Za powrotem tej koncepcji stoi jednak coś więcej niż poszukiwanie prostoty - to przyznanie, że kolejne próby stworzenia w Polsce wskaźnika referencyjnego zdatnego do stosowania w umowach z konsumentami kończą się niepowodzeniem.

W polskiej praktyce sądowej, a w pewnym stopniu również w piśmiennictwie prawniczym, daje się zaobserwować zjawisko dalece niepokojące z perspektywy metodologicznej: konsekwentne utożsamianie dwóch pojęć, które – choć fonetycznie zbliżone i osadzone w tym samym obszarze obrotu finansowego – posiadają odrębne zakresy znaczeniowe, odmienne umocowanie normatywne oraz różną genezę historyczną. Mowa o pojęciu stawki referencyjnej oraz wskaźnika referencyjnego. Mylenie tych terminów nie jest jedynie błędem lingwistycznym – prowadzi do poważnych skutków w sferze wykładni prawa, a w konsekwencji rzutuje na rozstrzygnięcia w sprawach, których stawką są nierzadko prawa i wolności stron stosunków kredytowych.

Debata publiczna wokół kredytów ze zmiennym oprocentowaniem koncentruje się najczęściej na treści samych umów – na tym, czy zapisy są uczciwe, transparentne i zgodne z prawem. Tymczasem istnieje wymiar tego problemu, który pozostaje niemal nieobecny w dyskursie prawniczym: zdolność składu orzekającego do merytorycznej oceny mechanizmów, które poddaje kontroli. Nie chodzi tu o złą wolę sądów ani o niedostatki formalne. Chodzi o strukturalną lukę kompetencyjną, która sprawia, że nawet obiektywnie wadliwa umowa może nie zostać rozpoznana jako taka – po prostu dlatego, że jej wadliwość ujawnia się dopiero na poziomie ekonomicznym, a nie językowym.

Przez lata problem WIBOR-u sprowadzano do pytania, czy sam wskaźnik był prawidłowo wyznaczany. Tymczasem prawdziwa bomba z opóźnionym zapłonem może tkwić gdzie indziej – w milionach umów kredytowych zawierających wadliwe, niepełne albo wzajemnie sprzeczne klauzule awaryjne. Gdy w 2037 roku WIBOR zniknie z rynku, polskie sądy mogą stanąć przed skalą sporów porównywalną z aferą frankową. Opóźnione wytyczne nadzorcze, chaos regulacyjny, wskaźniki zastępcze, które same mogą zniknąć, i pytanie o granice ingerencji państwa w istniejące umowy – to problemy, które dziś wydają się odległe, ale ich skutki mogą okazać się kosztowne dla banków i kredytobiorców.

W debacie nad wskaźnikami referencyjnymi - szczególnie w kontekście sporów sądowych dotyczących kredytów opartych na stawce WIBOR - coraz częściej pojawia się argument, który pozornie zamyka dyskusję: wskaźnik działa już pod reżimem rozporządzenia BMR, a zatem problem należy uznać za rozwiązany. To narracja wygodna ale też nieprecyzyjna.