Mołdawia i Naddniestrze. Anatomia konfliktu

Kryzys państwowy na Ukrainie zwrócił uwagę na uśpiony konflikt odnoszący się do położonych na lewym brzegu Dniestru obszarów stanowiących de iure część Republiki Mołdawii, a de facto od 1991 r. - Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej. Naddniestrze bowiem stanowi jedno z państw nieuznawanych, a powstałych na obszarze b. ZSRR w wyniku procesów rozpadu imperium. W przypadku Tyraspola miejscowe władze, wykorzystując włączenie Krymu i Sewastopola w skład Federacji Rosyjskiej, przypomniały o tym, że mieszkańcy tego obszaru już w 2006 r. opowiedzieli się w referendum za włączeniem do Rosji. Naddniestrze ze względu na swoją genezę może także powodować destabilizację sąsiednich obwodów Ukrainy. Obszar ten bowiem stanowi fragment obszaru wyznaczonego rzekami Dniestr i Boh, którego lwia część znajduje się w ramach Ukrainy. Podobnie jednak jak w przypadku innych konfliktów narodowościowych, które zaowocowały powstaniem państw faktycznych - także w przypadku Naddniestrza - można wskazać na splot różnorodnych przyczyn sięgających swoimi korzeniami co najmniej do lat 20. ubiegłego wieku.

Proces dezintegracji Imperium Rosyjskiego w 1917 r. spowodował powstanie w Besarabii epizodycznej Mołdawskiej Republiki Demokratycznej (listopad 1917 - styczeń 1918) - bez obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru (tj. obecnego Naddniestrza) - jako że nie wchodziły one w skład byłej guberni besarabskiej. W styczniu 1918 r. Besarabia została przyłączona do Rumunii. Przez cały okres międzywojenny ZSRR odmawiał uznania legalności tego aktu. Politycy radzieccy, chcąc wzmocnić swoje roszczenia wobec tego obszaru, pod koniec 1924 r. zdecydowali się na utworzenie w ramach Ukraińskiej SRR Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Radziecka Mołdawia powstała na obszarach, które nigdy nie wchodziły w skład historycznego państwa mołdawskiego, przy czym Mołdawianie stanowili w niej 30 proc. ludności, podczas gdy Ukraińcy prawie 50 proc.

Zawarty w sierpniu 1939 r. przez III Rzeszę i Związek Radziecki pakt Ribbentrop-Mołotow przewidywał oderwanie Besarabii od Rumunii. Latem 1940 r. Stalin zażądał od Rumunii "zwrotu" tego terytorium. Szybko ogłoszono powstanie Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej ze stolicą w Kiszyniowie. Niecały rok później niepowodzenia radzieckie doprowadziły do ponownego przyłączenia Besarabii do Rumunii wraz z obszarami położonymi za Dniestrem. Utworzona tam prowincja Transnistria obejmowała cały obszar byłej Mołdawskiej ASRR, a także obszary Ukraińskiej SRR między Dniestrem a Bohem. Stolicą prowincji był Tyrasopol, a później Odessa. Klęska państw Osi w II wojnie światowej spowodowała przywrócenie na tym obszarze przebiegu granicy ustalonej latem 1940 r. Ostatecznie potwierdzone zostało to traktatem pokojowym między Rumunią a ZSRR zawartym w 1947 r. W ramach Związku Radzieckiego przy Mołdawskiej SRR pozostawiono niewielki obszar na lewym brzegu Dniestru.

Przez kilkadziesiąt lat po wojnie ten stan rzeczy nie wywoływał konfliktów politycznych czy etnicznych. Dopiero w wyniku procesów rozpadu Związku Radzieckiego doszło na niektórych obszarach do ich odmrożenia. Zapalnikiem dla kwestii statusu Naddniestrza stały się problemy językowe. Już w 1989 r. Rada Najwyższa Mołdawskiej SRR przyjęła ustawę wprowadzającą obowiązkową pisownię w alfabecie łacińskim dla języka mołdawskiego oraz inne rozwiązania dotyczące jego używania w różnych obszarach życia społecznego i politycznego. W rosyjsko- języcznych rejonach lewobrzeżnych spotkało się to z niechęcią. 25 sierpnia 1991 r. (na dwa dni przed ogłoszeniem niepodległości Republiki Mołdawii) w Tyraspolu wybrana już w listopadzie poprzedniego roku Rada Najwyższa separatystycznego Naddniestrza ogłosiła niepodległość Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej (na lewym brzegu Dniestru). 1 grudnia 1991 r. w Naddniestrzu przeprowadzono wybory prezydenckie oraz referendum, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za niepodległością. Mołdawia dopiero w 1992 r. podjęła próbę przywrócenia na lewym brzegu Dniestru porządku konstytucyjnego. W wyniku toczonych wówczas walk zginęło po obu stronach 1500 osób. Próba ta zakończyła się niepowodzeniem z powodu udzielenia separatystom pomocy przez Federację Rosyjską.

Obecnie w Naddniestrzu wciąż stacjonują niezbyt duże liczebnie siły rosyjskie, a obywatele Naddniestrza posiadają także w większości obywatelstwo Rosji. Niemniej samo Naddniestrze posiada oparte na konstytucji przyjętej w 1996 r. wszystkie niezbędne atrybuty państwowości. Mołdawia w swojej konstytucji przewiduje, że obszarom na lewym brzegu Dniestru może być przyznana autonomia. Postanowienia te rozwija ustawa z 2005 r. o podstawowych zasadach statusu prawnego punktów osadniczych lewobrzeżnego Dniestru (Naddniestrza). W zamierzeniu Mołdawii ma ona być wstępem do przyjęcia pełnej ustawy o statusie prawnym Naddniestrza po wypracowaniu kompromisu (w tym wycofaniu stacjonujących tam wojsk rosyjskich). Takie stanowisko zawarte jest też w przedstawionym przez OBWE w 2012 r. planie rozwiązania konfliktu wokół Naddniestrza. Prowadzone rozmowy nie przynoszą jednak rezultatu, bowiem Tyraspol odrzuca ideę autonomii na wzór Gagauzji, domagając się uregulowania stosunków z Mołdawią na zasadzie (kon)federacji dwóch równoprawnych podmiotów państwowych. Takie ujęcie oznaczałoby zaś uznanie przez Mołdawian państwowości Naddniestrza i przekreślało możliwość integracji tego państwa z Unią Europejską czy jego wejścia do NATO, bowiem w warunkach państwa skonfederowanego (tym de facto są propozycje Naddniestrza) wymagałoby to zgody obu członów. Stąd możliwość taka jest odrzucana przez Kiszyniów.

@RY1@i02/2014/102/i02.2014.102.000000900.802.jpg@RY2@

Bogumił Szmulik Kancelaria Radców Prawnych Szmulik i Wspólnicy Sp.k.

Bogumił Szmulik

Kancelaria Radców Prawnych Szmulik i Wspólnicy Sp.k.