Czy można zwiększyć wynagrodzenie ryczałtowe

Ustawa z 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2007 r Nr 223 poz. 1655 z późn. zm.), nie zawiera definicji ceny ryczałtowej, niemniej jednak orzecznictwo sądów powszechnych, Krajowej Izby Odwoławczej (wcześniej Zespołów Arbitrów) definiuje to pojęcie.

Istota ryczałtu

W doktrynie uznaje się, iż wynagrodzenie ryczałtowe oznacza wynagrodzenie za całość dzieła w jednej sumie pieniężnej lub wartości globalnej. Jego istotę stanowi określenie tego wynagrodzenia z góry, bez przeprowadzania szczegółowej analizy kosztów wytwarzania dzieła. Zamawiający ustalając wynagrodzenie ryczałtowe wyraźnie lub w sposób dorozumiany zakłada, że przyjmujący zamówienie nie będzie domagać się zapłaty wynagrodzenia wyższego. (Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II pod red. prof. dr hab. Krzysztofa Pietrzykowskiego, Wydawnictwo C.H.BECK, Warszawa 1998, teza 1 do art. 632, str. 192.).

Zgodnie z art. 632 par. 1 k.c. jeżeli strony umówiły się co do wynagrodzenia ryczałtowego, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac. Zgodnie z art. 632 par. 2 k.c., który stanowi, że jeżeli jednak wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę.

Oznacza to, że wykonawca składając ofertę na wykonanie robót budowlanych określonych w opisie przedmiotu zamówienia na zakres robót objętych przetargiem, w przypadku, gdy wynagrodzenie za przedmiot zamówienia ma charakter ryczałtowy, zobowiązuje się wykonać przedmiot zamówienia za zaoferowaną cenę. Istotą ceny ryczałtowej jest to, że jest ona niezmienna w toku całego postępowania i wykonawca nie może żądać podwyższenia ustalonego wynagrodzenia, chyba że z przyczyn wynikających z przepisów kodeksu cywilnego. Mając to na uwadze, wykonawcy składający ofertę cenową w postępowaniach o udzielenie zamówienia na roboty budowlane powinni pamiętać, że za zaoferowaną cenę będą zobowiązani do wykonania pełnego zakresu robót określonych w dokumentacji projektowej, a więc w projekcie budowlanym, projektach wykonawczych oraz przedmiarze robót i informacji bioz, jeżeli były odpowiednio wymagane i załączone, w sposób zgodny ze specyfikacjami technicznymi wykonania i odbioru robót, niezależnie od faktu czy wszystkie te elementy są ze sobą spójne. Wynagrodzenie ryczałtowe jest ustalone w określonej z góry kwocie stałej i niezmiennej, niezależnie od faktycznego rozmiaru lub kosztów robót.

Zdaniem Sądu Najwyższego (wyrok SN z 20 listopada 1998 r. sygn. akt II CKN 913/97) ryczałt polega na umówieniu z góry wysokości wynagrodzenia w kwocie absolutnej, przy wyraźnej lub dorozumianej zgodzie stron na to, że wykonawca nie będzie się domagać wynagrodzenia wyższego. Takie stanowisko prezentuje również linia orzecznicza Krajowej Izby Odwoławczej, wskazując m.in. w:

● wyroku z 31 lipca 2009 r. (sygn. akt: KIO/UZP 938/09) "Zgodnie z art. 632 par. 1 kc jeżeli strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru i kosztów prac (art. 632 par. 1 kc w związku z art. 14 ustawy). Z powyższej regulacji prawnej wynika, że podstawą rozliczenia za roboty budowlane polegające na rozbudowie oczyszczalni ścieków jest cena ryczałtowa, czyli kwota określona przy przyjęciu robót, to jest w dacie podpisania umowy, na podstawie uprzednio złożonej oferty. Cena ryczałtowa w odróżnieniu od ceny kosztorysowej nie może ulegać zmianom.";

● wyroku z 14 lipca 2009 r. (sygn. akt: KIO/UZP 812/09; KIO/UZP 833/09) "ustanowione postanowienia umowy i całej specyfikacji wskazują, że zastosowano wynagrodzenie ryczałtowe, na którego podstawie wykonawca nie będzie mógł żądać podwyższenia wynagrodzenia, co nie jest sprzeczne z unormowaniem art. 632 par. 1 kc.";

● wyroku z 19 czerwca 2009 r. (sygn. akt: KIO/UZP 730/09) "Izba uznała, że przywołane przez Odwołującego na rozprawie art. 647, 648 oraz 385 kc w związku z art. 14 Pzp w przedmiotowym stanie faktycznym, z uwzględnieniem ryczałtowego charakteru wynagrodzenia oraz niespójności i niejednoznaczności zapisów SIWZ oraz wzoru umowy jest w pełni uzasadnione. Podstawą przyjętych przez Izbę ustaleń było (...) określenie jako obowiązującego wynagrodzenia ryczałtowego w niniejszym wynagrodzeniu.";

● wyroku z 3 marca 2009 r. (sygn. akt: KIO/UZP 193/09) "przy cenie ryczałtowej nie ma znaczenia sposób jej obliczenia, gdyż zgodnie z art. 632 par. 1 kc w związku z art. 14 ustawy nie ma możliwości przy wynagrodzeniu ryczałtowym podwyższenia wynagrodzenia w przypadku błędnie zastosowanej (zaniżonej) stawki podatku VAT. (...) Zamawiający będzie w przypadku ceny ryczałtowej zobowiązany wyłącznie do zapłacenia wskazanej w ofercie ceny brutto i odwołujący nie będzie mógł podnosić skutecznie roszczeń związanych z żądaniem podwyższenia wynagrodzenia."

W wyroku z 14 marca 2006 r. (sygn. akt: UZP/ZO/0-686/06) Zespół Arbitrów wskazał, że istotą ceny ryczałtowej jest wartość, jaką ostatecznie wykonawca poda bez względu na to, jak wycenił poszczególne elementy zadania. Co więcej, jeżeli za wykonanie zamówienia strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe, dostarczenie przez wykonawcę kosztorysu nie ma znaczenia, a dokument ten uznać należy jedynie za uzasadniający merytorycznie oferowaną cenę ryczałtową (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 6 marca 2001 r. sygn. akt I ACa 1147/00). Również wyrok KIO z 2 lipca 2008 r. (sygn. Akt: KIO/UZP 616/08) potwierdza powyższe, wskazując, iż przy cenie ryczałtowej kosztorys ma jedynie znaczenie pomocnicze.

Stałość ceny

Zasadą jest, że cechą ceny ryczałtowej jest jej stałość. Rzeczywisty rozmiar prac wykonanych w następstwie udzielenia zamówienia publicznego nie ma wpływu na określoną w umowie wysokość ceny. Jeżeli zatem rzeczywisty rozmiar lub koszt prac koniecznych do wykonania przedmiotu zamówienia przewyższy planowany, wykonawcy nie przysługuje z tego tytułu roszczenie o podwyższenie wynagrodzenia.

Z uwagi na powyższe, stwierdzić należy, że przyjęty przez zamawiającego sposób rozliczenia wykonania zamówienia w formie wynagrodzenia ryczałtowego, powoduje, że zamawiający nie jest zobowiązany do ponoszenia kosztów robót dodatkowych, których konieczność wykonania wynika np. w trakcie realizacji umowy.

Wynika to z samej istoty "robót dodatkowych", które to nie wykraczają poza określenie przedmiotu zamówienia zawartego w SIWZ. Roboty te są objęte przedmiotem zamówienia chociaż nie były ujęte w zestawieniu planowanych prac, a są konieczne do prawidłowego wykonania zamówienia. Ryzyko zaniżenia w ofercie ceny ryczałtowej, poprzez nie uwzględnienie podczas jej ustalania kosztów prac nieprzewidzianych, spoczywa wyłącznie na wykonawcy.

Oddzielne postępowania

Uwzględniając przedstawioną argumentację nie należy jednak definitywnie przesądzać w każdej sytuacji o braku możliwości zlecania robót dodatkowych wykonawcom, którzy realizują umowy z wynagrodzeniem ryczałtowym.

Pamiętać jednak należy, że chcąc udzielić zamówień dodatkowych zamawiający zobowiązany jest przeprowadzić nowe postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego, składające się m.in. z czynności opisu przedmiotu zamówienia, oszacowania wartości zamówień dodatkowych, przeprowadzenia negocjacji z wykonawcą zamówienia podstawowego oraz zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego. Oznacza to, że "zamówienia dodatkowe" nie mogą być np. rozliczane na podstawie cen jednostkowych robót zawartych w kosztorysie ofertowym, które mieszczą się w zakresie zamówienia podstawowego. Należy podkreślić, że istotą "zamówień dodatkowych" jest to, że są to nowe zamówienia powiązane z zamówieniem podstawowym jedynie w zakresie przesłanek określonych w art. 67 ust 1 pkt 5 ustawy. Udzielenie "zamówień dodatkowych" następuje po przeprowadzeniu oddzielnego postępowania w trybie zamówienia z wolnej ręki. Na "zamówienie dodatkowe" zamawiający zawiera z wykonawcą zamówienia podstawowego odrębną umowę w przedmiocie zamówienia dodatkowego określając osobny termin jej wykonania. Sąd Najwyższy, w wyroku z 26 kwietnia 2007 r. sygn. akt III CSK 366/06 stwierdził, że "w umowie o roboty budowlane strony mogą określić wynagrodzenie za wykonane roboty budowlane (podstawowe i dodatkowe) w postaci wynagrodzenia ryczałtowego przy możliwej modyfikacji tego wynagrodzenia w zależności od konieczności wystąpienia robót dodatkowych lub zmniejszenia zakresu robót podstawowych." Podobnie stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 14 marca 2008 r. sygn. akt IV CSK 460/07 uznając, że "w umowie o roboty budowlane strony mogą zastrzec modyfikację wynagrodzenia ryczałtowego w zależności od konieczności wykonania robót dodatkowych."

Jeżeli za wykonanie zamówienia strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe, dostarczenie przez wykonawcę kosztorysu nie ma znaczenia, a dokument ten uznać należy jedynie za uzasadniający merytorycznie oferowaną cenę ryczałtową

Justyna Majecka