Czy zamawiający mogą się domagać od wykonawców zapłaty kar umownych

W praktyce powstają problemy związane z tym, czy w sytuacji, w której wskutek powodzi utrudnione jest terminowe wykonywanie dostaw lub usług, zamawiający wobec opóźnień w realizacji umów mogą się domagać od wykonawców zapłaty kar umownych?

Zagadnienia dotyczące zapłaty kar umownych oraz podwyższenia wynagrodzenia ustalonego w umowie z zamawiającym nie są regulowane przepisami o zamówieniach publicznych. W odniesieniu do umów w sprawach zamówień publicznych w zakresie nieuregulowanym ustawą, zgodnie z regułą wyrażoną art. 139 ust. 1 prawa zamówień publicznych, mają zastosowanie przepisy ogólne kodeksu cywilnego. Tym samym, odpowiedź na pytanie o możliwość domagania się przez zamawiających od wykonawców zapłaty kar umownych w sytuacji opóźnień w realizacji umów spowodowanych powodzią jest uzależniona przede wszystkim od tego, jakie zasady odnoszące się do kar strony wprowadziły do umowy.

Obowiązująca w tym zakresie kodeksowa zasada swobody umów może prowadzić do różnorodnych rozwiązań, a co za tym idzie, do odmiennych skutków w odniesieniu do odpowiedzialności w sytuacji wystąpienia opóźnień - wyjaśnił Urząd Zamówień Publicznych. Najczęściej kary umowne zastrzegane są na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania świadczenia niepieniężnego z wyłączeniem odpowiedzialności wykonawcy z tego tytułu, gdy powodem niewykonania lub nienależytej realizacji zobowiązania są przyczyny niezależne od niego. Wspomniana w pytaniu siła wyższa stanowić będzie z zasady element zwalniający wykonawcę z odpowiedzialności. Trzeba jednak pamiętać, że wpływ takiego czynnika jak siła wyższa (w tym wypadku powódź) musi być realny, tzn. sam fakt wystąpienia w określonym rejonie Polski powodzi nie usprawiedliwia każdego opóźnienia w realizacji umowy w sprawie zamówienia publicznego, ale czynnik ten musi mieć realny wpływ na sposób realizacji określonego zamówienia, co wykonawca zamówienia, chcąc się uchronić przed odpowiedzialnością z tytułu zapłaty kar umownych, powinien wykazać. Innymi słowy, nie można uznać, że zasadą jest, że powódź jako siła wyższa usprawiedliwia każdą nieterminową realizację zamówienia na terenach dotkniętych żywiołem.

Podobne uwagi można odnieść do kwestii wzrostu wynagrodzenia ustalonego w umowie w sprawie zamówienia publicznego w związku ze wzrostem cen żywności lub materiałów budowlanych na terenach powodziowych. Obecnie obowiązujące przepisy nie dopuszczają możliwości dokonania istotnej zmiany postanowień zawartej umowy w stosunku do treści oferty, na podstawie której został dokonany wybór wykonawcy, jeżeli zamawiający nie przewidział możliwości dokonania takiej zmiany w ogłoszeniu lub w specyfikacji istotnych warunków zamówienia oraz nie określił, w jakich warunkach taka zmiana może być dokonywana. Zmiana wysokości wynagrodzenia z tytułu świadczenia stanowi, co do zasady, istotną zmianę dotychczas obowiązującej umowy, stąd jej wprowadzenie jest możliwe tylko w okolicznościach i obszarach wyszczególnionych w umowie, w tym np. sytuacji, w których doszłoby do nadzwyczajnej, nieprzewidywalnej w chwili zawarcia umowy, zmiany stosunków, takich jak powódź, pożar, katastrofa, a spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziłoby stronie rażącą stratą.

Zatem, strony wspomnianych umów, których mogłyby dotknąć zmiany cen żywności lub materiałów budowlanych, powinny, co do zasady, zabezpieczyć się w umowie na wypadek takich zmian poprzez odpowiednie klauzule indeksowe odnoszące się do cen wybranych towarów lub ich grup na podstawie określonego w umowie źródła informacji o cenach. Warto wspomnieć, że nowelizacja ustawy - Prawo zamówień publicznych z 5 listopada 2009 r. wprowadziła obowiązek stosowania obecnego brzmienia przepisu art. 144 ust. 1 także do wszystkich umów, które zostały zawarte po dniu 28 października 2008 r.

Do umów zawartych przed tą datą mają nadal zastosowanie przepisy obowiązujące w czasie ich zawierania. Przy czym trzeba podkreślić, że tak jak w przypadku kwestii zapłaty kar umownych zagadnienie podwyższenia wynagrodzenia nie jest możliwe do rozstrzygnięcia na poziomie ogólnym, jedynie ze wskazaniem na fakt wystąpienia powodzi, ale musi się odnosić ściśle do okoliczności danego przypadku.

Krzysztof Tomaszewski

krzysztof.tomaszewski@infor.pl

Ustawa z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2007 r. nr 223, poz. 1655 z późn. zm.).