Edukowanie klienta sprawdza się lepiej w teorii niż w praktyce

Ochrona praw konsumentów to jedno z zadań samorządu. Wynika ono z art. 37 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej: ustawa). Regulacja ta nie określa, o jaki szczebel samorządu chodzi. Dlatego należy przyjąć, że obowiązek ochrony interesów konsumentów dotyczy gminy, powiatu i województwa. Ustawy ustrojowe także wyraźnie wymieniają wśród zadań ten obowiązek. I tak z treści art. 4 ust. 1 pkt 18 ustawy o samorządzie powiatowym wynika, że powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie ochrony praw konsumenta. Natomiast zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 12 ustawy o samorządzie województwa ta jednostka zajmuje się prawami konsumenta na swoim terenie.

Zadania gmin

Dokonując przeglądu zadań gminy zawartych w art. 7 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, nie znajdziemy wśród nich podstaw do podejmowania działań na rzecz ochrony konsumentów. Brak konkretnie wymienionego zadania z tego zakresu nie oznacza jednak, że gminy nie mogą ich realizować. Ta jednostka samorządu może jednak podejmować wszelkie działania zmierzające do zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty mieszkańców. Dlatego nie jest konieczne wyraźne wskazanie w ustawie, że zadania z zakresu ochrony praw konsumentów należą do zadań własnych gminy. Ma ona bowiem kompetencję do podejmowania działań w tym zakresie. Podejmuje wiele uchwał, w których może podkreślić prawa konsumentów oraz przedsiębiorców, aby przeciwdziałać nieuczciwej konkurencji

Nie zawsze wprawdzie uda się pogodzić obie strony, czyli konsumentów i przedsiębiorców. Ich interesy leżą często na przeciwnych biegunach. Na przykład mieszkańcy zazwyczaj zabiegają, żeby mieć w pobliżu miejsca zamieszkania, jakiś sklep wielkopowierzchniowy.

- Z kolei mali i średni przedsiębiorcy zajmujący się handlem robią wszystko, aby zablokować tego rodzaju inwestycję. Gminy z racji trudnej sytuacji finansowej w samorządach są zadowolone z każdego inwestora, który kupi działkę, zatrudni kilkadziesiąt osób i będzie płacił podatki - zauważa Bartłomiej Bartczak, burmistrz Gubina.

Warto zatem pamiętać, że to właśnie gminy, które stanowią prawo miejscowe, m.in. z zakresu prawa transportowego, prawa wodnego czy gospodarki komunalnej, czyli wszędzie tam, gdzie może pojawić się inny przedsiębiorca, mogący świadczyć podobne usługi, muszą w swoim działaniu uwzględniać przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

Samorządowcy nie mogą zapominać, że przy tworzeniu prawa miejscowego nie wolno nadużywać pozycji dominującej polegającej m.in. na bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu nieuczciwych cen. Gminy nie mogą również zawierać porozumień ograniczających konkurencję.

Przy tworzeniu prawa miejscowego gminy muszą więc unikać m.in.:

wnarzucania konsumentom przez przedsiębiorstwo gminne rażąco wysokich cen, np. za wodę czy odbiór ścieków,

wograniczania odpowiedzialności odszkodowawczej za skutki obniżenia poziomu jakości swoich usług - muszą m.in. ustalać wysokość maksymalnego obniżenia należności za wodę w wypadku dostarczenia wody niespełniającej określonych wymagań jakościowych lub o ciśnieniu odbiegającym od ustalonego,

wwyłączania własnej odpowiedzialności w wypadkach, gdy niewykonanie zobowiązania spowodowane jest zawinionym działaniem przedsiębiorcy gminnego,

wpodziału rynku lokalnego usług według kryteriów terytorialnych - dotyczy to np. pobierania zróżnicowanych opłat za usługi w zależności od tego, czy dotyczyłyby mieszkańca gminy, czy też osoby spoza niej,

wnakazywania zawierania umów sprzedaży nieruchomości gminnych przed określonym konkretnie notariuszem,

wograniczania liczby sprzedawców detalicznych biletów okresowych i na okaziciela,

wnierównego traktowania przedsiębiorców świadczących usługi krajowego przewozu osób na linii komunikacyjnej - gmina nie może odmówić korzystania przez konkurencyjnych przedsiębiorców z miejskich przystanków autobusowych

wnarzucania nadmiernie wygórowanej ceny za lokale wynajmowane z konkretnym przeznaczeniem.

Kto chroni

Niektóre szczegółowo wskazane w ustawie zadania z dziedziny ochrony interesów konsumentów nie dotyczą samorządu terytorialnego wszystkich szczebli.

Na przykład zapewnienie bezpłatnego poradnictwa konsumenckiego i informacji prawnej w dziedzinie ochrony interesów konsumentów, składanie wniosków w sprawie stanowienia i zmiany przepisów prawa miejscowego w zakresie ochrony interesów konsumentów, występowanie do przedsiębiorców w sprawach ochrony praw i interesów konsumentów oraz współdziałanie z właściwymi miejscowo delegaturami urzędu, organami Inspekcji Handlowej oraz organizacjami konsumenckimi to zadania w tej dziedzinie powierzone jedynie samorządowi terytorialnemu na szczeblu powiatu.

Ustawa w art. 38 wymienia konkretnie tylko jedno zadanie, które musi być wykonywane przez każdy szczebel samorządu. Zgodnie z tym przepisem zadaniem samorządu terytorialnego w zakresie ochrony praw konsumentów jest prowadzenie edukacji konsumenckiej. Dotyczy to przede wszystkim wprowadzenia elementów wiedzy konsumenckiej do programów nauczania w szkołach publicznych.

Konsekwencją realizacji tego obowiązku powinno być nabycie przez konsumentów wiedzy o funkcjonowaniu rynku oraz ukształtowanie świadomości konsumenckiej. Edukacja ta dotyczy znajomości prawa w omawianym zakresie, umiejętności posługiwania się nim, promowania postaw racjonalnych wyborów na podstawie informacji i ich krytycznej analizy.

Ustawa nie wskazuje jednak, kto ma wykonywać zadanie prowadzenia edukacji konsumenckiej. W tym celu należy sięgnąć do innych przepisów. Zgodnie z jej art. 39 ust. 1 ustawy zadania samorządu terytorialnego w zakresie ochrony praw konsumentów (a do takich należy prowadzenie edukacji konsumenckiej) wykonuje powiatowy lub miejski rzecznik konsumentów. Natomiast w przypadku jednostek samorządu terytorialnego pozostałych szczebli, a zatem gminnego i wojewódzkiego, przepisy milczą na ten temat. Nasuwa się więc pytanie, czy skoro w powiatach zadanie to należy do rzecznika konsumentów, to czy mogą je wykonywać kuratorium oświaty, jednostki oświatowe czy oświatowo-wychowawcze? Ponadto czy rzecznicy konsumentów mogą wykonywać to zadanie tylko w szkołach powiatowych, czy również w szkołach gminnych. Na tak postawione pytania należy odpowiedzieć twierdząco. Edukację konsumencką w stosunku do powiatów mogą też, oprócz rzecznika konsumentów, realizować inne podmioty. A i sam rzecznik nie jest ograniczony w kierowaniu swojej aktywności edukacyjnej wobec jednostek organizacyjnych, np. szkół, podległych jedynie powiatowi.

Wspólny konkurs

Samorząd może realizować zadanie edukacyjne wspólnie z innymi instytucjami i organizacjami odpowiedzialnymi za ochronę konsumentów. Na przykład samorząd województwa wielkopolskiego wraz powiatami z tego regionu oraz Delegaturą Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu, rzecznikiem ubezpieczonych, Poznańskim Klubem Federacji Konsumentów, wielkopolskim wojewódzkim inspektorem inspekcji handlowej oraz miejskimi rzecznikami konsumentów współorganizuje cyklicznie Olimpiadę Wiedzy Konsumenckiej. Celem tego konkursu jest promocja wiedzy konsumenckiej wśród młodzieży wielkopolskich szkół ponadgimnazjalnych. Olimpiada ma zachęcić uczniów do zdobywania wiedzy z tego zakresu.

Ostatnia zrealizowana VIII edycja tego wydarzenia odbyła się w marcu i kwietniu 2012 r. Objęła dwa etapy - konkurs powiatowy oraz konkurs wojewódzki. W finale wojewódzkim udział wzięło 59 uczniów, reprezentujących 19 powiatów województwa wielkopolskiego, którzy wyłonieni zostali z ponad 500-osobowej grupy uczestników finałów konkursów powiatowych. Patronat honorowy sprawowali: prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz marszałek województwa wielkopolskiego.

Samorząd województwa wielkopolskiego zaangażował się również w organizację kolejnej edycji olimpiady, której realizacja przewidziana jest w kwietniu 2013 r.

Programy nauczania

Wprowadzanie elementów wiedzy konsumenckiej do programów nauczania w szkołach publicznych jest jedną z form prowadzenia edukacji konsumenckiej. Tak wynika z art. 38 ustawy. Eksperci prawa samorządowego zgodnie uznają, że przepis ten niewłaściwie określa sposób edukacji konsumenckiej w szkołach. Tworzenie programów nauczania nie należy przecież do jednostek samorządu terytorialnego. Zgodnie bowiem z art. 22a ust. 3 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) podmiotem odpowiedzialnym za dopuszczenie do użytku szkolnego programów nauczania jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania. Na tę nieścisłość ustawodawcy zwracają także samorządowcy.

Wprowadzenie elementów wiedzy konsumenckiej do nauczania w szkołach publicznych jest trudne do realizacji, dlatego że ich tworzenie należy do kompetencji ministra, a nie jednostek samorządu terytorialnego - komentuje Janusz Misiewicz, dyrektor wydziału organizacyjno-prawnego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.

Działania samorządu powinny zatem koncentrować się na szkoleniach dla nauczycieli organizowanych i realizowanych przy współpracy z kuratorami oświaty oraz ośrodkami doradztwa metodycznego. W szczególności pożądane jest prowadzenie przez samorządy działań zmierzających do promowania zajęć edukacyjnych o charakterze międzyprzedmiotowym z zakresu tematyki konsumenckiej.

Zadanie to może być też wykonywane i w ten sposób, że edukacja konsumencka jest realizowana przez dyrektorów szkół samorządowych w ramach godzin przeznaczonych do jego dyspozycji, przez nauczycieli, którzy mogą wybierać podręczniki i programy nauczania w szerszym stopniu podejmujące zagadnienia konsumenckie, czy też przez opracowywanie przez samych nauczycieli własnych programów nauczania [por. ramka].

Ważne

Edukacja konsumencka ma charakter prewencyjny. Jej zadaniem jest przede wszystkim ochrona przed naruszeniem interesów konsumentów, a nie usuwanie skutków ich naruszeń

Jak to robią na Pomorzu

Zgodnie z otrzymanymi informacjami z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego szkoły i placówki edukacyjne, dla których organem prowadzącym jest marszałek, w ramach swoich zadań statutowych podejmują w zakresie edukacji konsumenckiej m.in. następujące działania:

● wojewódzkie zespoły szkół policealnych, młodzieżowy ośrodek wychowawczy i specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy realizują tematykę z zakresu edukacji konsumenckiej w ramach podstaw programowych poszczególnych przedmiotów, a zwłaszcza w ramach przedmiotów podstawy przedsiębiorczości i ekonomia w praktyce;

● placówki doskonalenia nauczycieli, czyli Centrum Edukacji Nauczycieli w Gdańsku i Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Słupsku, w ramach szkoleń i konsultacji indywidualnych udzielają wsparcia nauczycielom przy opracowywaniu programów przedmiotowych oraz budowaniu planów nauczania uwzględniających elementy wiedzy konsumenckiej;

● pedagogiczne biblioteki wojewódzkie gromadzą publikacje, przygotowują dla nauczycieli zestawienia bibliograficzne dotyczące tematyki edukacji konsumenckiej, udostępniają literaturę, scenariusze lekcji oraz zbiory w internecie do samodzielnego opracowania bibliograficznego, realizują lekcje biblioteczne z zakresu edukacji konsumenckiej, a także projekcje filmów, które zostały zrealizowane na polecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej przez TVP i są rekomendowane przez to ministerstwo do nauki przedmiotu przedsiębiorczość.

Wzór

Porozumienie o utworzeniu wspólnego stanowiska rzecznika konsumentów

Zawarte w dniu 15 stycznia 2012 r. w Jarocinie

Na podstawie art. 39 ust. 2 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.) i art. 46 ustawy z 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 80, poz. 526 z późn. zm.) w związku z uchwałą Rady Powiatu Jarocińskiego nr XXV/14/2012 z 5 grudnia 2012 r. w sprawie utworzenia z powiatem pleszewskim wspólnego stanowiska powiatowego rzecznika konsumentów i uchwałą Rady Powiatu Pleszewskiego nr XX/15/2012 z 6 grudnia 2012 r. w sprawie utworzenia z powiatem jarocińskim wspólnego stanowiska powiatowego rzecznika konsumentów,

Powiat jarociński z siedzibą w Jarocinie, ul. Miła 12, reprezentowany przez Adama Iksińskiego oraz

powiat pleszewski z siedzibą w Pleszewie, ul. Dobra 38, reprezentowany przez: Andrzeja Igrekowskiego

zawierają porozumienie następującej treści:

Strony oświadczają, że na podstawie powołanych na wstępie uchwał tworzą wspólne stanowisko powiatowego rzecznika konsumentów dla powiatu jarocińskiego i powiatu pleszewskiego, zwanego dalej "rzecznikiem".

1. Rzecznik będzie powoływany i odwoływany przez Radę Powiatu Jarocińskiego.

2. Rzecznik będzie pracownikiem Starostwa Powiatowego w Jarocinie.

3. Obowiązki pracodawcy wobec rzecznika sprawować będzie przewodniczący Rady Powiatu Jarocińskiego.

1. Ustanawia się siedzibę rzecznika w Starostwie Powiatowym w Jarocinie.

2. Rzecznik będzie odbywał dyżury w Starostwie Powiatowym w Pleszewie przez dwa pełne dni robocze w każdym tygodniu, z wyjątkiem urlopów i innych usprawiedliwionych okresów nieobecności w pracy. Szczegółowy rozkład dyżurów zostanie ustalony pomiędzy starostą jarocińskim i starostą pleszewskim.

3. Podczas dyżurów w Starostwie Powiatowym w Pleszewie rzecznik będzie przyjmował interesantów i wykonywał inne czynności związane z pełnionym stanowiskiem.

4. Rzecznik jest zobowiązany przyjmować interesantów z terenu powiatu pleszewskiego oraz korespondencję od nich także w miejscu urzędowania w Starostwie Powiatowym w Jarocinie.

Każda ze stron porozumienia przekazywać będzie środki finansowe na wynagrodzenie rzecznika oraz utrzymanie biura w równej wysokości.

Rzecznik wyłoniony zostanie w drodze konkursu przez wspólną komisję, w skład której wchodzi po dwóch przedstawicieli każdej rady powiatu.

Rady powiatów podejmą uchwałę o zatwierdzeniu kandydata wyłonionego przez komisję, o której mowa w par. 5.

1. Rzecznik jest bezpośrednio podporządkowany Radzie Powiatu Jarocińskiego i Radzie Powiatu Pleszewskiego oraz ponosi przed nimi odpowiedzialność - odpowiednio w zakresie zadań realizowanych na rzecz każdego powiatu.

2. Rzecznik przedkłada Radzie Powiatu Jarocińskiego i Radzie Powiatu Pleszewskiego do zatwierdzenia roczne sprawozdanie ze swojej działalności w roku poprzednim - odpowiednio w zakresie zadań realizowanych na rzecz każdego powiatu.

Każda ze stron może wypowiedzieć porozumienie z zachowaniem 3-miesięcznego terminu wypowiedzenia.

Porozumienie sporządzono w czterech jednobrzmiących egzemplarzach po dwa dla każdej ze stron.

Porozumienie wchodzi w życie 2 stycznia 2013 r. i podlega opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego.

Powiat jarociński Powiat pleszewski

Adam Iksiński Andrzej Igrekowski

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 4 ust. 1 pkt 18 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1592 z późn. zm.).

Art. 14 ust. 1 pkt 12 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1590 z późn. zm.).

Art. 37-38 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.).