Złoża strategiczne ponad głowami samorządów

Głównym założeniem projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo geologiczne i górnicze oraz niektórych innych ustaw (druk nr 3238) jest – jak wskazuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska – zwiększenie ochrony złóż kopalin, które mają istotne znaczenie z punktu widzenia gospodarki narodowej. W tym celu resort proponuje wprowadzenie pojęcia złoża strategicznego, które miałoby podlegać szczególnej ochronie prawnej, włącznie z obligatoryjnym zakazem trwałej zabudowy. Samorządy uważają, że tak daleko idące rozwiązania powinny zakładać aktywny udział organów gminy w postępowaniu w sprawie uznania złoża za strategiczne, a nie sprowadzać ich rolę do wydawania niewiążących opinii. Resort środowiska przypomina z kolei, że wprowadzenia szczególnych przepisów chroniących złoża, w szczególności te o strategicznym znaczeniu, od 2017 r. domaga się Najwyższa Izba Kontroli, również dlatego, że jednostki samorządu terytorialnego nie zawsze są skłonne do ujawniania kopalin w swoich dokumentach planistycznych.

Luka prawna, z której korzystają gminy

Już dziś art. 95 ust. 1 ustawy z 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 633) mówi o obowiązku ujawniania m.in. udokumentowanych złóż kopalin w studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego oraz planach zagospodarowania przestrzennego województwa. Jednak w ust. 2 tego przepisu dwuletni termin – od zatwierdzenia dokumentacji geologicznej przez właściwy organ geologiczny – na ujawnienie kopalin odnosi się jedynie do studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, a nie do planu miejscowego, który ma kluczowe znaczenie dla ładu przestrzennego i jest aktem prawa miejscowego. „Istniejące luki w przepisach otwierają drogę samorządom do celowego nieujawniania złóż kopalin w dokumentach planistycznych po to, aby na tych terenach zostało dopuszczone zagospodarowanie, które wprawdzie w krótkiej perspektywie czasu będzie korzystne dla gminy i jej mieszkańców (zwiększenie wpływów z podatków od nieruchomości), jednak z perspektywy gospodarki krajowej, w tym dostępności do surowców, które mają charakter nieodnawialny oraz ściśle powiązany z określonym obszarem, jest to praktyka niewłaściwa” – argumentują projektodawcy w uzasadnieniu. Dlatego też nowelizacja nie tylko wprowadza procedurę wyodrębniania złóż strategicznych, lecz także doprecyzowuje obowiązek ujawniania wszelkich złóż w dokumentach planistycznych.